Monsen og nasjonalparkene, sesong 1 (2025)

Ein enkel serie, der alle dei seks episodane har ei nokolunde sams inndeling, men som likevel fungerer godt. Kvar episode handlar om éin nasjonalpark, der Lars Monsen er på tur. Årstidene varierer, lengda på turane varierer, og dei han snakkar med varierer, men elles er det likt: Han går, anten åleine eller saman med hundar, han slår leir, han fiskar litt, han fortel om kor fint det er å vera på tur, og det heile gjev meg som vanleg lyst til å reisa til fjells.

Tre av dei seks parkane ligg langt nord i landet - Øvre Pasvik, Varangerhalvøya og Svalbard (der han forresten er innom to ulike parkar). I tillegg er det Gutulia (som eg ikkje har høyrt om før), Dovrefjell (der eg så vidt har gått litt), og Børgefjell (som eg har høyrt veldig mykje fint om, men der eg aldri har vore). Lars Monsen er jo eit funn for slike turar - han kan naturen, og han formidlar naturgleda på ein svært entusiastisk måte. 

Guffen tilrår. 

Toy Story 5 (2026)

Eg hadde ikkje altfor høge forventningar til denne filmen. Toy Story 1 og Toy Story 3 er kjempefilmar som eg har sett fleire gonger, og Toy Story 2 er òg over middels. Toy Story 4 var derimot ein stor nedtur, og dei fyrste meldingane av denne filmen var òg lunkne. Men, gledeleg nok - dette er ein god film. 

Her er mykje å le av, og filmen har òg ein viktig bodskap: Alle skjermane og alt dette KI-greiene tek livet av den gode, gamle leiken. Eg er rett nok ikkje heilt overtydd om at barnefilmar bør ha altfor klare bodskapar, men når her fyrst skal vera ein bodskap, er jo dette fornuftig.

Bonnie, som overtok leikene etter Andy, er ei veldig forsiktig jente. Foreldra hennar vil helst ikkje at ho skal verta digital, men dei oppdagar fort at alle andre jenter er digitale, så Bonnie får ein skjerm, ho òg. Då bryr ho seg ikkje lengre om leikene sine, som sjølvsagt vert vonbrotne. Dei finn ut at dei må stoppa denne utviklinga, og - spoiler - det greier dei jo. 

Her er altså mykje å smila og le av. Det kunne godt vore meir samspel mellom dei to gamle hovudleikene, Woody og Buzz, men på den andre sida er det så mange Buzz-ar her at det er eit godt plaster på såret.

Guffen tilrår. 

Meir Toy Story på kulturguffebloggen
Toy Story 3 (2010)
Toy Story 4 (2019)

The American Revolution (2025)

Dette må vel reknast som ein grei og informativ serie, sjølv om han er laga i eit rart format. Serien er på seks episodar og fortel om hendingane i USA frå 1850-åra fram til 1883. Det var ei avgjerande fase i den amerikanske soga, der dei frigjorde seg frå Storbritannia, og slik sett er jo emnevalet greitt.

Det som er rart, er at ein heilt ny fjernsynsserie ikkje bruker film-mediet aktivt. Veldig store delar av serien er stillbilete, der ein litt for monoton forteljar teiknar og fortel. Ei lang rekkje historikarar kjem òg med sine innspel, men dei er berre talking heads. Det som er av filmar viser ikkje eit einaste fjes, det er soldatar som er filma bakfrå, det er anonyme soldatar som skyt, det er mykje naturbilete, osb. Det heile altså like godt vore ein radioserie, sjølv om det truleg ikkje hadde nådd fram til eit like stort publikum.

Lærte eg noko nytt? Absolutt. Det er ein serie som tek seg god tid, og det er jo bra. George Washington var militær kommandant for amerikanarane, og han var slettes ikkje den store krigshelten ein kan få inntrykk av - han gjorde mange feilvurderingar. At Storbritannia tapte krigen skuldast òg dårlege vurderingar frå deira side, det verkar som om dei kvar haust tok pause frå krigen i eit halvt år, og dette gjorde at amerikanarane greidde å mobilisera og byggja opp eigne styrkar. Dei greidde i tillegg å få støtte frå Frankrike og Spania, to land som rekna Storbritannia som den viktigaste fienden sin.

Guffen tilrår.

Ole Didrik Lærum: I ulveskinnspels (2006)

Ole Didrik Lærum kom frå ei dokterslekt. Saman med to brør representerte han den fjerde generasjonen dokterar. Han døydde for nokre år sidan, og huset hans på Vossavangen er no overteke av sonen Birger, som er femte generasjon dokter.

I denne boka fortel Lærum om dei tre forfedrane sine, Didrik, Birger d.e. og Birger d.y. Didrik var ferdig utdanna midt i 1860-åra, og boka er ikkje berre ei familiesoge: Ved å fortelja om far, farfar og oldefar, viser Lærum korleis tilhøva for dokterar har endra seg dei siste 150 åra. Ulveskinnspelsen i tittelen var nødvendig for dei to eldste - dei måtte rett som det var ut på lange oppdrag vinterstid, med hest og slede. Då var det greitt å ha eit varmt plagg å pakka seg inn i.

Medisinar og andre hjelpemiddel har sjølvsagt òg endra seg mykje desse åra. Her er fleire forteljingar om pasientar som truleg hadde greidd seg langt betre nokre tiår seinare. 

Alt dette er interessant og bra. Birger d.e. flytta til Voss, og det er fint med dei mange glimta av lokalhistorie. Ikkje alle, rett nok - mange av småsogene som skal vera lystige og morosame er ikkje lystige og morosame. Og språket kunne nok òg vore betre.

Guffen tilrår. 

Meir Lærum på kulturguffebloggen
Spelemannen Sjur Helgeland (1991)
I kastanjetreet (2008)

Knut Olav Åmås: Mitt liv var draum. Ein biografi om Olav H. Hauge (2004)

I 2000 gav Det Norske Samlaget ut dagbøkene til Olav H. Hauge i fem band. Han skreiv dagbok frå 1924 til 1994, med nokre opphald. Bøkene vekte oppsikt, fortent nok, sidan me her fekk innblikk i eit liv som var heller ukjent. Hauge skreiv om svært mykje, men kanskje mest om forfattarar, om lesing og skriving.

Denne biografien kom fire år seinare. Det er ei fin bok, men det er råd å trekkja litt for at Åmås av og til støttar seg for mykje på dagbøkene. Nokre gonger fortel han oss òg fyrst kva som kjem i eit sitat, anten frå dagbøkene eller frå andre kjelder, før han kjem med sitatet. 

Men det er altså ei fin bok. Åmås tek oss med gjennom heile livet til Hauge, i eit roleg tempo. Hauge debuterte med diktsamlinga Glør i oska i 1946, og han kom deretter ut med ny samling kvart femte år til og med 1971. Gjennombrotet kom med På Ørnetuva i 1961, og retteleg stor vart han med Dropar i austavind i 1966. Ei vanleg forteljing har vore at det var Profil-krinsen som oppdaga og lyfta fram Hauge frå 1966, men Åmås viser at det ikkje stemmer. Hauge hadde fått gode meldingar i mange år, og i 1961 fekk han Kritikarprisen. 

Livet hans endra seg etter at Bodil Cappelen flytta inn hjå han i 1975. Han vart meir sosial, han reiste meir, men samstundes dikta han mindre - men han omsette mykje i denne perioden.

Guffen tilrår. 

Meir Olav H. Hauge på kulturguffebloggen
Kjære Olav. Kjære Bodil (Ulvik, 18.4.2012)
Den andre mannen i meg (2014)
Brev (Kongressen, Ulvik, 24.8.2024)

Johnny Green og Garry Barker: A Riot of Our Own (1997)

Rundt 1980 var The Clash eitt av dei tøffaste banda i verda. Dei vart forma i 1976 og gav ut fem plater (pluss ei til). Frå 1978 (omtrent) til 1980 var Johnny Green ein av roadiane deira, og det er det livet han fortel om her. 

I 1978 var dei eitt av dei leiande punkbanda, to år seinare var dei eitt av dei største banda generelt. London Calling var eit stort steg framover for bandet, også når det galdt popularitet, slik at rolla til Green endra seg. I fyrsten var han den einaste roadien, seinare vart han ein av fleire. 

Green likte sjølvsagt bandet, og han likte haldningane deira. Etter konsertane var garderoben alltid open for fans, og bandet hjelpte gjerne fans utan billett inn bakvegen. Han gjev gode skildringar av dei fire som var lengst med i bandet - Joe Strummer var oppteken av politikk, Paul Simonon var oppteken av korleis han såg ut, Topper Headon var oppteken av rus, medan Mick Jones var mest oppteken av å verta behandla som ei stjerne. (Dette endra seg rett nok - i eit etterord skriv Green at Jones vart langt meir sympatisk etter at han vart sparka frå bandet.)

Det er ei underhaldande og grei bok. Det dreg rett nok litt ned at Green er farga av den fyrste punkeperioden, der dop og drikking og vald var sett på som gode greier. Han er glad i anekdotar der nokon har drukke for mykje, og for oss lesarar kan det verta for mykje av det.

Guffen tilrår. 

Meir The Clash på kulturguffebloggen
Bob Gruen: The Clash (2002)
Pat Gilbert: Passion is a Fashion. The Real Story of the Clash (2004)
Marcus Gray: Route 19 revisited. The Clash and the making of London Calling (2011)
Frode Grytten: Brenn huset ned (2013)
Micajah Henley: Sandinista! (2024)

Kampen alle vann (2026)

Aurlandsdalen er ein fantastisk flott dal. Eg har vandra ned dalen to gonger - ein gong som ein del av ein tredagars tur frå Finse; ein gong frå Østerbø. Det er bratt, det er vått, det er vakkert. 

Aurlandsdalen kunne vorte øydelagd. I 1960-åra var det planar om å byggja ut heile vassdraget, og i dei fyrste planane skulle det gå både veg og kraftliner gjennom dalen. Takka vera nokre unge idealistar vart planane endra - vassdraget vart utbygt, men vegen og kraftlinene vart flytta. Dette var den fyrste store kampen om kraftutbygging i Noreg, og all honnør til dei to som kjempa hardast - Ørnulf Hodne og Svein Tornås.

Det er dei to som er dei verkelege heltane her. Filmen fortel òg om korleis utbygginga vart utført, og om korleis dette har vore med på å gjera den fattige kommunen Aurland til ein av dei ti rikaste i landet. Filmskaparane har intervjua mange av dei som var med i 1960-åra, men her er òg mange gamle filmklipp. Nokre av desse klippa viser korleis tilhøva var i Aurland i gamle dagar, og dei er flotte, men det er artigare å sjå klipp frå fjernsynsdebattar der dei (relativt) unge natur-aktivistane er i debatt med Aurlandsordføraren. Dei vil berga dalen; han tenkjer berre på pengar.

Og dei mange fina klippa frå Aurlandsdalen gav meg lyst til å gå turen (minst) éin gong til.

Guffen tilrår.