Nonnas (2025)

Dette var vel den eine gongen i året at heile hushaldet samla seg om ein film. Smakane sprikar, slik at dette vart eit kompromiss ingen var heilt nøgde med.

Filmen er basert på ei sann soge: Italiensk-amerikanske Joe Scaravella har nett mist mor si. Han arvar ein del pengar, og finn ut at den beste (og mest optimistiske) måten å heidra mora på er å opna ein restaurant. Han har ikkje noko røynsle med dette, korkje å driva ei verksemd eller å jobba på restaurant, men løysinga hans er sjarmerande: Han inviterer bestemødrer, nonnas, til å laga heimelaga mat på kjøkkenet. Han tilset fire nonnas. 

Det heile går til pises. Bortsett frå slekt og vener får dei ingen gjestar, og Joe får heller ikkje napp hjå matjournalistar. Han vert motarbeidd av lokale folk på Staten Island, og til slutt må han innsjå at han må stengja dørene. Men sidan dei har mykje ferdiglaga mat inviterer han kreti og pleti til eit siste ope hus. Og - under over alle under - ei av dei som kjem er ein matjournalist, og ho skriv så varmt om maten og restauranten at alt likevel ordnar seg.

Grei tidtrøyte framfor skjermen. Nja, for så vidt, sjølv om du neppe får lettare underhaldning enn dette. Og eg er stor tilhengar av å sjå filmar fleire gonger, men her trur eg ikkje det vert aktuelt.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Iain Key (red.): Billy Bragg. A People's History (2025)

Billy Bragg er vel ein av desse artistane eg likar godt, utan at eg kjenner musikken hans i detalj. Dei tre-fire fyrste platene hans var finfine, og eg var på konsert med han to gonger seint i 1980-åra, men eg datt litt av utover 1990-åra. I gamle dagar var det stort sett berre han og gitaren, seinare har han òg hatt med seg fleire på scena. Han er sosialist, og mange av songane hans er sterkt politiske. Men han skriv òg varme songar om kjærleik og nærleik. Konsertane hans er ein blanding av musikk, politikk og humor - han er ein god forteljar, og han kan vera hylande morosam.

Han har mange trugne fans, og i denne boka kjem meir enn 700 av dei til orde. Boka er kronologisk lagt opp, slik at desse 700+ tekstane oftast er knytte til konsertar. Av og til kjem Bragg sjølv inn med forklaringar og opplysningar, men stort sett er det altså fansen som skriv. Og dei skriv godt - fabelaktig godt. 

Nokre få av desse stykka er rett nok enkle, av typen "eg har likt Bragg i mange år, eg har alle platene og har vore på mange konsertar, og eg synest at han er flink". Men stort sett er dei gode, og mange av dei er både varme og rørande. Svært mange nemner songen "Tank Park Salute", ein song Bragg skreiv etter at far hans døydde, og dei fortel om korleis tårene strøymer når den songen vert framført live. Ein annan song som ofte vert nemnt er "A New England", med refrenget "I don't want to change the world/I'm not looking for a new England/I'm just looking for another girl". Ei kvinne fortel om ein konsert ho var på saman med eks-mannen. Han song med på alle songane, men ikkje denne. Ho spurde kvifor, og han sa at "he was not looking for a new girl". Ho skriv vidare at "That was probably the most romantic thing he ever said to me in the 16 years I wasted with that motherfucker".

Men det som verkeleg gjer desse tekstane gode, er at dei viser korleis Bragg er. Han snakkar med alle, og han gjer det av di han likar det. Han kjem alltid ut i salen etter konsertar og snakkar med dei som vil. Han gjev gode råd, han kjem med gode replikkar, og han gjev gjerne ein raus klem til dei som treng det. Han framstår svært folkeleg, og det er jo òg gledeleg at han står fast ved dei politiske ideane som prega han i ungdommen. Eg fekk lyst til å gå på ein Bragg-konsert igjen ein gong, og eg vonar at det let seg gjera.

Guffen tilrår. 

On the Waterfront (1954)

Sommaren 1988 budde eg i Breckenridge, Colorado. Der var det ein filmfestival. Dei viste stort sett nyare filmar, men dei viste òg denne filmen, og sjølvaste Karl Malden var der for å snakka litt, både før og etter filmen. 

Eg hugsar filmen som eitt av høgdepunkta under festivalen, og eg likte filmen også no, men det er kanskje ikkje så altfor originalt. Det handlar om hamna i Hoboken, New Jersey, der ei sterk fagforeining styrer alt som skjer, omtrent slik mafiaen ville gjort det. Hovudpersonen, Terry Malloy (spelt av Marlon Brando), er på lag med leiaren for fagforeininga, men han passar berre delvis inn. Då han vert lurt til å vera med på mordet av ein potensiell tystar, leiar han i staden eit opprør mot foreininga, assistert av Edie Doyle (dotter til han som vart drepen) og presten Barry (spelt av Karl Malden). Så kjem det litt vald og slåsting, før det kjem ein passeleg happy ending.

Det er altså ein fin film, men det vert litt lite originalt, av og til vert det nesten klisjefullt. Måten Malloy stavrar seg fram mot slutten er nesten pinleg. Det er òg ein film der det omtrent berre er menn - Edie Doyle er den einaste kvinna med ei nokolunde stor rolle. På den andre sida er Brando rimeleg stor i denne filmen, som vel var ein av dei fyrste filmane hans.

Guffen tilrår.

Knut Hamsun: Redaktør Lynge (1893)

Etter to glimrande Hamsun-romanar fell nivået litt her, men ikkje verre enn at boka er vel verdt å lesa. Her er rett nok ikkje så mykje av blodets hvisken eller benpipenes bønn her, men likevel.

Det handlar i hovudsak om, Alexander Lynge, redaktøren i venstre-avisa Gazetten. Han ser seg sjølv som viktigare enn han er. Han vil gjerne setja dagsorden, men er eigentleg mest oppteken av å selja aviser og å tena pengar. Han har mykje makt som redaktør, men er like lite populær, og han er slettes ikkje så sjarmerande som han trur han er. 

Det handlar òg om den nokre meir høgre-orienterte familien Ihlen, og folk i omgangskrinsen deira. Det er ei viss overlapping med redaktøren, og denne overlappinga opnar med at sonen i familien får trykt ein artikkel i Gazetten, før han får fast jobb. Han er ikkje godt eigna for avisarbeid, men det er ikkje det viktige for Lynge - det handlar meir om at han her kan få kontakt med ei av døtrene i Ihlen-familien.

Hamsun nytta minst éin levande modell i boka, ser eg på nettet, og det kan henda at dei som las boka då ho var fersk fann fleire spark og stikk til samtida. Uansett - det er ei heilt grei bok.

Guffen tilrår.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Sult (1890)
Mysterier (1892)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)

Girl Climber (2025)

Denne filmen handlar om den amerikanske klatraren Emily Harrington. Ho har ein draum: Ho vil verta den fyrste kvinna som klatrar ruta "Golden Gate" på El Capitan i Yosemite på under 24 timar. Tre andre kvinner hadde klatra andre ruter i den same fjellveggen på under 24 timar, men ikkje denne. Det er ei krevjande rute - fjellveggen er over 900 meter høg. Heller ikkje mange menn har klatra ruta på så kort tid - viss eg forstår internett rett var det maks fem. Harrington er ambisiøs, så sjølv om ho mislukkast nokre gonger prøver ho igjen. Filmen får ein happy ending. 

Det er ein fin film. Klatring er ein av idrettane der det er opplagt at kvinner og menn konkurrerer kvar for seg, og det handlar dels om rekkjevidde. Langs ruta har Harrington merka seg ut fem krevjande taulengder, og i den eine av desse, ei sprikk (skorstein), er det vanlege trikset å kila skorne fast mellom sidene av skorsteinen. Harrington har ikkje store nok sko her, men ho finn ei løysing: Ho tek på seg eit ekstra par sko på dette strekket. Ho klatrar saman med legendariske Alex Honnold, som tørt kommenterer at dette er noko nytt i klatresoga.

Guffen tilrår. 

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Andreas Backer: Til fjells med Andreas Backer (1944)
Den norske himalayaekspedisjonen: Tirich Mir til topps (1950)
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Per Hohle (red.): Fra varde til varde (1971)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Ragnar Frislid: Gjende (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Gangdal og Holm: Everest. Den tunge veien (1995)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Per Roger Lauritzen: Claus Heiberg. Veiviser i krig og fred (1999)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Conrad Anker og David Roberts: The Lost Explorer (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Michael Kodas: High Crimes (2008)
Lars Monsen og Trond Strømdahl: Norge på langs (2009)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Henrik Svensen: Bergtatt (2011)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Dagfinn Hovden: Tindekliv på Sunnmøre (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)
Everest (2015)
Anne-Mette Vibe: Therese Bertheau. Tindestigerske og lærerinde (2016)
Jan Aasgaard: Jotunheimen gjennom historien (2016)
Free Solo (2018)
Sveinung Engeland: Høyde over havet (2021)
Trango. Et ønske om å leve sterkt (2025)

Øystein Hellesøe Brekke: Kontoret. Hanseatens historie (2024)

Det handlar om hanseatane, eit handelsnettverket som med utgangspunkt i Tyskland hadde mykje makt over handelen i nord-Europa i fleire hundre år. Til Bergen kom dei rett etter Svartedauden, og denne boka fortel (i hovudsak) om historia til dette Kontoret i Bergen. Men det er uråd å fortelja den historia utan å sjå til andre byar og til politikk og maktkamp i dei nord-europeiske landa, og der ligg kanskje grunnen til at alt i boka ikkje fengar like mykje: Det vert veldig mange namn og kongar og hendingar å halda styr på.

Hanseatane som kom til Bergen utvikla eit eige, lite samfunn i byen. Dei fylgde ofte sine eigne lover, og dei var det mange av. Dei prøvde å ikkje velja side i dei mange usemjene og krigane mellom Sverige og Danmark-Noreg. Mange av dei vart svært velståande, og dei som ville klatra på den hanseatiske rangstigen måtte gjennom rare ritual: Eitt av dei mest uventa kapitla handlar om opptaksprøvane aspirantane måtte gjennom. Det heile minner mest om ei noko seriøs russefeiring.

For oss som har budd i Bergen er dette ei grei innføring i kva hanseatane stod for. Men det er ikkje ei bok som sprudlar, og av og til vert det altså litt for omfattande.

Guffen er lunken.

The Odyssey (2026)

Dikt-eposet (eller epos-diktet?) Odysseen er, som alle veit, ein av hjørnesteinane i litteraturhistoria. Det er (truleg) nærare 3000 år gamalt, det skal vera skrive av Homer, og det finst ei lang, lang rekkje av omsetjingar. Arne Garborg sette det om til nynorsk, og dette var den fyrste norske omsetjinga. Boka kom ut i 1918. 

Det har òg vore filma fleire gonger. Denne nyaste filmen er like episk som ein kan venta det - filmen varar bortimot tre timar, og her er ikkje spart på konfekten. Her er store krigsscener, her er storslegne landskap, og det er òg solid skodespel. Eg var noko usikker på om filmen var noko for meg, men eg hadde fine timar i kinosalen.

Odyssevs, som er konge i Ithaka, har vore heimefrå i tjue år. I filmen vekslar mellom det han har opplevd, og det som skjer i Ithaka. Der går mange ut frå at han er død, og kona hans har mange friarar. Han er ein son som har rett til å arva trona, men han er sett på som ein pusling. 

På reisene sine opplever Odyssevs mykje. Filmen opnar med det kjende gjennombrotet i krigen om Troja, der Odyssevs og mennene hans kjem seg inn i byen ved å gøyma seg i ein trehest. Etter denne vinsten tek han ein omveg heim, og møter mellom anna sirener, monster og ei trollkone, i tillegg til at han må innom dødsriket Hades.

Det er fengande, og det er bra. Me veit jo (omtrent) kva som skal skje; me veit at Odyssevs overlever alt han er ute for og at han kjem til å koma heim for å ordna opp, men det er likevel ein høveleg spanande film.

Guffen tilrår.