Knut Liestøl: Moltke Moe (1949)

Moltke Moe vart i 1886 professor i "norsk Folkesprog med Forpligtelse til ogsaa at foredrage norsk Folketradition". Han var berre 26 år då dette professoratet vart oppretta. Trass den unge alderen var han alt kjent som eit flogvit, og det var nok difor han fekk den stillinga. Han var nok ikkje kvalifisert, sånn formelt sett, han hadde ikkje skrive noko doktoravhandling, og det gjorde han heller aldri. Han hadde heller ikkje nokon stor vitskapleg produksjon, og det kan henda at det han var best på var å samla inn tradisjonelt stoff. Kanskje han slekta på faren Jørgen i så måte.

Han støtta målsaka, og snakka varmt om fleire av dei tidlege målmennene. Han samarbeidde òg med dei, og han sat til dømes to år i styret for Det Norske Samlaget, og han var med i redaksjonen for Syn og Segn frå starten i 1894 til 1900. Han var ein varm tilhengar av samnorsk-tanken, og såg føre seg at dei to variantane av norsk skulle smelta saman ein gong i framtida.

Denne boka fortel om livet til Moe. Boka er skriven av Knut Liestøl, som var ein elev av Moe og som samarbeidde med han om utgjevinga av Norske folkevisor fraa millomalderen (1913). Det kan nok tenkjast at ein forfattar med noko meir avstand til Moe ville vore meir kritisk. Det er til dømes uklart for meg kvifor han ikkje skreiv fleire bøker og artiklar, og der tek Liestøl for lett på det. Han viser til noko venen Arne Garborg skal ha sagt, om at Moe mangla "vitskapleg egoisme", men det kan ikkje vera nok.

Guffen er lunken. 

Springsteen: Deliver Me From Nowhere (2025)

Bruce Springsteen framstår som ein sympatisk kar. Han har gode meiningar, og han er ikkje redd for å ytra dei. Nyleg gav han ut singelen "Streets of Minneapolis", der han er ekstremt kritisk til fridomen Trump har gjeve ICE, og til korleis ICE oppfører seg.

Musikken hans er derimot langt, langt under middels. Han kan godt vera den største artisten eg aldri har høyrt eit heilt album av. Då eg for nokre år sidan las sjølvbiografien hans tenkte eg at kunne prøva igjen, men det var meir enn nok med ein halv song. Men, sidan han er sympatisk, og sidan eg lå som eit slakt på sofaen her om dagen, valde eg å gje filmen ein sjanse.

Det handlar om åra då han vart ei noko større stjerne. Filmen opnar med at turneen hans etter The River vert avslutta. Plata og turneen gjorde han meir populær enn nokosinne, og filmen handlar om den mentale knekken han då fekk. Han isolerer seg, han innleier eit halvhjarta forhold til ei kvinne han møter, og han spelar inn nokre akustiske songar på eit heimestudio. Han får ikkje til å skapa den same kjensla i eit skikkeleg studio og insisterer på at heimeopptaka skal gjevast ut. Plata kjem ut under namnet Nebraska, og sjølv om han nektar å vera med på promotering av plata, sel ho mykje og forsterkar statusen hans. 

Det er ein forbausande tannlaus film. Det er uoriginalt, det er klisjefullt, det er ingen spanande dialogar, det er eit skodespel på det jamne, og det er litt uklart kven filmen er laga for. Vil verkeleg dei som likar Springsteen ha ein så puslete film?

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Glenn Kurtz: Men at Work (2025)

Av alle dei mange skyskraparane og andre vidgjetne hus i New York er nok Empire State Building best kjend. Andre hus er høgare, minst éin annan skyskrapar er flottare (Chrysler Building, sjølvsagt), men Empire er den alle kjenner. Bygget stod ferdig i 1931 og var det høgste bygget i verda fram til World Trade Center vart bygd i 1972. Etter terroråtaka der i 2001 var igjen Empire det høgste bygget på Manhattan, men frå 2012 til i dag er det bygd sju hus der, som er høgare.

Boka til Kurtz har ein sympatisk innfallsvinkel: Han vil heidra dei arbeidarane som bygde huset, ikkje dei rike som fekk det bygd. Han har to hovudkjelder: Ei tavle ved inngangen der 32 arbeidarar har fått namnet sitt, og mange av fotoa Lewis Hine tok under arbeidet. Han fotograferte mange av dei som fekk pris, og det er glitrande portrett. 

I omtalar av Empire State Building, både under bygginga og etterpå, vart arbeidarane presenterte anonymt, som ein stor masse med anonyme arbeidarar. Kurtz koplar saman namn og foto, samlar inn det han kan finna om dei, og dreg dei fram frå myrkret. Det er ikkje alltid han finn så mykje, og det er slettes ikkje alltid at desse korte biografiane er så interessante, men likevel. Så teksten er sympatisk og grundig, og fotoa er altså finfine. Det best kjende av dei, The Sky Boy, viser korleis Hine klipte bileta sine for å gjera dei meir dramatiske. 

Guffen tilrår.

Breakdown: 1975 (2025)

Dette er ein dokumentar som fortel litt amerikansk historie og litt filmhistorie. Det handlar mykje om korleis amerikanske filmar i og rundt 1975 kommenterte det som skjedde i samfunnet. Filmskaparane har intervjua skodespelarar, regissørar og andre som anten var aktive då, eller som ser tilbake på desse filmane. 

Eit av dei viktigaste poenga filmen vil få fram er at det amerikanske samfunnet lenge har vore på veg mot undergangen. Me snakkar gjerne om at Noreg er eit land med høg tillit til politikarar og andre mektige personar. Denne filmen meiner at det lenge var slik også i USA, men at det rundt 1975 vart opplagt at denne tilliten ikkje var fortent. Her er det litt Watergate, litt rasepolitikk, litt Vietnam, osb - store saker som prega det amerikanske samfunnet. 

Men det er òg eit viktig poeng at amerikansk film lenge har vore på veg mot undergangen. Filmen sluttar med at Haisommer vert ein kjempesuksess, og i åra etter vert det målet til Hollywood: Det som fanst av samfunnskritikk i filmar måtte vika for ei jakt på filmar som tente store, store pengar. 

Guffen tilrår. 

Top Secret! (1984)

Nja. Filmen er laga av dei same som laga Airplane og Naked Gun. Det er av og til lett å sjå, og av og til langt vanskelegare å forstå. Her er litt å le av, men det er òg litt for mange pinlege vitsar.

Filmen er ei lett blanding av mykje rart. Ei amerikansk popstjerne frå 1950-åra, Nick Rivers, vert sendt til ein kulturfestival i Aust-Tyskland. Det viser seg at Aust-Tyskland minner svært mykje om Nazi-Tyskland. Rivers vert innblanda i fridomskampen til motstandsrørsla, og greier (sjølvsagt) å løysa både eitt og hitt.

Nokre av vitsane i filmen er gode, og dei fleste av desse er visuelle. Det fungerer godt då Rivers kryp på magen mot nokre tyske uniformstøvlar, eller då det er stasjonen og ikkje toget som flyttar på seg, eller då telefonen i framgrunnen faktisk er like stor som han ser ut. Men det er langt fleire vitsar som er dårlege, og altfor mange av dei er litt halv-pikante. 

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Arthur Myhre et al. (red.): Voss Utferdslag 1933--1993 (1993)

Voss Utferdslag er i dag eit lokallag i Den Norske Turistforening. Dei har gjort svært mykje positivt for friluftslivet i bygda - dei har merka ruter, dei har bygd vardar, dei har bygd og/eller overteke hytter for overnatting, og dei har halde desse ved like. Det er opplagt at dette har vore med på å få fleire folk til å bruka naturen her.

Denne boka fortel historia om dei seksti fyrste åra til laget. Det er informativt, men det er samstundes så mykje å trekkja for at eg vonar at det vert lagt meir arbeid i hundreårssoga deira. Ting som kan betrast:

* Her er framstillinga altfor kronologisk. Dei har gått gjennom styreprotokollane, og skriv om kva som skjedde kvart einaste år. Det hadde vore betre å samla stoffet tematisk, altså at det som handla om bygginga av ei av hyttene vart samla. Det hadde òg vore fint om nokon sa at denne delen av boka er altfor detaljert.
* Ei bok om fjell og friluftsliv må ha langt flottare bilete. Det finst titusenvis gode foto frå den lokale fjellheimen; ingen av dei har funne vegen til denne boka.
* Formgjevinga er (diverre) slik svært mange lokale bøker på Voss er: Drepande keisam, og verst av alt er framsida: Der har teksten fått ein raudfarge som gjer at han er altfor lite synleg.
* Kart. Kvifor er her ikkje kart? Tek dei for gitt at alle som les boka kjenner fjellheimen så godt?

Guffen er lunken. 

Øystein Lønn: Hva skal vi gjøre i dag? og andre noveller (1995)

Eg burde visst lesa fleire bøker Øystein Lønn. Dette er tredje gong eg les ei av bøkene hans, og eg vert like imponert kvar gong. Det er stilsikkert og formsikkert, og det er tydeleg at novellene i boka er skrivne av ein som verkeleg kan faget sitt. 

Her er ni noveller. Som oftast er det kvardagslege historier, men der er heile tida noko usagt, noko me ikkje får vita, og dette ukjende er med på å heva novellene høgt opp. Det handlar som regel om eit parforhold som ikkje er heilt som det skal vera.

Aller best trur eg at eg likte "Den tørre nysnøen", den nest siste novella i boka. Det handlar om den dagen tante Agatha døydde, og om korleis folk rundt henne reagerte. Eit finfint døme på det eg skreiv over - der noko relativt daglegdags vert utgangspunkt for koplingar i alle retningar.

Guffen tilrår.

Meir Lønn på kulturguffebloggen
Thomas Ribes femte sak (1991)
Berners datter (2018)