Knut Hamsun: Ny jord (1893)

I 1893 gav Knut Hamsun ut to romanar. Den fyrste, Redaktør Lynge, var vel fyrst og fremst meint som eit portrett av ein litt for ambisiøs redaktør. I denne romanen, som òg går føre seg i ein by som minner sterkt om Kristiania, handlar det meir om ei samling kunstnarar. Dei fleste skriv, ein av dei målar. Dei bakkar kvarandre opp, men kan òg vera konkurrentar, t.d. når det skal delast ut stipend. Det er ei lita overlapping mellom dei to romanane, også i denne boka er Gazetten ei avis alle les. Og i bakgrunnen lurar den litt mystiske læraren Coldevin, ein karakter som minner litt om Nagel frå Mysterier.

Det var ei rar oppleving, dette. Opninga av romanen er finfin, der me gradvis vert (litt) kjende med kunstnarane. Dei slit med sitt, anten det er pengar, kvinner, eller framdrifta som kunstnarar. Men det vert aldri så mykje meir enn ei skildring. Det som finst av potensielle kriser eller vendepunkt, vert aldri noko større. 

Med i denne forsamlinga er òg to forretningsmann, og då den eine av dei vil gambla på at prisen på rug kjem til å stiga i framtida, tenkte eg at her kjem det endeleg eit dramatisk høgdepunkt. Men det gjorde det heller ikkje. Handelen gjekk ikkje etter planen, men forretningsmannen var flink nok til å unngå eit kritisk tap.

Så det tok aldri hav. Her er, som vanleg, fine skildringar og setningar, men ikkje så mykje meir enn det.

Guffen er lunken.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Sult (1890)
Mysterier (1892)
Redaktør Lynge (1893)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)

Anders Heger: Wanda. En familiehistorie (2025)

Av og til er det greitt at ein forfattar skriv om korleis foreldra hans møtte kvarandre. I dei fleste tilfella vil det vera ein historie som er viktig for berre den næraste slekta, men slik er det absolutt ikkje her: Historia om korleis Wanda Hjort og Bjørn Heger møtte kvarandre er noko av det mest utrulege eg har lese. Både historia og boka er fantastiske. Det kjem så mange uventa hendingar og vendingar at det er nærliggjande å tru at viss dette hadde vore eit skjønnlitterært manus hadde det vorte avvist. 

Kortversjonen er at Wanda Hjort under andre verdskrigen budde i eit ope fangenskap i Tyskland. Ho vitja mange konsentrasjonsleirar og greidde å byggja opp eit oversyn over kva norske fangar som budde der. Undervegs i dette arbeidet vert ho kjend med medisinstudenten Bjørn Heger, ein heimefrontsoldat som var send i tysk konsentrasjonsleir, men slapp ut for å hjelpa til på sjukehus der. Saman er dei heilt sentrale då dei kvite bussane henta ut mange skandinavar frå tysk fangenskap våren 1945.

At dei viste eit sånt mot er imponerande i seg sjølv, men det er ikkje alt. Wanda var sendt til Tyskland av di faren, Johan Bernhard Hjort,  var fengsla. Han var lova ei litt friare soning viss familien fylgde etter. Hjort var medstiftar av NS, han hadde vore nestleiar der, før han kom på kant med Quisling og trekte seg ut av partiet. Denne fortida kan ha vore med på å redda han. At Bjørn fekk betre soningsforhold i Tyskland skuldast òg at han hadde slekt på feil side - onkelen hans, Johan Lippestad, var sosialminister i regjeringa til Quisling, og har nok trekt i nokre trådar for at Bjørn skulle koma ut. Boka har i det heile ei lang, lang rekkje døme på at Wanda og Bjørn var tett på kjende personar. Den korte historia om då Bjørn Heger rundt 1970 møtte statsminister Trygve Bratteli er gripande, og er eit flott døme på kor sentrale Wanda og Bjørn var.

At historia er god, er ikkje det same som at boka er god. Då krevst det òg ein god forfattar, ein forfattar som kan disponera stoffet godt, og som kan skriva godt. Heger har full kontroll over stoffet sitt. Han bruker kjeldemateriale, også brev og dagbøker, og han snakkar mykje med mora. Ho bur på aldersheim når han snakkar med ho, men ho er klar i toppen og snakkar fritt om både eitt og hitt.

Guffen tilrår. 

Oasis: Don't Look Back in Anger

Musikk kan vera veldig viktig for oss. Me likar sjølvsagt ikkje den same musikken, men likevel. Det er kanskje det viktigaste poenget i denne filmen - enormt mange var enormt opptekne av og glade i musikken til Manchester-bandet Oasis. Dei vart oppløyst midt under ein turné i 2009, og dei to brørne i bandet, Liam og Noel Gallagher, har halde fram med kranglinga i åra etterpå. Heilt til 2024, då dei fortalde at dei i 2025 skulle ut på reunion-turné. Og det er det denne filmen handlar om.

For meg var aldri musikken deira spesielt interessant. Det var alltid stas å lesa intervju med dei to brørne, dei var fritalande og artige. Kranglinga mellom dei to tok det heile til nye høgder. Og det er kanskje det som er det mest skuffande med denne filmen: Dei to er heile tida høflege mot kvarandre, dei smiler og ler og går hand i hand inn på scena. Kvar einaste gong. 

Altså: Her er nokre arkiv-klipp. Her er litt frå øvingane før turneen. Her er litt frå lydsjekkar og mykje frå konsertar. Her er intervju med ein del fans. Her er altså ingenting å ropa stort hurra for. Dei i bandet som ikkje heiter Gallagher kjem knapt nok til orde. Unntaket er Bonehead, som var med i Oasis fram til 1999 - han er synleg. Men dei tre andre? To av dei var til og med med i bandet i ti år, men dei vert ikkje snakka om før heilt på slutten, då Liam presenterer bandet, og då er det nok med førenamna deira. Det same gjeld trommeslagaren dei har hyra inn for denne  turneen. Alt i alt - ein film der eg byrja å kjeda meg relativt tidleg.

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Meir Oasis på kulturguffebloggen

Oasis: Supersonic (2016)
Oasis. Don't Look Back in Anger (2026)

Sylvie Simmons: Neil Young. Reflections in Broken Glass (2026)

Den fyrste utgåva av denne boka kom i 2001. Det eksemplariske britiske musikk-magasinet Mojo gav ut nokre bøker under felles-nemnaren "Mojo Heroes", og dette var ei av dei. At boka var skriven av Sylvie Simmons var kanskje ikkje opplagt, men ho var i alle fall eit nærliggjande val: Ho er britisk, men har budd og arbeidd som journalist i California i mange år. Ho har mellom anna skrive for Mojo heilt sidan bladet tok til å koma ut i 1994.

Denne utgåva er utvida med fire intervju Simmons gjorde med Neil Young mellom 1997 og 2021. Å lesa intervju med Young er jamt over verdt bryet, men her kjem dei berre som eit lite tillegg til ein glimrande tekst. For nokre av oss er biografien til Young nokolunde godt kjend, men ho kjem med kommentarar og konklusjonar og innsikter. Ho peikar på korleis han (nesten) heile tida ser framover, og korleis han heile tida er kompromisslaus. Han har såra mange gjennom livet, men han har òg bygd mange gode venskap. Og han har laga mykje god musikk.

Guffen tilrår. 

Meir Neil Young på kulturguffebloggen
Scott Young: Neil and Me (1984)
Jimmy McDonough: Shakey (2002)
Sam Inglis: Harvest (2003)
Durchholz og Graff: Neil Young. Long May You Run (2010)
Waging Heavy Peace (2012)
Koengen, Bergen (1.8.2014)
Special Deluxe (2014)
Sharry Wilson: Young Neil (2014)

Siri Hustvedt - Dance Around the Self (2026)

Denne filmen handlar om livet og skrivinga til Siri Hustvedt. Her er ei rekkje intervju med Hustvedt, med ektemannen Paul Auster, med dei tre systrene hennar, og med andre som står ho nær. Det er ein fabelaktig fin film, og halvveges i filmen slo det meg at denne filmen må eg sjå fleire gonger. Her er så mykje å fordøya, så mykje å ta inn over seg.

Hustvedt vaks opp i Northfield, Minnesota. Mora var norsk; faren var norskamerikansk. Familien budde eit år i Bergen då Siri var tolv; seinare gjekk ho eit år på gymnas same stad. Ho flytta til New York for å studera og å skriva, og skrivinga held ho heldigvis på med framleis. Foreldra var begge glade i litteratur, men dei kan neppe ha hatt like mange bøker som Hustvedt og Auster - mange av opptaka er frå heimen deira, og der er bokhyller overalt. Det verkar nesten som eit brooklynsk Midtbø, der to store forfattarar skapar ein heim der bøkene er det sentrale.

Hustvedt er reflektert, og av og til snakkar ho så fort og innhaldsrikt at det vert vanskeleg å halda fylgje. Det er lettare når dei andre snakkar, og spesielt Auster er klar og tydeleg. Filmen har mange arkivklipp frå oppveksten hennar i Northfield, og her er mange animerte snuttar, basert på teikningane hennar. I tillegg er der dramatiserte scener som skal illudera dei tidlege åra hennar i New York. Eg sat fengsla heile tida, og det er fint at ein så stor forfattar får eit kino-portrett som òg held veldig, veldig høg klasse.

Guffen tilrår.

Meir Hustvedt på kulturguffebloggen
The Blindfold (1992)
The Enchantment of Lily Dahl (1996)
Yonder (1998)
What I Loved (2003)
The Sorrows of an American (2008)
The Summer Without Men (2011)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen, 2.2.13)
The Blazing World (2014)
Memories of the Future (2019)
Ghost Stories. A Memoir (2026)

Knut Johansen (red.): Tankar om dikting. Til Olav H. Hauge (1978)

I 1978 fylte diktaren Olav H. Hauge 70 år, og det vart markert med to bøker. I føreordet skriv Johansen at to ulike miljø hadde planlagt eit heidersskrift, og at dei, då dei vart klare over kvarandre, fann ut at arbeidet var kome så langt at det var vanskeleg å slå dei saman til éi. Den andre boka hadde artiklar av store Hauge-kjennarar som Idar Stegane, Bjarte Birkeland og Atle Kittang, men denne boka er ikkje utan store forfattarnamn, den heller. Her er artiklar av Reidar Djupedal, Olav Dalgard og Willy Dahl, i tillegg til mange andre.

Boka handlar mest om dikting, og litt mindre om Hauge. Her er nokre artiklar om Hauge, men den einaste av desse som imponerer er Anders M. Andersen, som skriv om korleis det var å vera på vitjing hjå Hauge. Eg fekk meir ut av artiklane som handlar om andre diktarar. Dahl skriv godt om Ivar Aasen, i ein artikkel som tidlegare hadde stått i Syn og Segn, medan Djupedal skriv glimrande og innsiktsfullt om Aasmund Olavsson Vinje. Også den artikkelen har vore prenta ein annan stad før.

Elles er det litt opp og ned, slik det ofte er. I alt er her femten artiklar, pluss ein artikkel med Hauge-dikt, både eigne og omsette.

Guffen er lunken. 

Meir Olav H. Hauge på kulturguffebloggen
Kjære Olav. Kjære Bodil (Ulvik, 18.4.2012)
Knut Olav Åmås: Mitt liv var draum. Ein biografi om Olav H. Hauge (2004)
Den andre mannen i meg (2014)
Brev (Kongressen, Ulvik, 24.8.2024)

Harila - nådeløse fjell (2026)

Det er fascinerande med folk som reiser til dei mest ekstreme delane av kloden for å setja rekordar. Det er òg ofte noko egoistisk over det, men det fascinerer likevel. For Kristin Harila handla det ikkje berre om å koma seg til topps på dei 14 fjella som er høgare enn 8000 meter - ho ville gjera det raskare enn nokon annan. Det fyrste forsøket, i 2022, måtte avlysast av di ho ikkje fekk visum til Tibet, der dei to fjella ho mangla ligg. Ho prøvde igjen året etter, og no gjekk det betre: På berre 92 dagar greidde ho alle 14 toppane, saman med sherpaen Tenjen "Lama" Sherpa. Det var ein fabelaktig prestasjon.

Filmen om denne prestasjonen er ikkje like fabelaktig. Her er nok av flotte bilete, sjølvsagt, men filmen manglar dramatikken som gjer det verkeleg fengslande. Det vert noko oppramsande over det heile - nokre av toppturane vert presentert omtrent likt; andre toppturar vert så vidt nemnde i det heile. Det er ikkje før ho kjem til den fjortande toppen, K2, at det verkeleg skjer noko: Her fekk Harila i ettertid kritikk for å ha gått over lik for å ta rekorden sin. Ho vart reinvaska i ettertid, men ei stund var det ho (av dei mange, mange som gjekk til topps den dagen) som fekk kritikk.

Naturbileta frå flaksehalsen på K2 er noko av det mest fantastiske i filmen. Eg har lese nokre bøker om K2, men ikkje forstått kor skummelt det partiet er før no. 

Guffen er lunken.