1. mai 2021

Pale Rider (1985)

 

Dette må vel reknast som tidtrøyte, og ikkje så mykje anna. Eg ser gjerne ein western eller to, men det bør kanskje litt meir originalitet til før eg verkeleg skal verta engasjert. Her var det litt mange klisjear, og historia er filmen tek heller ingen uventa vendingar.

I fjella ein stad i California grev mange etter gull. Området er styrt av Coy LaHood, og han prøver å pressa vekk nokre gullgravarar som har slått seg ned i ein dal han gjerne vil kontrollera sjølv. Revolvermennene hans gjer det dei kan for å overtyda folk om at dei skal flytta, og det er hakket før dei gjer det. Det som reddar dei er at Clint Eastwood dukkar opp, og alle som har sett nokre western-filmar veit kva som skjer når han dukkar opp. Han endrar knapt ansiktsuttrykk i heile filmen, og han greier på smått utruleg vis å drepa alle bandittane som dukkar opp. 

I filmen vert det hinta om at han ikkje er verkeleg - den argaste motstandaren hans meiner at Eastwood-figuren vart drepen for ei tid sidan, og i ein scene i filmen viser han fram ryggen sin, der det er merke etter fem-seks kulehol. Då han drep hovudmotstandaren vert han skoten på same måten, og det kan (med litt velvilje) tolkast som om at Eastwood-figuren tek hemn.

Guffen er lunken. 

24. april 2021

Ut og stjæle hester (2019)

 

Per Petterson har skrive mange fine bøker, og dette er ein av dei finaste. Det ligg ingen automatikk i at gode bøker vert gode filmar, og det er kanskje ekstra vanskeleg med eit bok som denne. Det er mykje handling å ta tak i, javisst, men noko av det mest solide med boka er språket, med sine uvanleg sterke poetiske vendingar. 

Filmen kjem godt frå denne oppgåva. Filmen er regissert av Hans Petter Moland, som greier å fanga stemninga i boka. Det går i eit behageleg tempo, han har valt ut gode og sterke skodespelarar, og til og med fargebruken skapar assosiasjonar til romanen. 

Det handlar om notid og fortid. Trond har mist kona si, og flyttar ut på bygda, ikkje langt frå der han budde ei tid saman med far sin rett etter krigen. Han møter Lars, og skjønar gradvis at dette er den same Lars-en som han møtte som ung gut. Lars ber på eit vondt minne frå barndommen, frå det året han og Trond budde i same bygd, og Trond har heller ikkje berre gode minne frå tida med faren. Forholdet mellom far og son er finfint skildra, og det er òg forholdet mellom dei vaksne Trond og Lars.

Filmen er spelt inn i utlandet, i eit landskap som ligg langt frå det austlandske eg ser føre meg at historia i romanen skjer. Det gjer ingenting, naturbileta er fine, og akkurat her minte det heile om ein annan fin film eg nett såg om fedre og søner, A River Runs Throught It

Guffen tilrår. 

Meir Petterson på kulturguffebloggen
Aske i munnen, sand i skoa (1987)
Ekkoland (1989)
Det er greit for meg (1992)
Til Sibir (1996)
I kjølvannet (2000)
Ut og stjæle hester (2003)
Jeg forbanner tidens elv (2008)
Jeg nekter (2012)
Menn i min situasjon (2018)

20. april 2021

Scott Young: Neil and Me (1984)

 

Eg har av og til litt kontakt med ein Neil Young-kjennar i Førde. Me hadde ein digital samtale om Young-bøker. Han har lese langt fleire enn meg, og eg spurde kva bok han tilrådde. Han nemnde denne, og eg er jo lett å be.

Boka er skriven av far til Neil Young. Han har så godt som heile livet har fri tilgang til sonen, og denne nærleiken gjer at han kan skriva om episodar andre ikkje kjenner. Han spurde sonen om lov før han skreiv boka, og Neil svara at det er jo faren sitt liv òg, og han må jo få skriva om kva han vil.

Scott Young har skrive heile livet, mest for aviser, men òg bøker. Det merkar me fort. Boka er velskriven, og han veit godt korleis han skal byggja opp kapittel og bøker. Han skriv òg om møte og samtalar der ingen andre er til stades, og boka gjev eit godt bilete av Neil Young. Her er mange fine avsnitt og hendingar, som gjerne handlar om tilhøvet mellom far og son, eller som viser kor stolt faren er av det sonen har gjort. Det var han ikkje åleine om, ein av dei finaste episodane er då faren møter nokre gamle journalist-kollegaer i Canada, og der ein av dei andre seier musikken til Neil Young er vel og bra, men det aller finaste han har gjort er å ta seg så godt av son sin. 

Likevel tek det ikkje heilt av, og den siste tredelen av boka var ikkje like flytande som dei to fyrste. Det vart litt for repeterande, og sjølv om det i det store og det heile var bra, må eg nok seia meg usamd med luringen i Førde: Shakey er ei betre bok.

Guffen tilrår.

Meir Neil Young på kulturguffebloggen
Jimmy McDonough: Shakey (2002)
Sam Inglis: Harvest (2003)
Durchholz og Graff: Neil Young. Long May You Run (2010)
Waging Heavy Peace (2012)
Koengen, Bergen (1.8.2014)
Special Deluxe (2014)
Sharry Wilson: Young Neil (2014)

18. april 2021

Frode Grytten: Bikubegang (2005)

Det store gjennombrotet til Frode Grytten kom med romanen Bikubesong i 1999. Handlinga er lagt til Murboligen, eit stort hus med 24 husvære midt i Odda sentrum. Frå 2005 har det vore arrangert ein årleg litteraturfestival i Odda, og eit fast innslag har vore ei byvandring med Grytten. Vandringa har same namn som dette heftet, som vart lansert til den fyrste vandringa. 

Heftet er eit fint tillegg til romanen. Her er nokre få skjønnlitterære tekstar, men den mest omfattande delen er Grytten sine kommentarar til Bikubesong. Dei 24 husværa får kvart sitt kapittel i romanen, og her får dei òg (på sett og vis) sine eigne korte kapittel. Kvart kapittel opnar med eit kort sitat frå romanen, før det kjem nyskrivne tekstar som alle opnar med eit spørsmål. Spørsmåla kan handla om skriving, om Odda, om historier, om Bikubesong, osb. Her skriv han om hendingar som har inspirert han, som til dømes at han sjølv plumpa ut i vatnet frå eit sjøfly ein gong. Innimellom dette kjem det nokre lengre tekstar, mellom anna ein om The Smiths (som eg trur òg stod i programheftet då Bikubesong var sett opp på Det Norske Teatret). Han skriv ein stad at han ser på Bikubesong som eit dobbeltalbum av The Smiths. 

Han fortel òg om korleis han sleit med å koma i gang med skrivinga. Han brukte fire år på romanen. Planen var at han skulle gå i gang med skrivinga under eit lengre opphald på Obrestad fyr, men der fekk han ikkje til nokon ting. Han prøvde og feila, før han omsider såg at løysinga låg like framfor han. Murboligen. 24 husvære, 24 kapittel. 4 oppgangar, 4 årstider, 4 bolkar i boka.

Guffen tilrår. 

Meir Grytten på guffekulturbloggen
Dans som en sommerfugl, stikk som en bie (1986)
Langdistansesvømmar (1990)
80 
° aust for Birdland (1993)
Meir enn regn (1995)
Bikubesong (1999)
Hallo? (2008)
Norge og andre dikt (2009)
50/50 (2010)
Det norske huset (saman med Jens Hauge, 2010)
Dronninga er død (2010)

Saganatt (2011)
Bikubesong (Det Norske Teatret, 23.4.2013)
Brenn huset ned (2013)
 

Vente på fuglen (2014)
Her er Harold (film, 2014)
Sånne som oss (2015)
17. mai Bergen (saman med sju fotografar, 2015)
Meter over havet (saman med Sune Eriksen, 2015)
Menn som ingen treng (2016)
Det norske biblioteket (saman med Jo Straube, 2017)
Deilig er jorden (saman med Helge Skodvin, 2018)
Landet bortanfor landet. Område 51 (2019)
Garasjeland (2020)

16. april 2021

Ragnar Hovland: Under snøen (1983)

 

Ein relativt tidleg Hovland-roman, der det meste er som det skal vera. 

Hovudpersonen, den unge organisten Stefan, buset seg i eit hus litt unna alle andre. I eit tilbakeblikk midt i boka får me innsikt i korleis fleire andre slår seg ned i huset: Bror hans, Tomas. Tomas hadde med seg den vaksne Sara og sju år gamle Hermann. Karl dukkar opp, og det same gjer Harriet. 

Og Den Gamle, som på sett og vis får ei nøkkelrolle i boka: Det heile opnar med at han døyr, og sidan det har kome (og framleis kjem) så enormt med snø kan dei ikkje få han i jorda. Den Gamle var rik, han hadde mykje pengar nedlåst i ei kiste, saman med eit testament der det står at Karl skal arva han. Det ynskjer ikkje dei andre, og dei prøver å unngå at Karl får tak i pengane. 

Det går berre sånn middels. Men på vegen dit er det mykje å gle seg over. Det tek litt tid før det vert så sprekt og sprelsk som det kan verta, men i eit kapittel midtveges i boka kjem det suverene setningar på rekkje og rad, og frå då av og ut er dette finfine greier.

Guffen tilrår.  

Meir Hovland på kulturguffebloggen
Alltid fleire dagar (1979)
Vegen smal og porten trong (1981)
Sveve over vatna (1982)
Utanfor sesongen (1988)
Sjølvmord i skilpaddekafeen (1989)
Mercedes (1989)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Langs kvar ein veg (1992)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Vegen til Navan (1995)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Waterloo (1997)
Halve sanninga (1997)
Ei vinterreise (2001)
Norske gleder (2002)
Dr. Munks popleksikon (2008)
Kunsten å komme heim (2011)
Stille natt (2011)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Hadde eg berre ei elv så lang skulle føtene fly (2011)
Ragnar Hovland - 60 år i svevet (Bergen, 22.3.12)
Folgerø/Tokvam: Ler dei no, så har eg vunne. Eit møte med Ragnar Hovland (2012)
Frå Ragnar til alle (2013)
Om noko skulle skje (2016)
Litt betyr det no likevel (2019)

10. april 2021

Tarjei Vesaas: Menneskebonn (1923)

 

Dette er debutboka til Tarjei Vesaas (eller T. Vesaas, som han kalla seg då). Det er ein roman på godt og vel hundre sider, der me absolutt ser nokre av kjenneteikna ved forfattarskapen hans, men der me òg ser at det er ein forfattar som ikkje er heilt trygg på seg sjølv enno.

Det handlar mykje om liv og død. Boka har fem kapittel, og i fire av kapitla misser nokon livet. Eit svært komprimert referat: Ei kvinne døyr i barselseng. Då sonen, Knud Heddejor, vert vaksen reddar han to personar frå å ta liva sine. Seinare går han seg vill ein vinterdag, men reddar livet då han kjem til eit hus langt inne på fjellet. Der inne ligg ein annan mann for døden. Knut forelskar seg i Liv, dotter til mannen som døyr, men ho vil heller ha ein som heiter Torstein. Knut flyttar for seg sjølv, og ein dag Liv vil vitja han frys ho i hel like utanfor huset hans. Både Knut og Torstein er smedar, og boka sluttar med at dei saman smir eit kors til minne om Liv, som dei vekslar på å bera dit det skal reisast. 

Ut frå referatet verkar ikkje dette som ei spesielt vellukka bok, det ser nesten melodramatisk ut. Men her er svært mykje fint i boka. I så godt som alle kapitla er det finfine naturskildringar, og språket er jamt over poetisk og levande. Eg las boka for mange år sidan, og ho var langt meir fengande enn eg trudde.

Guffen tilrår.

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Tarjei Vesaas: Guds bustader - (1925)

Tarjei Vesaas: Dei svarte hestane (1928)
Tarjei Vesaas: Ultimatum (1934)
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Halldis Moren Vesaas: Sven Moren og heimen hans (1951)
Tarjei Vesaas: 21 år (1953)
Halldis Moren Vesaas: Sett og levd (1967)
Fuglane (film, 1968)
Kenneth Chapman: Hovedlinjer i Tarjei Vesaas' diktning (1969)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Is-slottet (film, 1987)

Olav Vesaas: Rolf Jacobsen - en stifinner i hverdagen (1994)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)
Olav Vesaas: Å vera i livet. Ei bok om Halldis Moren Vesaas (2007)

Kimen (Det Norske Teatret, Oslo, 20.1.2018)
Fuglane (Riksteateret, Sogndal kulturhus, 21.3.2019)
Arne Vinje: Soga om Vesås i verda (2020)

8. april 2021

Oda Malmin: Skinliv (2021)

 

I debutromanen til Oda Malmin, Steinauge, var handlinga lagt til Jæren. Her har me flytta oss til Oslo, og me møter tre-fire personar som bur i same bygard. Dei har alle sitt å stri med, dei har liv som ikkje har vorte slik dei ynskte. Dei kjenner kvarandre ikkje, i alle fall ikkje godt, men av og til snakkar dei med kvarandre likevel, slik naboar gjer (eller burde gjera).

Cecilie bur saman med sonen Edvard. Ho er høgt på strå i partiapparatet til regjeringspartiet, og vert oppmoda om å klatra endå høgare. Ho veit ikkje heilt om ho vil det, både av di ho er usikker på om ho er flink nok, men òg av di ho alt har dårleg samvit for måten ho ikkje tek seg godt nok av sonen på. Edvard er fotballgal, og ein dag han spelar fotball utanfor heimen kjem han i snakk med Bjørn. Han har nett vorte oppsagt som vaktmeister, og har tidlegare slutta som lærar etter at han vart skulda for uhøvisk omgang med ein mindreårig. Astrid er kanskje den som har det verst, ho har bygd opp ein ring av livsløgner rundt seg, men får ikkje til noko. Ho får det ikkje til med kjærasten, ho får det ikkje til med studeringa, og ho avlyser om lag alt ho har av avtalar av di ho helst vil vera åleine med dei negative tankane sine.

Det er altså rimeleg vanlege folk me møter. Det boblar under overflata, og det er kanskje dette Malmin vil fortelja: Alle har me vårt, og kampen for å verta sett på som lukkeleg og vellukka er ein kamp der dei færraste vinn. Det er ei fin bok, skriven i eit sikkert og (som regel) stillferdig språk.

Guffen tilrår.

Meir Malmin på kulturguffebloggen
Steinauge (2018)

7. april 2021

Richard Ford: A Piece of My Heart (1976)

 

Richard Ford har skrive fleire fine bøker. Dette er debutboka hans, og boka må vera den veikaste av bøkene hans. Han har ikkje funne si eiga røyst, og både i tema og språk verkar det som om han vil vera ein heilt annan forfattar enn den han er. Det kan minna litt om William Gay - det handlar om folk i (eller ved) dei amerikanske sørstatane, folk som ikkje har altfor mykje velstand. Skilnaden er at bøkene til Gay har både språk, historier og karakterar som fengar; her er det lite å henta.

Boka har to hovudpersonar, Robard Hewes og Sam Newel. Hewes køyrer austover frå California; Newel køyrer sørover frå Chicago. Dei møtest på ei øy i Mississippi, der dei arbeider (med eit eller anna) for ein gamal luring som er van med å få det som han vil. Der er mykje drikking og mykje skriking og mykje vald, og det endar med nokre dødsfall. Det heile er diverre heller keisamt. Det er heldigvis lenge mellom kvar gong det er like tungt å slita seg gjennom ei bok.

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Meir Richard Ford på kulturguffebloggen
Wildlife (1990)
Let Me Be Frank With You (2014)
Between Them (2017)

6. april 2021

Everest (2015)

 

Det var den gongen det gjekk gale. Det har vore verre sesongar på/ved Mount Everest seinare, men 1996 var det verste året som hadde vore så langt. Ein av grunnane var at det vart tilbode gruppereiser dit. Det var store krav til dei som skulle vera med, dei måtte ha gode røynsle og vera i god form, men dei store folkemengdene skapte problem. Det er ikkje mange dagar ein kan nå toppen, og der er mange flaskehalsar.

Filmen fortel om to slike turgrupper, leia av Rob Hall og Scott Fischer. Begge var røynde, begge hadde vore på Mount Everest før, og begge var respekterte av andre. Dei vart samde om å samarbeida, slik at det skulle verta betre flyt i klatringa. Det gjekk likevel gale. Dels av di det ikkje var lagt ut tau der det skulle vera tau, slik at mykje tid gjekk tapt. Dels av di vêret slo om, slik at dei aller fleste vart råka av snøstorm på veg ned. Både Hall og Fischer døydde; Hall av di han vart med ein av klientane sine til toppen, lenge etter at dei burde ha snudd.

I alt miste tolv personar livet. Det har vore skrive fleire bøker om desse dagane. Sjølv har eg lese Into Thin Air av Jon Krakauer, ei finfin bok. Både i andre bøker og i denne filmen vert det stilt spørsmålsteikn ved versjonen til Krakauer. Her framstår han som fiksert på å nå toppen, og det er òg rart at han nektar å hjelpa til då dei andre treng hjelp - han seier at han er solblind. 

Det er ein fin film, som får godt fram kor hjelpelaus ein kan vera i slike ekstreme høgder, og kor avhengig ein er både av andre og seg sjølv.

Guffen tilrår. 

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Den norske himalayaekspedisjonen: Tirich Mir til topps (1950)
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Gangdal og Holm: Everest. Den tunge veien (1995)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Per Roger Lauritzen: Claus Heiberg. Veiviser i krig og fred (1999)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Conrad Anker og David Roberts: The Lost Explorer (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Henrik Svensen: Bergtatt (2011)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)
Anne-Mette Vibe: Therese Bertheau. Tindestigerske og lærerinde (2016)
Jan Aasgaard: Jotunheimen gjennom historien (2016)
Free Solo (2018)

5. april 2021

Rosemary's Baby (1968)

 

Skrekkfilmar med eit innslag av satanisme - der har du ein sjanger eg ikkje er så ofte innom. Filmen opnar med at eit ungt par, Rosemary og Guy, flyttar inn i ein leilegheit i New York. Dei vert kjende med naboane, eit litt for påtrengande eldre ektepar. Rosemary og Guy vil verta foreldre, og har merka av kva dagar det kan vera greitt å køyra på. 

Ein slik dag får dei servert dessert på døra av ho eldre nabokona. Rosemary kjenner seg dårleg, sovnar, og vaknar med kloremerke på ryggen. Guy forklarar det med at han ville nytta seg av den rette kvelden, og det viser seg at Rosemary er gravid. Ho greier ikkje heilt å kvitta seg med draumen ho hadde den dagen, og gradvis oppdagar ho det som har vore tydeleg for oss som ser filmen: Naboane er djeveldyrkarar, og Guy har gjort ein avtale med dei: Viss djevelen får gjera Rosemary gravid, skal Guy få ei stor karriere som skodespelar. Ho prøver å koma seg vekk, men det går ikkje etter planen.

Filmen er heilt fin. Mot slutten vert det hinta mot at det heile berre er noko Rosemary innbiller seg, men akkurat den vinklinga står ikkje til truande: Det var vore rimeleg klart heile tida at Guy er innblanda i eit eller anna. Mia Farrow er aldeles glimrande i hovudrolla. 

Guffen tilrår. 


3. april 2021

Silverado (1985)

 

Eg veit ikkje spesielt mykje om å laga film, men eit triks verkar ganske opplagt: Viss filmen skal vara i to timar og vel så det, bør det vera eit eller anna ved filmen som gjer at me greier å halda interessa oppe. Interessante karakterar, kanskje ei original historie, stor spaning, noko å le av - det er mykje rart som kan fungera. Her er det lite av dette, slik at filmen dabbar av ganske fort.

Det verkar som om filmskaparane vil ha med for mykje. I ein western-film er det ein del element som høyrer med, og med unntak av indianarar og bøflar finn me alt i denne filmen. Skyting, henging, ein liten saloon med damer histen og pisten, mykje drikking, litt farming, kveg, soldatar, osb. Det burde vore redigert strammare.

To brør, Emmett og Jake, skal til Silverado for å ta farvel med systera før dei reiser til California. På vegen plukkar dei opp to til, slik at dei er fire som kjem til Silverado. Også dei to andre møter kjende her, og mot slutten av filmen er det mange halvferdige og uavklara situasjonar som må, vel, avklarast. Det vert litt meir skyting, og vips - alle skurkane er døde, medan dei fire heltane overlever.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

2. april 2021

Virgina Woolf: Til fyret (1927)

 

Handling er oppskrytt. I denne boka skjer det ikkje så mykje, men det er likevel ei uvanleg innhaldsrik bok. '

Den britiske familien Ramsay har eit feriehus på ei skotsk øy. Boka har tre delar, og i den fyrste og siste delen er familien på ferie der. Det er ti år mellom dei to besøka, og i den andre delen av boka får me ei kort innføring i kva som har skjedd i mellomtida. Nokre i familien har lyst til å ta ein tur ut til fyrtårnet, andre er meir lunkne. Medan dei ventar på godt nok vêr får me kapittel der dei etter tur er hovudpersonen, og der me får innsyn i kva dei tenkjer og trur, både om det som skjer akkurat no og det som har skjedd tidlegare.

Så igjen - det er ikkje handlinga som driv denne boka framover. Det er dei indre samtalane dei fører, der dei tenkjer både gode og mindre ting om seg sjølv og andre. Og det er ikkje minst språket - slik er det i alle fall i denne ferske utgåva, der omsetjaren er Brit Bildøen.

Guffen tilrår.  

1. april 2021

Is-slottet (1987)

 

Eg hugsar ikkje om me gjorde det ei eller to gonger, men i melsdagane 1987 tok i alle fall Arnfinn, Inge og eg ein dagstur til Bergen for å sjå nokre av dei ferske jolefilmane. Dette var ein av filmane me såg. Eg hadde nyleg lese romanen Is-slottet, og Vesaas var i ferd med å sigla opp som den heilt store forfattaren. Slik eg hugsar det var me jamt over nøgde med filmatiseringa, men det var då.

I dag er det nok litt annleis. Det er veldig tydeleg at filmen er laga i ei tid då norsk film låg på eit lågare nivå enn i dag, sånn reint teknisk. I tillegg slit filmen med å vera like poetisk og gåtefull som romanen. Akkurat det skal han kanskje ikkje lastast for - det er jo ein roman det er vanskeleg å filmatisera. Filmen bør jo òg vurderast uavhengig av boka, men det er jo vanskeleg å unngå det her. Romanen er jo fabelaktig.

Det handlar om Siss, ei jente i ei fjellbygd. Ein vinterkveld vitjar ho Unn, som nyleg har flytta til bygda. Unn held seg mykje for seg sjølv, og den kvelden fortel ho at ho ser seg som annleis enn andre, og at ho ikkje kjem til å koma til himmelen. Dagen etter møter ho ikkje opp på skulen, ho går i staden inn i ein frosen foss, der ho frys i hel. Siss stengjer seg inne i seg sjølv, Ho har lova Unn å ikkje seia noko av det ho har fortalt. Ho held tett heilt til tanta til Unn, som tok seg av Unn etter at ho vart morlaus, seier at no har det gått så lang tid sidan Unn forsvann at ho må løysast frå lovnaden.

Filmen fortel denne historia, men han gjer ikkje så mykje meir. 

Guffen er lunken. 

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Tarjei Vesaas: Menneskebonn (1923)
Tarjei Vesaas: Guds bustader - (1925)

Tarjei Vesaas: Dei svarte hestane (1928)
Tarjei Vesaas: Ultimatum (1934)
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Halldis Moren Vesaas: Sven Moren og heimen hans (1951)
Tarjei Vesaas: 21 år (1953)
Halldis Moren Vesaas: Sett og levd (1967)
Fuglane (film, 1968)
Kenneth Chapman: Hovedlinjer i Tarjei Vesaas' diktning (1969)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Olav Vesaas: Rolf Jacobsen - en stifinner i hverdagen (1994)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)
Olav Vesaas: Å vera i livet. Ei bok om Halldis Moren Vesaas (2007)

Kimen (Det Norske Teatret, Oslo, 20.1.2018)
Fuglane (Riksteateret, Sogndal kulturhus, 21.3.2019)
Arne Vinje: Soga om Vesås i verda (2020)

30. mars 2021

Laurel Canyon. A Place in Time (2020)

 

Det er nokre mytiske stader i rockehistoria, og Laurel Canyon er ein av dei. Frå midten av 1960-åra slo fleire og fleire musikarar seg ned her. Laurel Canyon ligg i Los Angeles - like nord for Hollywood, men likevel i eit område som minner lite om by. Dei som busette seg her vart dominerande i amerikansk musikk, nokre vart òg store på verdsbasis. Her budde medlemmar av CSN(Y), Joni Mitchell, the Mamas and the Papas, The Doors, The Byrds, osb. Det var eit hippiepreg over det heile, og det var plenty sex, dop og rock'n'roll.

Denne serien gjev eit portrett av dalen. Folk glir inn, folk glir ut att. Det er samstundes eit portrett av glansdagane til hippiane, i alle fall dei som sokna til LA. Dei lever eit godt liv, eit drøymeliv, dei har det fritt og godt. fram til alt endrar seg mot slutten av 1960-åra. Manson-morda og Altamont gjorde at folk vart meir skeptisk til hippiar, og det vart hippiane òg. Samstundes vert musikken mindre interessant - den siste halvtimen av denne to-episodars dokumentaren handlar det mest om Eagles og Linda Ronstadt, og musikken deira er ikkje like gjev som mykje av det andre me har fått høyra.

Serien bruker stort sett originalklipp og -foto, gjerne med kommentarar frå notida. Eit par fotografar er gjennomgåande kommentatorar. Det er fint gjort, dei får godt fram kjensla av samhald som var der dei fyrste åra. 

Guffen tilrår. 

27. mars 2021

Garrison Keillor: Happy to Be Here (1981)

 

For nokre veker sidan las eg sjølvbiografien til Keillor, ei bok eg likte. Der skreiv han mykje om korleis han fekk mange artiklar og historier på trykk i The New Yorker, der det er rimeleg vanskeleg å koma på trykk. Nokre av dei artiklane vart samla i denne boka, som er debutboka hans. Eg las ho for mange år sidan utan at det gjorde større inntrykk, men tenkte at det kunne passa å henta ho fram att no. 

Diverre var det ein opplagt grunn til at boka ikkje hadde gjort inntrykk. Boka er delt inn i fem. Boka vert ikkje interessant før i den siste delen, der tekstane ser ut til å vera rimeleg sjølvbiografiske. I resten av boka skriv han om sport, politikk, og han samlar ulike historier. Fellesnemnaren for dei fire fyrste delane er at alt er så godt som fritt for komikk. Korkje språket eller historiene er vellukka, og det er på grensa til utruleg at desse historiene var gode nok til at Keillor kunne leva av skrivinga. Er det verkeleg så lenge sidan 1970-åra? Har humoren endra seg så mykje? Og kan dette verkeleg vera dei beste historiene ein habil humorist som Keillor hadde skrive fram til 1981, då han fylte 39 år.

Det tek seg altså opp i dei siste fire historiene. Der har han funne ei røyst som minner om den som dominerer i resten av forfattarskapen hans. Men ein skal altså slita seg gjennom mykje rart før ein kjem så langt.

Guffen kan ikkje tilrå dette.  

Meir Keillor på kulturguffebloggen
Lake Wobegon Days (1985)
Leaving Home (1987)

Lake Wobegon Summer 1956 (2001)
In Search of Lake Wobegon (2001)
Life Among the Lutherans (2009)

The Keillor Reader (2014)
That Time of Year (2020)

23. mars 2021

Mannefall (2020)

 

Ein liten dansk serie om eit alvorleg tema. Meir enn halvparten av alle ufaglærte menn i Danmark bur åleine. Me møter fleire av desse i serien, og det er ikkje alltid like lysteleg. Ein av dei er svært overvektig. Ein annan har òg store helseproblem. Ein bur åleine av di han ikkje finn den rette, men slik han ordlegg seg om kvinner er det ikkje rart at han er einsam. Ein har isolert seg og spelt dataspel i tolv år. Og så vidare.

Nokre av dei har vore i forhold før; andre har budd åleine heile livet. Nokre har jobb; andre har det ikkje. Nokre har gode vener; andre har det ikkje. Nokre er sympatiske; andre er det ikkje.

Det er altså rimeleg trist, men det er òg tankevekkande. Det verkar ikkje alltid som om det skal så mykje til før det går gale. Han bonden som snakkar høgast om at kvinnefrigjeringa har kome for langt har altså seg sjølv å takka, men for andre er det litt tilfeldig. Mest sympati har eg for han dataspelaren, som verkar som ein triveleg kar, og som eg kanskje kjende meg sjølv best att i. 

Guffen tilrår. 

21. mars 2021

Frode Grytten: Bikubesong (1999)

 

Då Grytten leverte dette bokmanuset til Samlaget skal han ha sagt at no - no vil han selja litt meir enn før. Det skjedde - dette må vel reknast som gjennombrotsboka hans. Boka fekk Brage-prisen, ho vart nominert til Nordisk Råds litteraturpris, eit utdrag av boka vart framført på Det Norske Teatret i 2003, osb. Han selde nok meir enn før, og vart langt betre kjend enn før. På ein måte er det litt rart - novellesamlinga Meir enn regn, som er heilt på høgd med Bikubesong

Boka er ein roman. Romanen handlar om Murboligen, ei bustadblokk midt i Odda sentrum, og alle dei som bur der. Kvart kapittel handlar om dei som bur i ei av leilegheitane, og sjølv om hovudpersonar i eitt kapittel ofte vert nemnde i andre kapittel, vert dei berre nemnde sånn i forbifarten. 

Det er stort spenn i kapitla, både med tanke på innhald og kvalitet. Mange av kapitla er finfine, nokre er mindre vellukka. Det handlar mykje om kjærleik, det handlar om familieforhold, og det handlar om å høyra til ein stad. At den staden er Odda er berre av di det er heimstaden til Grytten; litt av prosjektet hans med denne boka er å visa at alle stader har sine historier. Det heile vert krydra med mange musikalske sitat. Det er oftare melankolsk enn morosamt, men nokre gonger viser Grytten seg fram som ein fin humorist.

Guffen tilrår. 

Meir Grytten på guffekulturbloggen
Dans som en sommerfugl, stikk som en bie (1986)
Langdistansesvømmar (1990)
80 
° aust for Birdland (1993)
Meir enn regn (1995)
Bikubegang (2005)
Hallo? (2008)
Norge og andre dikt (2009)
50/50 (2010)
Det norske huset (saman med Jens Hauge, 2010)
Dronninga er død (2010)

Saganatt (2011)
Bikubesong (Det Norske Teatret, 23.4.2013)
Brenn huset ned (2013)
 

Vente på fuglen (2014)
Her er Harold (film, 2014)
Sånne som oss (2015)
17. mai Bergen (saman med sju fotografar, 2015)
Meter over havet (saman med Sune Eriksen, 2015)
Menn som ingen treng (2016)
Det norske biblioteket (saman med Jo Straube, 2017)
Deilig er jorden (saman med Helge Skodvin, 2018)
Landet bortanfor landet. Område 51 (2019)
Garasjeland (2020)

16. mars 2021

An Officer and a Gentleman (1982)

 

Nja, me såg etter høveleg tidtrøyte på Netflix, og brått var me samde om å sjå denne. Det er ein film med litt for mange klisjear og litt for opplagt handling, og der det osar litt for sterkt av åttitalet. Me såg likevel filmen heilt til endes, så det kan henda at det heile var noko betre enn me frykta.

Richard Gere spelar Zachary Mayo, ein ung mann som har hatt ein litt for tøff oppvekst. Han vervar seg til ein militær flyskule, der det vert stilt store krav til alle som er med. Dette fører med seg ei rekkje scener me har sett andre stader, med ein rabiat og rasande sersjant som pressar soldatane altfor hardt. Nokre taklar det, nokre bryt saman. Mayo er (sjølvsagt) ein av dei som klarar det. Både han og kameraten hans har slått seg saman med ei lokal jente - for Zach går alt etter planen og vel så det; for han andre går det absolutt ikkje slik han hadde tenkt.

Det heile sluttar med at Mayo og dei andre som greidde seg gjennom dette kurset får heider og ære før dei kastar huene sine i lufta. Det er slutten på ein film som kanskje ikkje er all verda, men som altså var hakket betre enn me hadde trudd.

Guffen er lunken. 

15. mars 2021

J. M. Coetzee: Dusklands (1974)

 

Dette er debut-romanen til Coetzee. Romanen er todelt. Dei to delane hentar handlinga frå ulike tider og ulike kontinent, men der er opplagte likskapar mellom dei.

I den fyrste delen møter me forskaren Eugene Dawn. Han er knytt til det amerikanske forsvaret, og arbeider med å kartleggja ulike sider av Vietnam-krigen, spesielt psykologiske stridsmetodar. Han vert gradvis meir og meir gal, kanskje på grunn av det brutale materialet han arbeider med, kanskje av andre grunnar.

I den andre delen er me i Sør-Afrika, ein gong på 1700-talet. Den hollandsk-ætta Jacobus Coetzee reiser innover i landet, for å finna ei stamme med Hottentottar. Det endar med tragedie, der han sjølv vert sjuk, kanskje galen. Han kjem seg unna, men returnerer og tek livet av dei fleste i stamma.

Likskapen er altså opplagt: Begge historiene fortel om korleis den kvite mannen herjar med dei innfødde. Ein annan likskap vert diverre synleg utover i boka: Det er lite engasjerande, og tidvis er det keisamt og tungt å koma vidare. Den eine boka eg har lese av Coetzee før var svært lesbar, dette var noko heilt anna.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Coetzee på kulturguffebloggen
Disgrace (1999)
Auster og Coetzee: Here and Now (2013)

14. mars 2021

The Fugitive (1993)

 

Viss eg har forstått det rett er denne filmen basert på ein fjernsynsserie frå 60-åra. Viss det stemmer, er det fare for at det var ein ekstremt seig serie. Denne filmen varer i godt og vel to timar, og det vert litt i lengste laget.

Harrison Ford spelar Richard Kimble, ein vidkjent dokter frå Chicago. Ein kveld han kjem heim finn han kona si drepen. Politiet fattar raskt mistanke til han, ikkje minst på grunn av ei naudmelding kona ringde inn rett før ho døydde. Kimble vert dømd til døden. På veg til fengselet køyrer fangetransporten av vegen, og Kimble greier å rømma. Han vil ikkje vekk; han vil løysa mysteriet. Både på veg attende til Chicago, og i sjølve byen, leikar han katt og mus med politiet. Han skaffar seg falsk legitimasjon, grev litt i nokre arkiv, og finn ut kven som har gjort det, og greier omtrent å hjelpa politiet med å fanga han.

Ei lita stund er dette heilt grei tidtrøyte. Piffen går etter kvart ut av det heile, og når sluttscenene (som vanlegvis skal vera det dramatiske høgdepunktet i ein film som denne) omsider kjem, er interessa vekke.

Guffen er lunken.

12. mars 2021

They'll Love Me When I'm Dead (2018)

 

Noko av det finaste med denne dokumentaren er måten han er sett saman på. Her er så godt som berre gamle klipp, og av og til er det slik at personar frå klipp som ikkje høyrer saman vert klipte saman slik at dei snakkar saman og fortel ei historie. Det har sikkert vore gjort mange gonger før, men her fungerer det finfint.

Filmen handlar om The Other Side Of The Wind, ein film Orson Welles aldri fekk ferdig. Den filmen var grensesprengane, i alle fall slik Welles såg det: Det handla om ein film i ein film - ein eldre regissør viser fram ein film han arbeider med. 

Filmen er heilt grei. Det hadde kanskje vore best å sjå The Other Side ... fyrst, men eg trur ikkje det er noko krav. Her handlar det mykje om Welles, sjølvsagt, og han er både sjarmerande og bitter. Fleire gonger vert det vist klipp frå pressekonferansar eller intervju, og det verkar som om både likar og ikkje likar denne merksemda. 

Guffen tilrår.


Meir Welles på kulturguffebloggen
Citizen Kane (1941)
The Magnificent Ambersons (1942)
Den tredje mann (1949)
Touch of Evil (1958)
Pauline Kael m.fl.: The Citizen Kane Book (1971)
Charles Higham: Orson Welles. The Rise and Fall of an American Genius (1985)
Robert L. Carringer: The Making of Citizen Kane (1985)
James Naremore (red.): Orson Welles's Citizen Kane (2004)
Me and Orson Welles (2008)
Harlan Lebo: Citizen Kane (2016)
Mank (2020)

9. mars 2021

Chris Ott: Unknown Pleasures (2004)

 

Bøkene i denne serien er rimeleg ulike. Den førre eg las handla om OK Computer og var til tider så fjern at det var vanskeleg å hengja med. Denne er heilt annleis - den var langt lettare å følgja med i, men boka har òg ei anna vinkling.

Ott skriv om sjølve plata, men det kapitlet dekkjer berre ein liten del av boka. Det minner meir om ein (litt forenkla) biografi om Joy Division. Det finst lengre og grundigare biografiar, men her er likevel med hendingar og opplysningar som ikkje får stor plass andre stader.

Han fortel til dømes inngåande om all musikken bandet spelte inn, både det som vart utgitt og det som vart lagt på lager. Dei er innom fleire studio, og er aktuelle for fleire plateselskap, men endar opp hjå Factory i heimbyen Manchester. Han skriv om alle fire i bandet, men etter kvart vert det meir og meir Ian Curtis. Forklaringa på denne vinklinga kjem tidleg - han omtalar Curtis som geniet i bandet. Og det er det lett å vera samd i; dei tre andre nådde aldri opp til dei same høgdene seinare.

Guffen tilrår. 

Meir Joy Division/New Order på kulturguffebloggen
Here are the Young Men (konsertfilm, 1982)
Control (film, 2007)
Peter Hook: The Hacienda. How Not to Run a Club (2009
Kevin Cummins: Joy Division (2010)
Peter Hook: Unknown Pleasures. Inside Joy Division (2012)
Ian Curtis: So This Is Permanence (2014)
Bernhard Sumner: Chapter and Verse (2014)
Kevin Cummins: New Order (2015)
Peter Hook: Substance. Inside New Order (2016)
Jon Savage: This Searing Light, The Sun and Everything Else (2016)
Stephen Morris: Record Play Pause (2019)
Stephen Morris: Fast Forward (2020)

7. mars 2021

Roland Huntford: Scott and Amundsen (1979)

Kappløpet mot Sydpolen er ei fascinerande og velkjent historie. To ekspedisjonar kjem til Antarktis om lag samstundes, og begge vil verta dei fyrste på polpunktet. Den eine er leia av britiske Robert Falcon Scott, den andre er leia av norske Roald Amundsen. Den norske ekspedisjonen kjem fyrst fram, og returnerer til basen ved kysten i god form - heile turen gjekk etter planen. Den britiske ekspedisjonen kjem fram ein månad etter den norske, og gruppa som gjekk til polpunktet omkom på tilbakevegen.

"Etter planen" er nøkkeluttrykket i avsnittet over. Amundsen hadde lagt grundige og gjennomtenkte planar, og alle dei fire andre på laget hans visste tidleg kva roller dei hadde. Det var systematikk i alt, og vinteren i Antarktis vart brukt til å forbetra det som forbetrast kunne. Scott hadde lausare planar - han la planar etter kvart, men heldt dei for seg sjølv. Ting var tilfeldige, utstyret var dårleg, han brukte ikkje vinteren godt, han var altfor lite oppdatert å kosthald, dei andre på laget visste ikkje kva han ville, og så bortetter. Det mest opplagde dømet på alt dette er at Amundsen hadde med seg hundar, som var van til polare tilhøve. Scott hadde med seg hestar og beltebilar.

Huntford er britisk, men likevel høvlar han over Scott. Det vert nesten litt i meste laget, men det kan ha sin grunn: Etter at det vart kjent at Scott og mennene hans døydde på heimturen, vart dei likevel hylla som nasjonale heltar. Det viktigaste poenget til Huntford er at det var klasseforskjell på dei to ekspedisjonane, og at det var leiarane som var forklaringa på det. Amundsen visste kva han gjorde; Scott var ikkje godt nok budd. 

Guffen tilrår. 

Meir polar på kulturguffebloggen
Johan Austbø: Olav Bjåland. Idrottsmann og polfarar (1945
Reginald Pound: Scott of the Antarctic (1968)

The Last Place On Earth (fjernsynsserie, 1985)
Roland Huntford: Nansen (1997)

Ragnar Kvam jr.: Den tredje mann (1997)
Michael Smith: An Unsung Hero (2000)
Beattie og Geiger: Frozen in Time (2004)
Bruce Henderson: True North (2005)
Olav Bjaaland: Sydpolekspedisjonen 1910-1912 (2011)
Jan Ingar Hansen: Amundsens betrodde mann. Historien om Oscar Wisting (2011)
Hjalmar Johansen: Sydpolekspedisjonen 1910-1912 (2011)
David Roberts: Alone on the Ice (2013)
Amundsen (2019)

24. februar 2021

Groucho Marx og Hector Arce: The Groucho Phile (1976)

 

Groucho Marx stpr som forfattar på åtte bøker. Dei fire fyrste skreiv han sjølv, medrekna ein sjølvbiografi. Det kom ei bok med utvalde brev, og ei bok der han samarbeidde med Richard Anobile og to der han samarbeidde med Hector Arce. Dette er den siste av dei, og boka, som er ein illustrert sjølvbiografi, kom ut året før Groucho døydde. Dei av oss som har sett opptak av då han fekk heiders-Oscar to år før veit at han var sterkt redusert alt då, så eg reknar med at det var Arce som gjorde det grøvste arbeidet her.

Boka er finfin. Her er mange bilete som er mindre brukte, og her er nok av anekdotar og gode poeng i tekstane. For nokre av oss er det sjølvsagt mykje kjent stoff, men det gjer ingenting - her er mangt som får oss til å smila. 

Det vert brukt ein del plass på dei siste leveåra hans. Han hadde (eigentleg) lagt opp, men stod på scena nokre få gonger, og viste seg offentleg ved nokre høve. Han hadde jamleg festar heime, og det er her det kanskje vert for mange bilete. Han ser ikkje like levande ut som tidlegare i livet, og er ikkje like lystig, men samstundes strekar bileta under at han hadde ein status få andre hadde. 

Guffen tilrår. 

Mykje meir Marx på kulturguffebloggen

Filmar
Cocoanuts
 (1929)
Animal Crackers (1930)
Monkey Business (1931)
Horse Feathers (1932)
Duck Soup (1933)
A Night at the Opera (1935)
A Day at the Races (1937)
Room Service (1938)
At the Circus (1939)
The Big Store (1941)
The Incredible Jewel Robbery (1959)
The Unknown Marx Brothers (1993) 

Bøker
Harpo Marx/Richard Barber: Harpo Speaks (1961)

Joe Adamsom: Groucho, Harpo, Chico and sometimes Zeppo (1973)
Sidney Sheldon: A stranger in the Mirror (1976)
Hector Arce: Groucho (1979)
Maxine Marx: Growing Up with Chico (1980)
Steve Stoliar: Raised Eyebrows (1996) 
Wes D. Gehring: The Marx Brothers. A Bio-Bibliography (1987)
Robert Dwan: As Long as they're laughing (2000)
Arthur Marx: Groucho. A Photographic Journey (2001
Paul Duncan (red.): Marx Bros (2007) 
Andrew T. Smith: Marx and Re-Marx (2009)
Martin A. Gardner: The Marx Brothers as Social Critics (2009)
Roy Blount jr.: Hail, Hail, Euphoria! (2010)
Wayne Koestenbaum: The Anatomy of Harpo Marx (2012) 
Devon AlexanderThe Quotable Groucho Marx (2014) 
Lee Siegel: Groucho Marx. The Comedy of Existence (2015)
Matthew Coniam: The Annotated Marx Brothers (2015)
Noah Diamond: Gimme a Thrill (2016)
Matthew Coniam: That's me, Groucho! (2016)
Robert S. Bader: Four of the Three Musketeers (2016)
Kevin Scott Collier: The Marx Brothers. Love Happy Confidential (2017)
Matthew Hahn: The Animated Marx Brothers (2018)
Frank, Heidecker og Pertega: Giraffes on Horseback Salad (2019)

23. februar 2021

Paul Talling: London's Lost Music Venues (2020)

 

Nja. Det er vel fare for at eg var lengre unna målgruppa for denne boka enn eg trudde. Eg går rundt og trur at eg har litt kjennskap til den britiske musikkhistoria, og kan på kort varsel ramsa opp nokre av dei viktigaste klubbane og konsertscenene i London. Eg datt likevel rimeleg fort av lasset i denne boka.

Utgangspunktet er greitt. Talling er av og til turleiar på vandringar i London, der han gjerne legg vekta på scener som ikkje finst meir. I denne boka skriv han kort om rundt hundre slike. For meg, som berre har vore på konsert på éin av desse, (Television Personalities, Camden Falcon, august 1989) vert det for oppramsande.

Alle omtalane går etter ein fast mal: Litt om historia til bygninga, så litt om dei åra det var konsertar der (til denne delen høyrer det med ei oppramsing av dei åtte-ti best kjende), og så litt om kvifor staden vart nedlagt.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

22. februar 2021

Green Book (2018)

 

Det skal ikkje all verdas fantasi til for å tippa kva som skjer i denne filmen, men det var heilt greitt å sjå han likevel. 

Me er i USA, 1962. Tony Lip arbeider som dørvakt i ein klubb som skal stengjast i nokre månader, og ser etter ny jobb. Han får eit tips om at doktor Shirley treng sjåfør. Han møter på jobbintervju, og vert overraska over at 1) Shirley ikkje er dokter, og 2) han er svart. Dei to kjem frå heilt ulike bakgrunnar - Tony er enkel og fordomsfull, Shirley er ein sofistikert jazzmusikar. 

Shirley skal på turné, hovudsakleg i dei amerikanske sørstatane. Då turen startar er dei to jamleg i tottane på kvarandre, men gradvis vert dei nære vener. Shirley kjem fleire gonger opp i alvorlege situasjonar, og Tony reddar han. Shirley prøver på si side å gjera Tony hakket meir sivilisert, og sjølv om det ikkje går heilt som planlagt, får dei altså sansen for kvarandre. Filmen, som hentar handlinga frå det verkelege livet, sluttar med at Shirley vitjar familien til Tony på jolekvelden, og rulletekstane fortel at dei vart vener for livet.

Det er ein heilt fin film. Flotte bilar og flotte miljø, og glimrande skodespel av Viggo Mortensen og Mahershala Ali i dei to hovudrollene.

Guffen tilrår. 

21. februar 2021

Ida Hegazi Høyer: Fortellingen om øde (2015)

 

Det er ikkje heilt uvanleg at forfattarar sender karakterane sine til ei aude øy. I 1719 vart Robinson Crusoe (truleg) den fyrste, og alt i 1731 vart ordet robinsonadar brukt om slike verk. På den engelske Wikipedia-sida for robinsonadar vert det lista opp meir enn femti slike litterære verk. Eg har ikkje lese spesielt mange av dei, men reknar med at Fortellingen om øde er ulik mange av dei.

Hovudpersonen i romanen, tannlegen Carlo Ritter, er lei av folk. Han seier farvel til livet i heimlandet, og flyttar til Galapagos (eller ei liknande øy), der målet er å leva resten av livet i einsemd, i pakt med naturen. Det går berre sånn måteleg. Han får ikkje til alt han vil, og vert gradvis noko ustabil. Han skriv dagboksnotat som han samlar i ei øskje som fungerer som ei postkasse. Ein dag merkar han at desse notata er vekke, og det viser seg at eit skip har vore innom. Dei har teke med seg notata, og det fører til at fleire vil vitja øya hans. Fyrst kjem eit ektepar der kona er gravid; seinare kjem ei baronesse saman med fire-fem unge menn. Harmonien på øya vert mindre for kvar ny person som kjem dit.

Det er ein fin roman. Høyer skriv godt, og forteljinga tek mange uventa vendingar. Det er noko eventyr-aktig over det heile, der det skjer ting som ikkje kan ha skjedd i røynda. Karakterane i boka er vanskelege å lika, nokre er det uråd å lika, men det gjer ingenting.

Guffen tilrår. 

Meir Høyer på kulturguffebloggen
Ut (2013)

17. februar 2021

Thomas Reinertsen Berg: Verdensteater. Kartenes historie (2017)

 

Kart er artige greier. Den einaste tingen eg har kjøpt på ein loppemarknad-auksjon er eit kart over Møre og Romsdal ca. 1885, og då me budde i Volda hadde det fast plass på veggen. No heng det eit anna kart ved kjøkenbordet, men det er stas med det òg. Gje meg ein atlas, og eg får tida til å gå.

Denne boka er finfin for alle som likar kart. Reinertsen Berg går gjennom karthistoria, og skriv om korleis kart vart laga, korleis dei vart meir og presise. Han ser på kva som skjer verda over, men legg mykje vekt på kva som har skjedd her til lands. Når han er komen nesten til enden med korleis landjorda er kartlagt, går han over til å skriva om havbotnen.

Boka er (sjølvsagt) rikt illustrert, og mange av karta er eksemplariske som illustrasjonar. Like fascinerande er det når han skriv om dei som teikna kart. Nokre får heider automatisk, andre må kjempa for det, slik tilfellet var med den amerikanske kvinna som var med på kartlegginga av havbotnen i Atlanterhavet. Ho skjøna at sprikken langs Atlanterhavsryggen var eit prov på at kontinenta flyttar på seg. Ho vart nedstemt og nedstemt, heilt til prova var så overtydande at alle dei andre måtte gje seg.

Guffen tilrår.