Untold: Chess Mates (2026)

Gode dokumentarfilmar bør fortelja ei god historie, men dei bør òg ha (minst) éi uventa vending. Slik er det absolutt her, og denne filmen fenga meg heile vegen. 

Den unge amerikanaren Hans Niemann vart eit nett-fenomen i sjakkverda. Han viste langt meir kjensler enn andre, og var òg ein habil spelar. Ikkje heilt i verdstoppen, men på eit nivå rett under. Han var best i nettsjakk, og noko mindre god i fysisk sjakk. Under ei turnering i USA rundspelte han Magnus Carlsen. Carlsen er ikkje den beste taparen i verda, men vanlegvis er han irritert på seg sjølv. Denne gongen retta han skytset mot Niemann: Carlsen trekte seg frå resten av turneringa, og la ut ei melding som gjekk langt i å skulda Niemann for juks. Niemann vedgjekk seinare at han hadde juksa i 30-40 spel i nettsjakk, men det var lenge sidan. 

Andre store sjakkspelarar støtta Carlsen, og Niemann vart i stor grad frosen ut. Heilt til den store nettstaden chess.com ville finna ut om Niemann faktisk hadde juksa. Dei har gode apparat for å fanga juksarar på nettstaden sin, og prøvde ut dei same metodane på dei fysiske spela til Niemann. Og det er her den gode vendinga kjem inn: Dei fann ikkje noko prov på juks. 

Her er nye intervju med Niemann, Carlsen, far til Carlsen, leiarane av chess.com, og storspelaren Hikaru Nakamura. Det er ikkje tvil om at Niemann er den minst sympatiske av desse, han er arrogant og litt for sjølvsikker, men samstundes er det hjå han sympatien vert liggjande. Han snakkar om at dei etablerte sjakkspelarane har så stor respekt for Carlsen at dei automatisk støtta han, og at dei difor laga ein felles front mot Niemann. Den fronten finst framleis, sjølv om han altså vart frikjent for juks.

Guffen tilrår. 

In Restless Dreams: The Music of Paul Simon (2023)

Ein lang, roleg og fin film. Det handlar dels om innspelinga av Seven Psalms, plata Paul Simon gav ut i 2023, og dels om heile karriera hans. Eller kanskje halve karriera hans - den kronologiske gjennomgangen sluttar vel med The Rhythm of the Saints, som kom i 1990. Filmen er ikkje kronologisk bygd opp, det vekslar mellom samtid og fortid. 

Han slo gjennom som den mest kreative delen av duoen Simon & Garfunkel. Han skreiv så godt som alle songane deira, medan Art Garfunkel var god på arrangering og harmonering. Dei to røystene deira stod godt til kvarandre, og etter at dei slo gjennom med den andre versjonen av "The Sound of Silence" i 1965 var dei store. Den siste LP-en deira, Bridge over Troubled Water, kom i 1970, og førte til at dei vart endå større. Men då var òg dei to barndomsvenene leie av kvarandre, og Simon oppløyste gruppa.

Karriera hans gjekk litt opp og ned fram til 1986, då den aldeles glimrande plata Graceland kom. Filmen er klar over at dette var eit storverk, og gjev mykje plass til innspelinga og konsertane etterpå. Og til kontroversane - for førti år sidan var det jo slik at land som praktiserte apartheid vart boikotta av kulturverda, og Simon fekk kritikk for at han reiste til Sør-Afrika for å spela inn musikk med musikarar derfrå. Han forsvarte seg på ein grei måte - han greidde ikkje å forstå at boikotten skulle gå utover dei undertrykte i Sør-Afrika.

Simon gjev heile tida eit godt inntrykk, både i dei gamle arkivopptaka og i dei nyare intervjua. Han var 82 år då Seven Psalms kom ut, men han var likevel heile tida på leit etter dei beste lydane, dei beste tekstane og dei beste songane. 

Guffen tilrår. 

D.H. Lawrence: Sons and Lovers (1913)

Romanen har to delar. Desse to delane har ikkje andre namn enn "part 1 og 2", men dei kunne godt fått namna "Sons" og "Lovers". Den fyrste delen handlar om ein oppveksande familie i ein gruveby like ved Nottingham; i den andre delen er sønene i familiene vorte eldre.

Den fyrste delen er glimrande. Romanen er inspirert av oppveksten til Lawrence, og han skildrar eit samfunn med tradisjonelle kjønnsroller, der mannen bestemmer alt, og der borna ofte er redde for faren. Sympatien til forteljaren ligg hjå mora, som er sterk og klok, og som er den som held familien samla. 

Den andre delen er langt seigare. Hovudpersonen her er Paul, ein følsam som med kunstnarlege anlegg. Han vil ikkje arbeida i gruvene, men får seg ein slags kontorjobb, samstundes som han prøver seg som kunstnar. Han er dregen mot to kvinner - den meir tradisjonelle Miriam, som han passar godt saman med på eit platonisk nivå, og den noko meir frigjorte Clara, som tilfredsstiller dei meir fysiske behova hans. 

Denne andre delen er altfor omfattande, og midtveges har eg mist det meste av interessa for alle tre. Paul er ein fornuftig mann, han er langt meir open for likestilling enn det faren var, men likevel: Dette var ujamt. 

Guffen er lunken. 

Melissa Auf der Maur: Even the Good Girls Will Cry (2026)

I 1990-åra spelte Melissa Auf der Maur bass i to band eg ikkje høyrde altfor mykje på: Hole (som eg ikkje kjende i det heile) og Smashing Pumpkins (som eg nok burde høyrt meir på). Det var altså ingen openberr grunn til at eg skulle lesa denne, men boka fekk strålande meldingar fleire stader, så eg tok sjansen.

Det gjorde eg lurt i. Ein ting er at historia ho fortel er original og god, ein annan ting er at ho skriv veldig godt. (Ein tredje ting er at eg merka at eg var samd i/kjende meg att i mange av meiningane hennar, men det er ikkje ein spesielt viktig grunn til å lesa ei bok.) 

Ho vaks opp i Montreal, med to høgst interessante foreldre. Begge var originale, begge levde som bohemar, og dette prella av på dottera. Ho vart dregen til det alternative. Ho skreiv, ho var ein dugande fotograf, og etter kvart vart musikken det viktigaste. Etter ein Smashing Pumpkins-konsert snakka ho litt med Billy Corgan, sjefen i det bandet, og ikkje lenge etter fekk ho telefon frå Courtney Love, sjefen i Love: Ho trong ein ny bassist, og ho masa så lenge at Auf der Maur til slutt takka ja.

Boka handlar i hovudsak om 1990-åra, og Auf der Maur skriv om turnear og plateinnspelingar, og om dei ulike medlemmene i Hole. Courtney Love var ein krevjande sjef, men Auf der Maur greidde seg godt nok til at ho aldri kom på svartelista til Love. Her er mykje skriking og roping, og her er altfor mykje narkotika, men Auf der Maur kom seg gjennom 90-åra utan store skader. Ho er open om alt, kanskje ho av og til er for utleverande, men det er ei underhaldande og velskriven bok.

Guffen tilrår.

James Hilton: Lost Horizon (1933)

Det kan ikkje skje altfor ofte at eit oppdikta stadnamn frå ein roman går rett inn i språket, men slik er det med Shangri-La. I dag vert det gjerne brukt av t.d. hotell, for å signalisera at her er det godt å vera, men det er altså ein oppdikta stad. 

Det handlar mest om britiske Hugh Conway. Han er ein av få som har vitja Shangri-La og kome seg ut derfrå. Han reiste truleg tilbake, men i mellomtida sende han eit langt brev/manus til ein kjenning, og det er det manuset som er grunnlaget for denne romanen.

I 1931 flyktar fleire europear frå Baskul i India. Fire av dei flyktar i fly, men dei merkar at piloten ikkje er den dei trur han er. Han flyg dei langt inn fjella i Tibet, der flyet landar på eit vis. Piloten overlever ikkje, men dei andre vert redda av nokre lokale folk, som tek dei med til Shangri-La. Dei fire er ulike, men me høyrer mest om Conway, som er open nok til å sjå at dette er ein drøymestad. Dei ligg isolert og avsides, men har likevel alt som trengst av moderne goder. Tilhøva ligg òg godt til rette for at folk kan leva lenge (som i veldig lenge).

Det er ei fin bok. Ho er velskriven, og gjev ikkje vekk fleire svar enn ho må. Motsetnadene mellom dei fire europearane er òg med på å halda oppe spenninga i boka, sjølv om dei nok kunne har vore litt mindre karikerte. 

Guffen tilrår. 

James M. Cain: The Postman Always Rings Twice (1934)

Ei passeleg fin bok. Romanen er filmatisert fleire gonger, og eg har sett (minst) éin av dei filmane. Det hugsa eg lite av; eg hadde til dømes gløymt at det aldri dukkar opp ein postmann.

Forteljaren i boka, Frank Chambers, er småkriminell. Han flyttar frå stad til stad, jobbar litt, og reiser vidare. Han har fått haik til ein liten stad i California, der han møter Nick Papadakis. Han eig ein liten serveringsstad og tilbyr Chambers jobb der. Chambers og kona til Papadakis innleier eit forhold, og dei vert samde om å ta livet av Papadakis. Dei drep Papadakis, før dei arrangerer ei bilulukke som skal dekkja over drapet. Sjølv om politi og andre luktar lunta, vert dei frikjende. Heilt til det skjer ei bilulukke til.

Det er ei fin bok, med godt språk og fleire uventa vendingar. Og det er alltid kjekt med ei bok der me ikkje kan stola på det me les. Boka vert altså fortalt av Chambers, og sidan han var innblanda i alt det galne som vart gjort, kan det jo henda at han har prøvd å tona ned si eiga rolle. Kven veit.

Guffen tilrår.

Ernest Hemingway: Men Without Women (1927)

I fjor arva eg ein del bøker, mellom anna ti–femten pocketbøker frå 1950- og 60-åra. Nokre frå forlaget Penguin, andre med tidstypiske omslag, dei fleste av velkjende forfattarar. Eg tok med meg nokre av desse til fjells, mellom anna denne.

Det er ei novellesamling, der mange av novellene hadde vore trykte andre stadar før. Eit gjennomgåande trekk er mannen, altså kva det vil seia å vera mann. Dette er noko av det eg likar minst med Hemingway – denne dyrkinga av den sterke mannen. Slik er det i dei to lengste novelle – ei handlar om tyrefekting, ei om boksing. I begge to kjem det detaljerte skildringar frå slåstinga, og det er berre sånn middels gjevande.

Samstundes er det to noveller som held på interessa. Slik er det ikkje i alle dei andre. I dei fleste novellene er det mange og lange dialogar, og nokre av novellene glir berre forbi utan at noko festar seg. Andre er betre, og når Hemingway skriv om den (sjølvbiografiske) karakteren Nick Adams, endrar tonen seg til det betre.

Guffen er lunken.