Knut Hamsun: Redaktør Lynge (1893)

Etter to glimrande Hamsun-romanar fell nivået litt her, men ikkje verre enn at boka er vel verdt å lesa. Her er rett nok ikkje så mykje av blodets hvisken eller benpipenes bønn her, men likevel.

Det handlar i hovudsak om, Alexander Lynge, redaktøren i venstre-avisa Gazetten. Han ser seg sjølv som viktigare enn han er. Han vil gjerne setja dagsorden, men er eigentleg mest oppteken av å selja aviser og å tena pengar. Han har mykje makt som redaktør, men er like lite populær, og han er slettes ikkje så sjarmerande som han trur han er. 

Det handlar òg om den nokre meir høgre-orienterte familien Ihlen, og folk i omgangskrinsen deira. Det er ei viss overlapping med redaktøren, og denne overlappinga opnar med at sonen i familien får trykt ein artikkel i Gazetten, før han får fast jobb. Han er ikkje godt eigna for avisarbeid, men det er ikkje det viktige for Lynge - det handlar meir om at han her kan få kontakt med ei av døtrene i Ihlen-familien.

Hamsun nytta minst éin levande modell i boka, ser eg på nettet, og det kan henda at dei som las boka då ho var fersk fann fleire spark og stikk til samtida. Uansett - det er ei heilt grei bok.

Guffen tilrår.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Sult (1890)
Mysterier (1892)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)

Girl Climber (2025)

Denne filmen handlar om den amerikanske klatraren Emily Harrington. Ho har ein draum: Ho vil verta den fyrste kvinna som klatrar ruta "Golden Gate" på El Capitan i Yosemite på under 24 timar. Tre andre kvinner hadde klatra andre ruter i den same fjellveggen på under 24 timar, men ikkje denne. Det er ei krevjande rute - fjellveggen er over 900 meter høg. Heller ikkje mange menn har klatra ruta på så kort tid - viss eg forstår internett rett var det maks fem. Harrington er ambisiøs, så sjølv om ho mislukkast nokre gonger prøver ho igjen. Filmen får ein happy ending. 

Det er ein fin film. Klatring er ein av idrettane der det er opplagt at kvinner og menn konkurrerer kvar for seg, og det handlar dels om rekkjevidde. Langs ruta har Harrington merka seg ut fem krevjande taulengder, og i den eine av desse, ei sprikk (skorstein), er det vanlege trikset å kila skorne fast mellom sidene av skorsteinen. Harrington har ikkje store nok sko her, men ho finn ei løysing: Ho tek på seg eit ekstra par sko på dette strekket. Ho klatrar saman med legendariske Alex Honnold, som tørt kommenterer at dette er noko nytt i klatresoga.

Guffen tilrår. 

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Andreas Backer: Til fjells med Andreas Backer (1944)
Den norske himalayaekspedisjonen: Tirich Mir til topps (1950)
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Per Hohle (red.): Fra varde til varde (1971)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Ragnar Frislid: Gjende (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Gangdal og Holm: Everest. Den tunge veien (1995)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Per Roger Lauritzen: Claus Heiberg. Veiviser i krig og fred (1999)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Conrad Anker og David Roberts: The Lost Explorer (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Michael Kodas: High Crimes (2008)
Lars Monsen og Trond Strømdahl: Norge på langs (2009)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Henrik Svensen: Bergtatt (2011)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Dagfinn Hovden: Tindekliv på Sunnmøre (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)
Everest (2015)
Anne-Mette Vibe: Therese Bertheau. Tindestigerske og lærerinde (2016)
Jan Aasgaard: Jotunheimen gjennom historien (2016)
Free Solo (2018)
Sveinung Engeland: Høyde over havet (2021)
Trango. Et ønske om å leve sterkt (2025)

Øystein Hellesøe Brekke: Kontoret. Hanseatens historie (2024)

Det handlar om hanseatane, eit handelsnettverket som med utgangspunkt i Tyskland hadde mykje makt over handelen i nord-Europa i fleire hundre år. Til Bergen kom dei rett etter Svartedauden, og denne boka fortel (i hovudsak) om historia til dette Kontoret i Bergen. Men det er uråd å fortelja den historia utan å sjå til andre byar og til politikk og maktkamp i dei nord-europeiske landa, og der ligg kanskje grunnen til at alt i boka ikkje fengar like mykje: Det vert veldig mange namn og kongar og hendingar å halda styr på.

Hanseatane som kom til Bergen utvikla eit eige, lite samfunn i byen. Dei fylgde ofte sine eigne lover, og dei var det mange av. Dei prøvde å ikkje velja side i dei mange usemjene og krigane mellom Sverige og Danmark-Noreg. Mange av dei vart svært velståande, og dei som ville klatra på den hanseatiske rangstigen måtte gjennom rare ritual: Eitt av dei mest uventa kapitla handlar om opptaksprøvane aspirantane måtte gjennom. Det heile minner mest om ei noko seriøs russefeiring.

For oss som har budd i Bergen er dette ei grei innføring i kva hanseatane stod for. Men det er ikkje ei bok som sprudlar, og av og til vert det altså litt for omfattande.

Guffen er lunken.

The Odyssey (2026)

Dikt-eposet (eller epos-diktet?) Odysseen er, som alle veit, ein av hjørnesteinane i litteraturhistoria. Det er (truleg) nærare 3000 år gamalt, det skal vera skrive av Homer, og det finst ei lang, lang rekkje av omsetjingar. Arne Garborg sette det om til nynorsk, og dette var den fyrste norske omsetjinga. Boka kom ut i 1918. 

Det har òg vore filma fleire gonger. Denne nyaste filmen er like episk som ein kan venta det - filmen varar bortimot tre timar, og her er ikkje spart på konfekten. Her er store krigsscener, her er storslegne landskap, og det er òg solid skodespel. Eg var noko usikker på om filmen var noko for meg, men eg hadde fine timar i kinosalen.

Odyssevs, som er konge i Ithaka, har vore heimefrå i tjue år. I filmen vekslar mellom det han har opplevd, og det som skjer i Ithaka. Der går mange ut frå at han er død, og kona hans har mange friarar. Han er ein son som har rett til å arva trona, men han er sett på som ein pusling. 

På reisene sine opplever Odyssevs mykje. Filmen opnar med det kjende gjennombrotet i krigen om Troja, der Odyssevs og mennene hans kjem seg inn i byen ved å gøyma seg i ein trehest. Etter denne vinsten tek han ein omveg heim, og møter mellom anna sirener, monster og ei trollkone, i tillegg til at han må innom dødsriket Hades.

Det er fengande, og det er bra. Me veit jo (omtrent) kva som skal skje; me veit at Odyssevs overlever alt han er ute for og at han kjem til å koma heim for å ordna opp, men det er likevel ein høveleg spanande film.

Guffen tilrår. 

John Lennon: Skywriting by Word of Mouth (1986)

John Lennon gav ut to bøker midt i 1960-åra. Bøkene har relativt korte tekstar, oftast humoristiske og prega av stor interesse for ordspel, og tekstane er illustrerte med fantasirike teikningar. Den fyrste boka vart ein braksuksess, medan den andre, som kom året etter, ikkje vart like populær. Ein viktig grunn til det var truleg at den fyrste stod for noko nytt, medan den andre var rimeleg lik den fyrste.

Denne boka kom ut seks år etter at Lennon vart drepen, og inneheld tekstar han skreiv i 1970-åra. Her er blinkskot her òg, men det er langt mellom dei. Her er mykje av det same som i dei to fyrste bøkene, slik at eg får ei kjensle av at dette har eg lese før.

Unntaket er dei fire tekstane som opnar boka. Dei vert presenterte under den felles overskrifta "The Ballad of John and Yoko", og der fortel Lennon om korleis han møtte Yoko Ono, korleis det var mot slutten av The Beatles, og kva han og Ono dreiv med i åra rundt 1970. Det er korte tekstar, men desse var like fullt dei langt mest interessante i boka.

Guffen er lunken. 

Meir The Beatles på kulturguffebloggen
A Hard Day's Night (film, 1964)
John Lennon: In His Own Write (1964)
John Lennon: A Spaniard in the Works (1965)
Magical Mystery Tour (film, 1967)
Yellow Submarine (film, 1968)
Jann Wenner: Lennon Remembers (1970)
Let It Be (film, 1970)
Williams/Marshall: The Man Who Gave The Beatles Away (1975)
Mark Shipper: Paperback Writer (1978)
The Rutles/All You need is Cash (film, 1978)
Brown og Gaines: The Love You Make (1983)
Ian MacDonald: Revolution in the Head (1994)
The Beatles Anthology (fjernsynsserie, 1995)
The Beatles: Anthology (2000)
Ringo Starr: Postcards from the Boys (2004)
Joshua M. Greene: Here Comes The Sun (biografi om George Harrison, 2006)
Howard Sounes: Fab. An intimate Life of Paul McCartney (2010)
George Harrison. Living in the material World (film, 2011)
Hunter Davies (red.): The John Lennon Letters (2012)
Good Ol' Freda (2013)
Mark Lewisohn: The Beatles. Tune In, del I (2013)
Mark Lewisohn: The Beatles. Tune In, del II (2013)
Tom Doyle: Man on the Run (2014)
Paul Du Noyer: Conversations with McCartney (2015)
Michael Seth Starr: Ringo. With a Little Help (2015)
The Beatles. Eight Days A Week (2016)
Sgt. Pepper's Musical Revolution (2017)
George Harrison: I Me Mine (2017)
Tony Barrell: The Beatles on the Roof (2017)
The Beatles: Get Back (bok, 2021)
Paul McCartney: The Lyrics (2021)
The Beatles. Get Back (fjernsynsserie, 2021)
McCartney 3, 2, 1 (2021)
Kozinn og Sinclair: The McCartney Legacy, Volume 1 (2022)
Kenneth Womack: Living the Beatles Legend. The Untold Story of Mal Evans (2023)

Untold: Chess Mates (2026)

Gode dokumentarfilmar bør fortelja ei god historie, men dei bør òg ha (minst) éi uventa vending. Slik er det absolutt her, og denne filmen fenga meg heile vegen. 

Den unge amerikanaren Hans Niemann vart eit nett-fenomen i sjakkverda. Han viste langt meir kjensler enn andre, og var òg ein habil spelar. Ikkje heilt i verdstoppen, men på eit nivå rett under. Han var best i nettsjakk, og noko mindre god i fysisk sjakk. Under ei turnering i USA rundspelte han Magnus Carlsen. Carlsen er ikkje den beste taparen i verda, men vanlegvis er han irritert på seg sjølv. Denne gongen retta han skytset mot Niemann: Carlsen trekte seg frå resten av turneringa, og la ut ei melding som gjekk langt i å skulda Niemann for juks. Niemann vedgjekk seinare at han hadde juksa i 30-40 spel i nettsjakk, men det var lenge sidan. 

Andre store sjakkspelarar støtta Carlsen, og Niemann vart i stor grad frosen ut. Heilt til den store nettstaden chess.com ville finna ut om Niemann faktisk hadde juksa. Dei har gode apparat for å fanga juksarar på nettstaden sin, og prøvde ut dei same metodane på dei fysiske spela til Niemann. Og det er her den gode vendinga kjem inn: Dei fann ikkje noko prov på juks. 

Her er nye intervju med Niemann, Carlsen, far til Carlsen, leiarane av chess.com, og storspelaren Hikaru Nakamura. Det er ikkje tvil om at Niemann er den minst sympatiske av desse, han er arrogant og litt for sjølvsikker, men samstundes er det hjå han sympatien vert liggjande. Han snakkar om at dei etablerte sjakkspelarane har så stor respekt for Carlsen at dei automatisk støtta han, og at dei difor laga ein felles front mot Niemann. Den fronten finst framleis, sjølv om han altså vart frikjent for juks.

Guffen tilrår. 

In Restless Dreams: The Music of Paul Simon (2023)

Ein lang, roleg og fin film. Det handlar dels om innspelinga av Seven Psalms, plata Paul Simon gav ut i 2023, og dels om heile karriera hans. Eller kanskje halve karriera hans - den kronologiske gjennomgangen sluttar vel med The Rhythm of the Saints, som kom i 1990. Filmen er ikkje kronologisk bygd opp, det vekslar mellom samtid og fortid. 

Han slo gjennom som den mest kreative delen av duoen Simon & Garfunkel. Han skreiv så godt som alle songane deira, medan Art Garfunkel var god på arrangering og harmonering. Dei to røystene deira stod godt til kvarandre, og etter at dei slo gjennom med den andre versjonen av "The Sound of Silence" i 1965 var dei store. Den siste LP-en deira, Bridge over Troubled Water, kom i 1970, og førte til at dei vart endå større. Men då var òg dei to barndomsvenene leie av kvarandre, og Simon oppløyste gruppa.

Karriera hans gjekk litt opp og ned fram til 1986, då den aldeles glimrande plata Graceland kom. Filmen er klar over at dette var eit storverk, og gjev mykje plass til innspelinga og konsertane etterpå. Og til kontroversane - for førti år sidan var det jo slik at land som praktiserte apartheid vart boikotta av kulturverda, og Simon fekk kritikk for at han reiste til Sør-Afrika for å spela inn musikk med musikarar derfrå. Han forsvarte seg på ein grei måte - han greidde ikkje å forstå at boikotten skulle gå utover dei undertrykte i Sør-Afrika.

Simon gjev heile tida eit godt inntrykk, både i dei gamle arkivopptaka og i dei nyare intervjua. Han var 82 år då Seven Psalms kom ut, men han var likevel heile tida på leit etter dei beste lydane, dei beste tekstane og dei beste songane. 

Guffen tilrår.