Jon Fosse: Bad Moon Rising. Kjærast (2026)

Eg såg filmen Kjærast (saman med kjærasten min) for nokre dagar sidan. Det er ei filmatisering av eit tretti år gamalt manus, som Jon Fosse skreiv på oppmoding frå Tom Remlov. Alle likte manuset, men det vart ikkje filmatisert før no. I denne boka er originalmanuset trykt, saman med retningslinene til Fosse og artiklar av Remlov og Erik Poppe, som regisserte filmen. 

Manuset fyrst: Her er små endringar i høve til filmen, sjølvsagt, men det aller meste er attkjenneleg. Poppe må ha fått frie hender når det gjaldt endringar i manus, og nokre stadar må han berre leggja til litt for å skapa miljø og rom i filmen. Endringane er småe - som at i boka er det songen "Bad Moon Rising" som går igjen, medan i filmen er det "This Is the Sea", eller at Asle får besøk av politiet. 

Artiklane av Remlov og Poppe er vel verdt å lesa, der dei forklarar bakgrunnen for at manuset vart skrive, og for at det vart film. Begge skriv, direkte eller indirekte, om korleis det er å samarbeida med Fosse, og dei skriv om styrken i litteraturen hans.

Guffen tilrår. 

Meir Fosse på kulturguffebloggen
Raudt, svart (1983)
Stengd gitar (1985)
Blod. Steinen er (1987)
Naustet (1989)
Flaskesamlaren (1991)
Bly og vatn (1992)
To forteljingar (1993)
Prosa frå ein oppvekst (1994)
Gitarmannen (1997)
Eldre kortare prosa (1998)
Morgon og kveld (2000)
Det er Ales (2004)
Melancholia (2004)
Leif Zern: Det lysande mørket (2005)
Andvake (2007)
Cecilie N. Seiness: Jon Fosse. Poet på Guds jord (2009)
Jente i gul regnjakke (2009)
Olavs draumar (2012)
Soga om Fridtjov den Frøkne (2013)
Kveldsvævd (2014)
Eskil Skjeldal og Jon Fosse: Mysteriet i trua (2015)
Morgon og kveld (Nationaltheatret, Oslo, 4.12.2015)
Det andre namnet (2019)
Eg er ein annan (2020)
Eit nytt namn (2021)
Kvitleik (2023)
I svarte skogen inne (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 2.6.2023)
Jan H. Landro: Jon Fosse. Djupt og enkelt (2022)
Mor og barn (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 28.2.2025)
Asle og Alida (Grieghallen, Bergen, 4.4.2025)
Vaim (2025)
Gitarmannen (DNS, Bergen, 24.1.2026)
Vaim hotell (2026)
Kjærast (film, 2026)

Olav Duun: Hilderøya (1912)

Me er igjen på kysten av Trøndelag. Handlinga krinsar rundt Svein. Han kjenner at han høyrer til her, men samstundes passar han ikkje heilt inn. Det vert mest tydeleg då Etvart Jørgen kjem til øya. Han kan alt, han får til alt, medan Svein berre prøver så godt han kan. Svein har i utgangspunktet har eit godt forhold til nabojenta Hanna, medan Etvart Jørgen likar syster hennar, Herborg, best. Svein tek etter Etvart Jørgen i det meste, og snart gløymer han Hanna og går for Herborg, han òg.

Boka får ein litt for harmonisk slutt, men før me kjem dit er der konfliktar og dramatikk. Korkje Etvart Jørgen eller Herborg overlever romanen, og det endar med at Svein og Hanna finn tilbake til kvarandre. Fyrst bur dei på ein gard noko lengre inne i landet, men dei flyttar tilbake til Hilderøya.

I boka vert Svein dregen i mange retningar. Han vil vera på Hilderøya. samstundes som han ikkje kjenner seg flink nok til å vera der. Han vert dregen mellom dei to systrene. Der er òg ein indre kamp, der han kjempar for å meistra livet og dei krava som vert stilte til han.

Guffen er lunken.

Meir Duun på kulturguffebloggen
Løglege skruvar og anna folk (1907)
Marjane (1908)
Paa tvert (1909)
Nøkksjølia (1910)
Sigyn (1913)
Medmenneske (1929)
Otto Hageberg: Olav Duun. Biografiske og litteraturhistoriske streiflys (1995)
Dag Solstad leser Olav Duun (2018)

Nordahl Grieg: Skibet går videre (1924)

Dette er ei tidleg Grieg-Bok. Han hadde vore nokre år til sjøs, og boka skal ha vore meint som ei hylling av sjøfolk. Eg ser på nettet at mange sjøfolk reagerte på korleis dei vart framstilte, og det er vel eigentleg lett å skjøna kvifor dei reagerte.

Benjamin Hall, ein ung mann, har si fyrste reise som lettmatros. Skipet hans, Mignon, reiser fyrst frå Noreg til England, før det går vidare til Sør-Afrika. Han finn seg ikkje heilt til rette i det harde, maskuline miljøet, men det går seg til etter kvart. 

Om bord er det eit klart klasseskiloje, og det er aldri tvil om kven som bestemmer. Det er mykje krangling, det er mykje lengting, og det skjer nokre ulukker. Når dei nærmar seg land tenkjer dei fleste berre på éin ting, og i Cape Town skjer det òg ting som ikkje burde ha skjedd.

Det er ei heilt grei bok, der sjøfolka, og spesielt dei lengst nede på rangstigen, vert presentert med ein stor dose kjærleik og respekt. Grieg får fram at det er eit krevjande liv, men at det òg er eit liv som er til nytte for mange fleire enn dei som er om bord på båten.

Guffen tilrår.

Ragnar Hovland og Steffen Kverneland: Astrup (2026)

Frekvensen på nye Ragnar Hovland-bøker har gått noko ned dei siste åra. Det gjer at kvar ny bok er ei storhending, og når han denne gongen har alliert seg med Steffen Kverneland, er forventingane skyhøge. Likevel vart eg imponert.

Dei to reiser på ein tre-dagars tur til Jølster, for å samla inn stoff til ein biografi om kunstnaren Nikolai Astrup. Boka har undertittelen "Ein gonzobiografi", og den sit som eit skot: Det er fantasirikt, det er ein slags roadtrip, det er mykje drikking, og det er hylande artig. 

Det handlar like mykje om Kverneland og Hovland, som det gjer om  Astrup. Her er ein del biografiske fakta, men dei snakkar mest om episoden der Astrup feira bryllaupet sitt på hotellet i Vassenden. Han hadde med seg så mange unge kvinner og andre vener, og dei drakk så mykje at det vart rapportert til styresmaktene, som trekte tilbake halvparten av reisestipendet han hadde fått. 

Men det som vert sagt om Astrup, er gjennomgåande positivt. Kverneland skriv varmt om bileta hans, både dei han ser i Astruptunet og dei han har sett før, og Hovland, som dels vaks opp i Jølster, fortel om slekt og andre som kjende Astrup. Og han fortel at, viss han hadde visst at han og Kverneland mange år seinare skulle skriva bok om Astrup, ville han ha intervju enkja i 1966. "1966? Då va' eg tri og et halvt og du fjorten?", svara Kverneland. Teikningane frå den intervjuseansen fekk meg til å le høgt.

Guffen tilrår. 

Meir Hovland på kulturguffebloggen
Alltid fleire dagar (1979)
Vegen smal og porten trong (1981)
Sveve over vatna (1982)
Under snøen (1983)
Bussen til Peking (1984)
Professor Moreaus løyndom (1985)
Utanfor sesongen (1988)
Sjølvmord i skilpaddekafeen (1989)
Mercedes (1989)
Love Me Tender (1989)
Konspirasjonar (1990)
Paradis (1991)
Gjest Bårdsen døyr åleine ved Nilens breidd (1991)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Langs kvar ein veg (1992)
Over Bali og Hawaii (1992)
Eline og Julie tar ferja (1994)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Vegen til Navan (1995)
Dr. Munks testamente (1996)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Waterloo (1997)
Halve sanninga (1997)
Åleine i Alpane (1999)
Psst! Kubanske notat (2000)
Ei vinterreise (2001)
Norske gleder (2002)
1964 (2006)
Fredlaus (2006)
Dr. Munks popleksikon (2008)
Kunsten å komme heim (2011)
Stille natt (2011)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Hadde eg berre ei elv så lang skulle føtene fly (2011)
Ragnar Hovland - 60 år i svevet (Bergen, 22.3.12)
Folgerø/Tokvam: Ler dei no, så har eg vunne. Eit møte med Ragnar Hovland (2012)
Frå Ragnar til alle (2013)
Om noko skulle skje (2016)
Litt betyr det no likevel (2019)

Kjærast (2026)

Frå midten av 1990-åra og femten år framover var dramatikken den sentrale delen av forfattarskapen til Jon Fosse. I 1997 vart han spurd av Tom Remlov om han ville skriva eit film-manus. Fosse takka ja, og leverte eit manus med tittelen Bad Moon Rising. Det tok nesten tretti år før det vart filmatisert. Det er gledeleg at det vart film av det, og det er ein film det var verdt å venta på.

Det er lett å sjå at dette er eit Fosse-manus. Han seier ein stad at han har lært seg å leggja vekt på pausane mellom replikkane, og slik er det òg her. Ein annan forfattar kunne fortalt denne historia på langt kortare tid, men Fosse tek seg tid, han gjev historia den tida ho treng, og det tener ho på. Det er ein film med mykje nerve og spaning.

Det handlar om Asle (sjølvsagt) og Gerd. Han spelar i band, ho går på ein konsert med han, dei kjem i snakk, dei vert eit par, og dei vert etter kvart foreldre til ein gut me ikkje får vita kva heiter. Asle jobbar på sjøen og er lenge vekke, og dette slit på forholdet deira. Det er kanskje der filmen er best, når dei to ikkje greier å snakka med kvarandre. Etter kvart får ho nok av dette.

Det er altså ein fin film. Han er spelt inn ulike stadar på Vestlandet, ein landsdel der det visst regnar heile tida. Her er mykje Fosse, i tillegg til det som alt er nemnt verkar det som om bandet til Asle heiter Rocking Chair, det same som eit band Fosse sjølv spelte i i ungdommen. (Det står i alle fall Rocking Chair på plakaten ved inngangsdøra til puben der Asle og Gerd møter kvarandre). Det er òg kjekt å sjå Stein Torleif Bjella i ei birolle som bartender, ei birolle som er så lita at når han snakkar ser me han berre bakfrå.

Guffen tilrår.

Meir Fosse på kulturguffebloggen
Raudt, svart (1983)
Stengd gitar (1985)
Blod. Steinen er (1987)
Naustet (1989)
Flaskesamlaren (1991)
Bly og vatn (1992)
To forteljingar (1993)
Prosa frå ein oppvekst (1994)
Gitarmannen (1997)
Eldre kortare prosa (1998)
Morgon og kveld (2000)
Det er Ales (2004)
Melancholia (2004)
Leif Zern: Det lysande mørket (2005)
Andvake (2007)
Cecilie N. Seiness: Jon Fosse. Poet på Guds jord (2009)
Jente i gul regnjakke (2009)
Olavs draumar (2012)
Soga om Fridtjov den Frøkne (2013)
Kveldsvævd (2014)
Eskil Skjeldal og Jon Fosse: Mysteriet i trua (2015)
Morgon og kveld (Nationaltheatret, Oslo, 4.12.2015)
Det andre namnet (2019)
Eg er ein annan (2020)
Eit nytt namn (2021)
Kvitleik (2023)
I svarte skogen inne (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 2.6.2023)
Jan H. Landro: Jon Fosse. Djupt og enkelt (2022)
Mor og barn (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 28.2.2025)
Asle og Alida (Grieghallen, Bergen, 4.4.2025)
Vaim (2025)
Gitarmannen (DNS, Bergen, 24.1.2026)
Vaim hotell (2026)
Bad Moon Rising. Kjærleik (2026)

Knut Hamsun: Ny jord (1893)

I 1893 gav Knut Hamsun ut to romanar. Den fyrste, Redaktør Lynge, var vel fyrst og fremst meint som eit portrett av ein litt for ambisiøs redaktør. I denne romanen, som òg går føre seg i ein by som minner sterkt om Kristiania, handlar det meir om ei samling kunstnarar. Dei fleste skriv, ein av dei målar. Dei bakkar kvarandre opp, men kan òg vera konkurrentar, t.d. når det skal delast ut stipend. Det er ei lita overlapping mellom dei to romanane, også i denne boka er Gazetten ei avis alle les. Og i bakgrunnen lurar den litt mystiske læraren Coldevin, ein karakter som minner litt om Nagel frå Mysterier.

Det var ei rar oppleving, dette. Opninga av romanen er finfin, der me gradvis vert (litt) kjende med kunstnarane. Dei slit med sitt, anten det er pengar, kvinner, eller framdrifta som kunstnarar. Men det vert aldri så mykje meir enn ei skildring. Det som finst av potensielle kriser eller vendepunkt, vert aldri noko større. 

Med i denne forsamlinga er òg to forretningsmann, og då den eine av dei vil gambla på at prisen på rug kjem til å stiga i framtida, tenkte eg at her kjem det endeleg eit dramatisk høgdepunkt. Men det gjorde det heller ikkje. Handelen gjekk ikkje etter planen, men forretningsmannen var flink nok til å unngå eit kritisk tap.

Så det tok aldri hav. Her er, som vanleg, fine skildringar og setningar, men ikkje så mykje meir enn det.

Guffen er lunken.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Sult (1890)
Mysterier (1892)
Redaktør Lynge (1893)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)

Anders Heger: Wanda. En familiehistorie (2025)

Av og til er det greitt at ein forfattar skriv om korleis foreldra hans møtte kvarandre. I dei fleste tilfella vil det vera ein historie som er viktig for berre den næraste slekta, men slik er det absolutt ikkje her: Historia om korleis Wanda Hjort og Bjørn Heger møtte kvarandre er noko av det mest utrulege eg har lese. Både historia og boka er fantastiske. Det kjem så mange uventa hendingar og vendingar at det er nærliggjande å tru at viss dette hadde vore eit skjønnlitterært manus hadde det vorte avvist. 

Kortversjonen er at Wanda Hjort under andre verdskrigen budde i eit ope fangenskap i Tyskland. Ho vitja mange konsentrasjonsleirar og greidde å byggja opp eit oversyn over kva norske fangar som budde der. Undervegs i dette arbeidet vert ho kjend med medisinstudenten Bjørn Heger, ein heimefrontsoldat som var send i tysk konsentrasjonsleir, men slapp ut for å hjelpa til på sjukehus der. Saman er dei heilt sentrale då dei kvite bussane henta ut mange skandinavar frå tysk fangenskap våren 1945.

At dei viste eit sånt mot er imponerande i seg sjølv, men det er ikkje alt. Wanda var sendt til Tyskland av di faren, Johan Bernhard Hjort,  var fengsla. Han var lova ei litt friare soning viss familien fylgde etter. Hjort var medstiftar av NS, han hadde vore nestleiar der, før han kom på kant med Quisling og trekte seg ut av partiet. Denne fortida kan ha vore med på å redda han. At Bjørn fekk betre soningsforhold i Tyskland skuldast òg at han hadde slekt på feil side - onkelen hans, Johan Lippestad, var sosialminister i regjeringa til Quisling, og har nok trekt i nokre trådar for at Bjørn skulle koma ut. Boka har i det heile ei lang, lang rekkje døme på at Wanda og Bjørn var tett på kjende personar. Den korte historia om då Bjørn Heger rundt 1970 møtte statsminister Trygve Bratteli er gripande, og er eit flott døme på kor sentrale Wanda og Bjørn var.

At historia er god, er ikkje det same som at boka er god. Då krevst det òg ein god forfattar, ein forfattar som kan disponera stoffet godt, og som kan skriva godt. Heger har full kontroll over stoffet sitt. Han bruker kjeldemateriale, også brev og dagbøker, og han snakkar mykje med mora. Ho bur på aldersheim når han snakkar med ho, men ho er klar i toppen og snakkar fritt om både eitt og hitt.

Guffen tilrår.