Ole Didrik Lærum: I ulveskinnspels (2006)

Ole Didrik Lærum kom frå ei dokterslekt. Saman med to brør representerte han den fjerde generasjonen dokterar. Han døydde for nokre år sidan, og huset hans på Vossavangen er no overteke av sonen Birger, som er femte generasjon dokter.

I denne boka fortel Lærum om dei tre forfedrane sine, Didrik, Birger d.e. og Birger d.y. Didrik var ferdig utdanna midt i 1860-åra, og boka er ikkje berre ei familiesoge: Ved å fortelja om far, farfar og oldefar, viser Lærum korleis tilhøva for dokterar har endra seg dei siste 150 åra. Ulveskinnspelsen i tittelen var nødvendig for dei to eldste - dei måtte rett som det var ut på lange oppdrag vinterstid, med hest og slede. Då var det greitt å ha eit varmt plagg å pakka seg inn i.

Medisinar og andre hjelpemiddel har sjølvsagt òg endra seg mykje desse åra. Her er fleire forteljingar om pasientar som truleg hadde greidd seg langt betre nokre tiår seinare. 

Alt dette er interessant og bra. Birger d.e. flytta til Voss, og det er fint med dei mange glimta av lokalhistorie. Ikkje alle, rett nok - mange av småsogene som skal vera lystige og morosame er ikkje lystige og morosame. Og språket kunne nok òg vore betre.

Guffen tilrår. 

Meir Lærum på kulturguffebloggen
Spelemannen Sjur Helgeland (1991)
I kastanjetreet (2008)

Knut Olav Åmås: Mitt liv var draum. Ein biografi om Olav H. Hauge (2004)

I 2000 gav Det Norske Samlaget ut dagbøkene til Olav H. Hauge i fem band. Han skreiv dagbok frå 1924 til 1994, med nokre opphald. Bøkene vekte oppsikt, fortent nok, sidan me her fekk innblikk i eit liv som var heller ukjent. Hauge skreiv om svært mykje, men kanskje mest om forfattarar, om lesing og skriving.

Denne biografien kom fire år seinare. Det er ei fin bok, men det er råd å trekkja litt for at Åmås av og til støttar seg for mykje på dagbøkene. Nokre gonger fortel han oss òg fyrst kva som kjem i eit sitat, anten frå dagbøkene eller frå andre kjelder, før han kjem med sitatet. 

Men det er altså ei fin bok. Åmås tek oss med gjennom heile livet til Hauge, i eit roleg tempo. Hauge debuterte med diktsamlinga Glør i oska i 1946, og han kom deretter ut med ny samling kvart femte år til og med 1971. Gjennombrotet kom med På Ørnetuva i 1961, og retteleg stor vart han med Dropar i austavind i 1966. Ei vanleg forteljing har vore at det var Profil-krinsen som oppdaga og lyfta fram Hauge frå 1966, men Åmås viser at det ikkje stemmer. Hauge hadde fått gode meldingar i mange år, og i 1961 fekk han Kritikarprisen. 

Livet hans endra seg etter at Bodil Cappelen flytta inn hjå han i 1975. Han vart meir sosial, han reiste meir, men samstundes dikta han mindre - men han omsette mykje i denne perioden.

Guffen tilrår. 

Meir Olav H. Hauge på kulturguffebloggen
Kjære Olav. Kjære Bodil (Ulvik, 18.4.2012)
Den andre mannen i meg (2014)
Brev (Kongressen, Ulvik, 24.8.2024)

Johnny Green og Garry Barker: A Riot of Our Own (1997)

Rundt 1980 var The Clash eitt av dei tøffaste banda i verda. Dei vart forma i 1976 og gav ut fem plater (pluss ei til). Frå 1978 (omtrent) til 1980 var Johnny Green ein av roadiane deira, og det er det livet han fortel om her. 

I 1978 var dei eitt av dei leiande punkbanda, to år seinare var dei eitt av dei største banda generelt. London Calling var eit stort steg framover for bandet, også når det galdt popularitet, slik at rolla til Green endra seg. I fyrsten var han den einaste roadien, seinare vart han ein av fleire. 

Green likte sjølvsagt bandet, og han likte haldningane deira. Etter konsertane var garderoben alltid open for fans, og bandet hjelpte gjerne fans utan billett inn bakvegen. Han gjev gode skildringar av dei fire som var lengst med i bandet - Joe Strummer var oppteken av politikk, Paul Simonon var oppteken av korleis han såg ut, Topper Headon var oppteken av rus, medan Mick Jones var mest oppteken av å verta behandla som ei stjerne. (Dette endra seg rett nok - i eit etterord skriv Green at Jones vart langt meir sympatisk etter at han vart sparka frå bandet.)

Det er ei underhaldande og grei bok. Det dreg rett nok litt ned at Green er farga av den fyrste punkeperioden, der dop og drikking og vald var sett på som gode greier. Han er glad i anekdotar der nokon har drukke for mykje, og for oss lesarar kan det verta for mykje av det.

Guffen tilrår. 

Meir The Clash på kulturguffebloggen
Bob Gruen: The Clash (2002)
Pat Gilbert: Passion is a Fashion. The Real Story of the Clash (2004)
Marcus Gray: Route 19 revisited. The Clash and the making of London Calling (2011)
Frode Grytten: Brenn huset ned (2013)
Micajah Henley: Sandinista! (2024)

Kampen alle vann (2026)

Aurlandsdalen er ein fantastisk flott dal. Eg har vandra ned dalen to gonger - ein gong som ein del av ein tredagars tur frå Finse; ein gong frå Østerbø. Det er bratt, det er vått, det er vakkert. 

Aurlandsdalen kunne vorte øydelagd. I 1960-åra var det planar om å byggja ut heile vassdraget, og i dei fyrste planane skulle det gå både veg og kraftliner gjennom dalen. Takka vera nokre unge idealistar vart planane endra - vassdraget vart utbygt, men vegen og kraftlinene vart flytta. Dette var den fyrste store kampen om kraftutbygging i Noreg, og all honnør til dei to som kjempa hardast - Ørnulf Hodne og Svein Tornås.

Det er dei to som er dei verkelege heltane her. Filmen fortel òg om korleis utbygginga vart utført, og om korleis dette har vore med på å gjera den fattige kommunen Aurland til ein av dei ti rikaste i landet. Filmskaparane har intervjua mange av dei som var med i 1960-åra, men her er òg mange gamle filmklipp. Nokre av desse klippa viser korleis tilhøva var i Aurland i gamle dagar, og dei er flotte, men det er artigare å sjå klipp frå fjernsynsdebattar der dei (relativt) unge natur-aktivistane er i debatt med Aurlandsordføraren. Dei vil berga dalen; han tenkjer berre på pengar.

Og dei mange fina klippa frå Aurlandsdalen gav meg lyst til å gå turen (minst) éin gong til.

Guffen tilrår. 

Erlend Loe: Tale ved Ivar Aasens grav 17. mai 2026 (2026)

Kvar 17. mai er det kransing av ein del graver i Oslo, som ein del av det offisielle programmet. Eg har aldri vore med på det sjølv, men eg hugsar at eg for mange år sidan las ein artikkel om kransinga på Vår Frelsers Gravlund. Der stod det at det var (relativt) store folkemengder samla ved gravene til Wergeland og Bjørnson og Ibsen (og sikkert nokre andre), før nokre få utvalde glei vidare til grava til Ivar Aasen, der det var endå meir høgtideleg. Det går (sjølvsagt) på omgang å halda tale på slike dagar, og i år var det Erlend Loe som heldt talen ved grava til Aasen. 

Talen hans er god. Han opnar med å fortelja om eiga livsutvikling, der han på vidaregåande i Trondheim kom inn i eit miljø med "visse radikale tendenser": Dei var mot mykje, mellom anna israelske appelsiner og at McDonald's skulle få etablera seg i Trondheim. Mange av dei andre gjekk over til nynorsk, men det gjorde ikkje Loe. Han var likevel sympatisk innstilt til dette språket. 

Så går han over til å heidra Aasen. Han snakkar om kor langt Aasen reiste, og kor mykje han ofra for å gje Noreg eit eige skriftspråk. Han er innom nokre av dame-episodane til Aasen, og seier at Aasen hadde eit dilemma: "Dame eller landsmål. Han kunne neppe ha fått begge deler". Dei av oss som har lese mykje om Aasen kjenner igjen dette kjærleiksofferet frå utsegnene til Anders Hovden, og viss eg skal seia noko negativt om denne talen er det at Loe støttar seg litt for mykje på akkurat Hovden. Han er underhaldande og alt det der, men dei av oss som ser etter etterprøvbare fakta og noko meir nøkterne vurderingar held oss langt unna Hovden.

Guffen tilrår.

Meir Loe på kulturguffebloggen
Tatt av kvinnen (1993)
Naiv. Super (1996)
L (1999)
Fakta om Finland (2001)
Fvonk (2011)

Dyrene i Afrika (2018)
Helvete (2019)
Marit Eikemo et.al.: Smilefjes. Fem samtaler med Erlend Loe (2019)
Forhandle med virkeligheten (2020)

Siri Hustvedt: Ghost Stories. A Memoir (2026)

For ei flott bok. Siri Hustvedt var gift med Paul Auster frå 1982 til han døydde i 2024. Begge er/var store forfattarar, og heimen deira var eit slags amerikansk Midtbø - ein heim der det aller meste handla om litteratur. Midtbø var, som alle veit, heimen til Tarjei og Halldis Moren Vesaas, og også i det ekteskapet var det mannen som døydde fyrst. Dei to minnebøkene Halldis Moren Vesaas skreiv om samlivet deira er store, men dei kan ikkje måla seg med denne. 

Det handlar mykje om tap og sorg, sjølvsagt, men det handlar òg mykje om gleda over å ha hatt eit så godt (sam)liv. Ho skriv at sjølv om ho saknar ektemannen, er det dei to i lag ho saknar mest. Dei budde saman i førti år og hadde sjølvsagt utvikla eit stort lager av felles referansar. No er ho åleine, og ho har ingen å dela desse referansane med.

Det er ærleg og utleverande. Ho skriv fritt om korleis sonen til Auster, Daniel, sleit mykje med eitt og hitt, korleis han vart dømt etter at den ti månader gamle dottera hans vart funnen død, og korleis han sjølv døydde av ein overdose ein månad seinare. Det var omtrent då Hustvedt forstod kor kjende dei to var - dei vart kontakta av media frå heile verda. Og eg tenkte at det er ironisk at Auster, som har skrive veldig mykje om fråverande fedre, sjølv opplevde at han mista kontakten med sonen sin. 

Av og til er det på grensa til å verta for privat, men Hustvedt greier å gjera det heile meir ålment. Det handlar ikkje berre om tapet av ektemannen hennar, det handlar om tap. Det er velskrive, alvorleg, og somme tider så rørande at det var uråd å halda tårene vekke.

Guffen tilrår. 

Meir Hustvedt på kulturguffebloggen
The Blindfold (1992)
The Enchantment of Lily Dahl (1996)
Yonder (1998)
What I Loved (2003)
The Sorrows of an American (2008)
The Summer Without Men (2011)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen, 2.2.13)
The Blazing World (2014)
Memories of the Future (2019)

Meir Auster på kulturguffebloggen
The Invention of Solitude (1982)
Paul Benjamin: Squeeze Play (1984)
The New York Trilogy (1987)
In the Country of Last Things (1987)
Moon Palace (1989)
The Music of Change (1990)
Leviathan (1992)
Mr. Vertigo (1994)
Smoke (film, 1995)
Timbuktu (1999)
True Tales of American Life (redaktør, 2001)
The Book of Illusions (2002)
Oracle Night (2003)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Auggie Wren's Christmas Story (2004)
The Brooklyn Follies (2005)
Travels in the Scriptorium (2006)
The Inner Life of Martin Frost (2007)
Man in the Dark (2008)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee: Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)
A Life in Words. Conversations with I.B. Siegumfeldt (2017)
Talking to Strangers (2019)
Groundwork (2020)
Baumgartner (2023)
Bloodbath Nation (2023)

Cormac McCarthy: The Gardener's Son (1996)

I 1975 vart McCarthy kontakta av regissøren Richard Pearce. Han hadde lese dei tre romanane McCarthy hadde gjeve ut, og spesielt den ferskaste, Child of God, hadde filmatiske kvalitetar Pearce la merke til. Dei to vart samde om at dei skulle samarbeida, og etter å ha reist litt rundt i Nord- og Sør-Carolina, kom dei over ei rettssak frå 1876 som dei baserte filmen på. Filmen hadde premiere i 1976, fekk rimeleg gode omtalar, men har seinare vore vanskeleg å få sjå. Han finst visst berre på VHS.

I denne boka er manuskriptet til filmen trykt. Det handlar om to familiar, den velståande Gregg-familien som eig eit sagbruk, og den noko mindre velståande McEvoy-familien, der fleire arbeider på sagbruket. Den unge mannen Robert McEvoy må amputera foten etter ei ulukke. Han reiser frå bygda, men då mor hans døyr kjem han tilbake. Han har eit hissig temperament, og han oppsøkjer James Gregg, sjefen for sagbruket. Tonen mellom dei er ikkje god, og det endar med at McEvoy drep Gregg. Rettssaka endar med at han vert dømd til døden.

Det er ei fin historie, og her er nok av finfine setningar og replikkar. Som vanleg deler ikkje McCarthy ut alle korta, og det er uklart kvifor han tek livet av Gregg. Har det noko med ulukka å gjera? Heng det saman med at Gregg (truleg) er litt for glad i litt for unge jenter, og at McEvoy trur at Gregg har forgripe seg på systera til McEvoy?

Guffen tilrår. 

Meir McCarthy på kulturguffebloggen
The Orchard Keeper (1965)
Outer Dark (1968)
Child of God (1973)
Suttree (1979)
Blood Meridian (1985)
All the Pretty Horses (1992)
The Crossing (1994)
The Stonemason (1995)
Cities of the Plain (1998)
No Country for Old Men (2005)
The Road (2006)
The Sunset Limited (2006)
No Country for Old Men (film, 2007)
The Road (film, 2009)
The Passenger (2022)
Stella Maris (2022)