Carl Frode Tiller: Arbeidarhjerte, bok 2 (2025)

Roman nummer to i ein serie på to. Eg var sånn mellomnøgd med den fyrste boka, og er vel berre sånn mellomnøgd med denne òg. Det liknar for mykje på seg sjølv.

Forteljaren, Trond, har det ikkje alltid like bra. Han drikk mykje, og når han drikk mykje seier han ting han ikkje burde sagt, også når han er på jobb i klasserommet. Den fyrste episoden som vert skildra i boka, der han gjer narr av ein elev som ikkje vil seia det tyske ordet weniger, av dei fem siste bokstavane i ordet formar n-ordet, kunne han nok kome seg vekk frå, men når han seinare seier noko usannsynleg fordomsfullt til ein farga elev, er han ferdig. Eller han burde vore det.

Gjennom mange tilbakeblikk vert me kjend med fortida hans, og med folk rundt han. I botnen handlar romanen om korleis Noreg har endra seg det siste halve hundreåret, og dette vert tydeleg då romanen sluttar med at far hans, den trufaste gamalkommunisten, skal gjennom ein livstrugande operasjon.

Her er gode dialogar og fine konstruerte scener, men det vert litt som i opningsboka. Tiller er av og til for tydeleg, og eg sat ofte med ei kjensle av at dette hadde eg likt før. Ikkje nødvendigvis i denne boka, men tidlegare i forfattarskapen hans.

Guffen er lunken. 

Meir Tiller på kulturguffebloggen
Skråninga (2001)
Bipersonar (2003)
Innsirkling (2007)
Folkehelsa (2009)
Innsirkling 2 (2010)
Innsirkling (DNT 9.2.11)
Portrett av ein varulv (2011)
Innsirkling 3 (2014)
Kven er redd? (2015)
Begynnelser (Trøndelag Teater, 7.9.16)
Begynnelser (2017)
Flukt (2021)
Det framande landet (2022)
Arbeidarhjerte, bok 1 (2024)

Jens Schive og Hans Olav: Med kronprinsparet – for Norge! (1939)

Eg puslar av og til litt med utvandringa frå Noreg til USA. Eg er medlem i NAHA, det norskamerikanske historielaget, og fekk nyleg info om ei nettutstilling som handla om då det norske kronprinsparet vitja USA i 1939. Det var ikkje nokon snartur - dei var på farten i ti veker, og hadde tett program dei fleste dagane. Reiseruta deira gjekk, sånn grovt sett, frå New York–Chicago–Northfield–Grand Canyon–Hollywood–Seattle–Wellowstone–Minot–Minneapolis–Chicago–Cleveland–Washington DC–Boston. Dei vitja mellom anna storbyar, nasjonalparkar og norskamerikanske busetnader. 

Denne boka er skriven av to journalistar som var med på heile reisa. Jens Schive var redaktør i NTB, og leverte stoff til norske aviser, medan Hans Olav var redaktør for den norskamerikanske avisa Nordisk Tidende. Her står litt om førebuingane, før dei skildrar heile turen, medrekna turane over Atlanteren. Det vert litt for detaljert, og det vert altfor rosande, men i det heile er det ei fin skildring. 

Eg tek litt av kongeskrytet deira med ei klype salt, men det var nok slik at kronprinsparet, altså Olav og Märtha, gjorde eit godt inntrykk under turen. Det kjem òg fram kor viktig dette besøket var for norskamerikanarane, både dei som fekk møta dei kongelege, men og for dei som stod langs vegane og vifta med norske flagg.

Guffen tilrår.

The Silence of the Lambs (1991)

Eg husgar rimeleg godt kor mykje skryt denne filmen fekk då han kom. Alle skulle sjå han, og dei aller fleste vart imponerte - ein ting alle snakka om var skodespelet til Anthony Hopkins. Filmen fekk fleire Oscar, mellom anna for beste film. 

Det var difor noko uventa at filmen ikkje er noko å skryta av. Kanskje han er forelda, kanskje det er andre grunnar, men dette var ikkje spesielt spanande. Det var heller ikkje spesielt skremmande. Derimot var det klisjefylt, med fleire scener som me har sett mange gonger før. Nokre scener er direkte pinlege, som den då Clarice Starling er den einaste kvinna i eit rom fylt av politimenn, og der samtlege av mennene er akkurat like fordomsfulle som me skulle tru.

Starling, spelt av Jodie Foster, er nesten ferdig utdanna som FBI-agent. Ho vert sendt for å intervjua Hannibal Lecter, spelt av Hopkins. Dei to får eit slags krevjande forhold, der han etter kvart går med på å gje ho hint om kven den aktive seriemordaren Buffalo Bill eigentleg er. Starling finn Bill og drep han; Hopkins kjem seg ut av fengselet han sit i. 

Det heile er altså uventa seigt og keisamt. 

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Knut Liestøl: Moltke Moe (1949)

Moltke Moe vart i 1886 professor i "norsk Folkesprog med Forpligtelse til ogsaa at foredrage norsk Folketradition". Han var berre 26 år då dette professoratet vart oppretta. Trass den unge alderen var han alt kjent som eit flogvit, og det var nok difor han fekk den stillinga. Han var nok ikkje kvalifisert, sånn formelt sett, han hadde ikkje skrive noko doktoravhandling, og det gjorde han heller aldri. Han hadde heller ikkje nokon stor vitskapleg produksjon, og det kan henda at det han var best på var å samla inn tradisjonelt stoff. Kanskje han slekta på faren Jørgen i så måte.

Han støtta målsaka, og snakka varmt om fleire av dei tidlege målmennene. Han samarbeidde òg med dei, og han sat til dømes to år i styret for Det Norske Samlaget, og han var med i redaksjonen for Syn og Segn frå starten i 1894 til 1900. Han var ein varm tilhengar av samnorsk-tanken, og såg føre seg at dei to variantane av norsk skulle smelta saman ein gong i framtida.

Denne boka fortel om livet til Moe. Boka er skriven av Knut Liestøl, som var ein elev av Moe og som samarbeidde med han om utgjevinga av Norske folkevisor fraa millomalderen (1913). Det kan nok tenkjast at ein forfattar med noko meir avstand til Moe ville vore meir kritisk. Det er til dømes uklart for meg kvifor han ikkje skreiv fleire bøker og artiklar, og der tek Liestøl for lett på det. Han viser til noko venen Arne Garborg skal ha sagt, om at Moe mangla "vitskapleg egoisme", men det kan ikkje vera nok.

Guffen er lunken. 

Springsteen: Deliver Me From Nowhere (2025)

Bruce Springsteen framstår som ein sympatisk kar. Han har gode meiningar, og han er ikkje redd for å ytra dei. Nyleg gav han ut singelen "Streets of Minneapolis", der han er ekstremt kritisk til fridomen Trump har gjeve ICE, og til korleis ICE oppfører seg.

Musikken hans er derimot langt, langt under middels. Han kan godt vera den største artisten eg aldri har høyrt eit heilt album av. Då eg for nokre år sidan las sjølvbiografien hans tenkte eg at kunne prøva igjen, men det var meir enn nok med ein halv song. Men, sidan han er sympatisk, og sidan eg lå som eit slakt på sofaen her om dagen, valde eg å gje filmen ein sjanse.

Det handlar om åra då han vart ei noko større stjerne. Filmen opnar med at turneen hans etter The River vert avslutta. Plata og turneen gjorde han meir populær enn nokosinne, og filmen handlar om den mentale knekken han då fekk. Han isolerer seg, han innleier eit halvhjarta forhold til ei kvinne han møter, og han spelar inn nokre akustiske songar på eit heimestudio. Han får ikkje til å skapa den same kjensla i eit skikkeleg studio og insisterer på at heimeopptaka skal gjevast ut. Plata kjem ut under namnet Nebraska, og sjølv om han nektar å vera med på promotering av plata, sel ho mykje og forsterkar statusen hans. 

Det er ein forbausande tannlaus film. Det er uoriginalt, det er klisjefullt, det er ingen spanande dialogar, det er eit skodespel på det jamne, og det er litt uklart kven filmen er laga for. Vil verkeleg dei som likar Springsteen ha ein så puslete film?

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Glenn Kurtz: Men at Work (2025)

Av alle dei mange skyskraparane og andre vidgjetne hus i New York er nok Empire State Building best kjend. Andre hus er høgare, minst éin annan skyskrapar er flottare (Chrysler Building, sjølvsagt), men Empire er den alle kjenner. Bygget stod ferdig i 1931 og var det høgste bygget i verda fram til World Trade Center vart bygd i 1972. Etter terroråtaka der i 2001 var igjen Empire det høgste bygget på Manhattan, men frå 2012 til i dag er det bygd sju hus der, som er høgare.

Boka til Kurtz har ein sympatisk innfallsvinkel: Han vil heidra dei arbeidarane som bygde huset, ikkje dei rike som fekk det bygd. Han har to hovudkjelder: Ei tavle ved inngangen der 32 arbeidarar har fått namnet sitt, og mange av fotoa Lewis Hine tok under arbeidet. Han fotograferte mange av dei som fekk pris, og det er glitrande portrett. 

I omtalar av Empire State Building, både under bygginga og etterpå, vart arbeidarane presenterte anonymt, som ein stor masse med anonyme arbeidarar. Kurtz koplar saman namn og foto, samlar inn det han kan finna om dei, og dreg dei fram frå myrkret. Det er ikkje alltid han finn så mykje, og det er slettes ikkje alltid at desse korte biografiane er så interessante, men likevel. Så teksten er sympatisk og grundig, og fotoa er altså finfine. Det best kjende av dei, The Sky Boy, viser korleis Hine klipte bileta sine for å gjera dei meir dramatiske. 

Guffen tilrår.

Breakdown: 1975 (2025)

Dette er ein dokumentar som fortel litt amerikansk historie og litt filmhistorie. Det handlar mykje om korleis amerikanske filmar i og rundt 1975 kommenterte det som skjedde i samfunnet. Filmskaparane har intervjua skodespelarar, regissørar og andre som anten var aktive då, eller som ser tilbake på desse filmane. 

Eit av dei viktigaste poenga filmen vil få fram er at det amerikanske samfunnet lenge har vore på veg mot undergangen. Me snakkar gjerne om at Noreg er eit land med høg tillit til politikarar og andre mektige personar. Denne filmen meiner at det lenge var slik også i USA, men at det rundt 1975 vart opplagt at denne tilliten ikkje var fortent. Her er det litt Watergate, litt rasepolitikk, litt Vietnam, osb - store saker som prega det amerikanske samfunnet. 

Men det er òg eit viktig poeng at amerikansk film lenge har vore på veg mot undergangen. Filmen sluttar med at Haisommer vert ein kjempesuksess, og i åra etter vert det målet til Hollywood: Det som fanst av samfunnskritikk i filmar måtte vika for ei jakt på filmar som tente store, store pengar. 

Guffen tilrår.