Rainer Maria Rilke: Brev til ein ung diktar (1929)

Frå 1903 til 1908 sende forfattaren Rainer Maria Rilke fleire brev til Franz Savus Kappus. Kappus var åtte år yngre enn Rilke, og han hadde òg forfattarambisjonar. Han sende dikt til Rilke, og dei neste åra var dei altså (sporadiske) brevvener. Viss eg forstår det rett, inneheld denne boka dei ti breva Rilke sende. Dei er korte, og boka er dermed rimeleg kort - medrekna merknadene til omsetjaren Åsmund Bjørnstad er boka på berre 60 sider. 

Men, som me veit, det er ikkje alltid storleiken det kjem an på. Breva er nesten frie for tomprat; det verkar som om Rilke ser kven Kappus er, og han skriv mykje og godt om det å skriva, og om det å vera kunstnar. Spesielt dei fyrste fire-fem breva er gode, men dei resterande held òg eit akseptabelt nivå. Merknadene til Bjørnstad står samla til slutt, men dei kunne godt vore trykt etter kvart brev. Hovudtyngda i merknadene ligg på biografiske fakta - kvar var Rilke då breva vart skrivne, kven var han saman med og kva arbeidde han med, osb.

Guffen tilrår. 

Father Mother Sister Brother (2025)

I gamle dagar hadde den lokale kinoen lysingar i lokalavisa. Slik er det ikkje lengre. Dei reklamerer sikkert via sosiale media og slikt, men for dei av oss som gjev ein god ein i alt slikt, er det ikkje alltid lett å få vita kva filmar som går. Eg såg ei melding av denne filmen ein annan stad, og sjekka like godt nettsidene til kinoen. Eg var ikkje spesielt optimistisk, men eg hadde flaks: Filmen skulle visast same kveld.

Det er ein finfin film. Han er sett saman av tre episodar, der både tema og replikkar er i nær slekt. I den fyrste delen, Father, kjem ein son og ei dotter på besøk til faren, som bur for seg sjølv litt utanfor folkeskikken. I den andre delen, Mother, kjem to ulike døtrer på det årlege besøket sitt til mora. Og i den tredje, Sister Brother, møtest to sysken i Paris for å ta endeleg farvel med leilegheita til foreldra, som nyleg døydde i ei flyulukke.

Det handlar altså om kontakt på tvers av generasjonane. I alle tre episodane er kontakten mellom syskena varmare og nærare, enn kontakten mellom foreldre og born. Dei to syskena i Paris blar i papira etter foreldra, og merkar at dei ikkje veit så altfor mykje om dei. Det er kanskje slik det er, at foreldre ikkje viser alle korta sine. 

Skodespelet er jamt over godt, men aller best er Tom Waits. Han spelar faren i den fyrste filmen, og eg merka at eg kunne ha sett på han i timevis. 

Guffen tilrår.

The Blair Witch Project (1999)

Sommaren 1999 var eg i den amerikanske midtvesten for å halda eit foredrag. Eg budde nokre dagar i Minneapolis, hjå ein journalist eg såvidt hadde møtt i Noreg nokre veker før, og det var seige dagar. Ein kveld foreslo ho at me skulle sjå denne filmen, som nett var lansert på kino og som alle snakka om. Eg var (og er) rimeleg lunken til skrekkfilmar, men eg vart med. Og det var heilt greitt - filmen er så pass original at han fungerer godt.

Filmen kler seg ut som noko anna enn han er: Det opnar med ein tekstplakat om at tre ungdommar forsvann då dei skulle laga ein dokumentar om ei heks ein stad i skogane i Maryland. Kameraa deira vart funne, står det vidare, og denne filmen er sett saman av det dei filma. Det opnar relativt greitt, dei intervjuar folk i nabobyen, før dei reiser ut i skogen. Der vert dei skremde, dei går seg vill, dei høyrer lydar utanfor teltet, dei kranglar, dei går tomme for mat, ein av dei forsvinn, og filmen sluttar med at dei to andre òg vert drepne.

Filmen skapar altså ein illusjon av at dette er originalopptak. For at det skal fungera må filminga vera amatørmessig, det må vera dårleg lyd og rar klipping, skodespelarane må ikkje vera sminak og styla, og så bortetter. Slik er det, og det er noko av det fine med filmen. Ei relativt harmonisk scene kan verta avbroten at me er midt inne i noko langt meir dramatisk. Inne i skogen er alt òg relativt klaustrofobisk, der dei ofte er inne i eit trongt telt, og der dei ofte ikkje ser kva som skjer inne i myrkret.

Guffen tilrår.

Olav Duun: Nøkksjølia (1910)

Det er framleis tidleg Duun. Det er framleis bra, sjølv om me veit at han ikkje er på toppnivået sitt enno. Tittelen på boka er namnet på ein gard, der fosterjenta Sigyn veks opp. Foreldra var ugifte; faren tok livet sitt, og mora flytta frå bygda. Sigyn vert altså ein som er litt på utsida, men ho veit kva ho vil. 

Ho flyttar heimefrå for å gå på skule, men har heile tida kontakt med to unge menn frå heimbygda - Odin frå Nøkksjølia og Elias frå Brønnes. Begge frir til ho, og ho får det som ho vil: Ho giftar seg med Elias, og etter at Odin har ruinert seg på nokre prosjekt ho egga han til å gjera, kjøper Elias Nøkksjølia. 

Det er altså eit slags trekantdrama, der Sigyn heile tida er den sterke, den som har makt. Det er likevel ikkje historia som imponerer mest her; boka har ei rekkje glimrande naturskildringar, og det er kanskje språket som mest viser utviklinga hjå forfattaren Duun.

Guffen tilrår.

Meir Duun på kulturguffebloggen
Løglege skruvar og anna folk (1907)
Marjane (1908)
Paa tvert (1909)
Medmenneske (1929)
Otto Hageberg: Olav Duun. Biografiske og litteraturhistoriske streiflys (1995)
Dag Solstad leser Olav Duun (2018)

Josh Frank og Caryn Ganz: Fool the World (2008)

Pixies var eitt av dei banda eg ikkje heilt hadde sansen for i gamle dagar, men som eg gradvis har fått litt meir sans for. Eg budde i København sommaren 1989, og då fekk me besøk av to luringar frå Tromsø som skulle på Pixies-konsert. Me droppa å vera med, me skulle sjå dei på Roskilde-festivalen nokre dagar seinare. Eg hugsar ikkje det som eit høgdepunkt på festivalen, men det hadde truleg vore noko anna i eit noko mindre lokale. 

Mange band og musikarar fortel av Pixies var viktige for dei, og i denne boka står det at dei rett og slett skapte ein ny sjanger. Det er kanskje å ta litt hardt i, men dei var noko for seg sjølv. Kurt Cobain sa at trikset med å veksla mellom rolege vers og knallharde refreng var noko han plukka opp frå Pixies.

Denne boka fortel historia om bandet fram til 2008. Dei fire i bandet kom saman litt tilfeldig, men utfylte kvarandre på ein solid måte. Takka vera eit anna Boston-band, Throwing Muses, fekk dei platekontakt med britiske 4AD, og dei vart langt større i Europa enn i USA. Men det gjekk slik det ofte går - dei tok aldri pause frå kvarandre, og spesielt mellom to av medlemmene var det lenge dårlege vibrasjonar.

Oral history-bøker er ofte fine, dels av dei dei ulike røystene kan motseia kvarandre og koma med ulike versjonar. Her er det òg litt slikt, og dei to forfattarane ligg stort sett lågt. Det er ikkje berre dei fire musikantane som snakkar, mange andre kjem òg til orde, og utan at eg skal kalla meg ekspert er det fare for at denne boka gjev eit godt bilete av kva som skjedde.

Guffen tilrår.

Eli Grete Høyvik (red.): Drakar og åklevev (2025)

Denne boka har to tema: Det handlar dels om korleis Balestrand vart eit kunstnarsentrum seint på 1800-talet, og det handlar om to av dei som budde og arbeidde der: Treskjeraren Ivar Høyvik (1881-1961) og vevaren Eli Høyvik (1879-1964). 

Ivar var frå Gulen. Han reiste til Voss for å gå i lære hjå Magnus Dagestad, og på Voss møtte han Eli Sætre. Dei gifta seg og flytta etter kvart til Balestrand, der dei fekk ni born. Dei greidde å leva av treskjering og veving, sjølv om det ikkje alltid var stor velstand. Det største arbeidet til Ivar var knytt til Kviknes hotell, der han laga alle møblane til rommet som i dag heiter Høyvik-salen. Slike oppdrag var mindre vanlege, dei fekk større inntekter frå turistar som kom innom til dei, eller som gjekk forbi huset deira, der dei hadde eit lite vareutsal ved vegen. 

Den delen av boka som handlar om dei to er meir interessant enn det som står om Balestrand og keisarbesøk og slikt. Der vert to kunstnarar, som for meg var heilt ukjende, presenterte på ein god og informativ måte. Boka ser flott ut, med ei lang rekkje finfine illustrasjonar og foto, og ho er trykt på ein måte som viser at redaktøren (og dei andre som var med) vil heidra besteforeldra sine.

Guffen tilrår.

Julie Burchill: I Knew I Was Right (1998)

Eg var vel rundt femten då eg byrja å lesa den engelske musikkavisa New Musical Express. Eg kjøpte ikkje NME kvar veke, langt ifrå, men av dei engelske avisene var det ein favoritt. Kanskje las eg artiklar av Julie Burchill då, kanskje ikkje. Ho var tilsett i NME frå 1976 til 1980 (omtrent), og ho skreiv seinare for The Face og Sunday Times. Og ho har skrive for mange andre publikasjonar, og ho har gjeve ut nokre romanar. 

Ho var berre 17 år då ho vart tilsett i NME. Ho skapte seg fort eit namn som ein god skribent, og noko av det beste i denne boka er språket. Men det var ikkje berre språket som gjorde ho kjent, ho hadde òg ein rimeleg hard levemåte. Der var både sex og drugs, men det var kanskje det friske språket og den utfordrande livsstilen hennar som gjorde ho kjent. 

Ho skriv fritt om det meste. Den fyrste halvdelen av boka handlar om oppveksten i Bristol, ein by ho ikkje har mykje positivt å seia om. Ho skriv mykje om sex og kjærleik, og her får gamle-kjærastar av og til så hatten passar. Ho framstår i det heile ikkje spesielt sympatisk, og eg trur det ofte må ha vore eit slit å vera nær ho. Men ho skriv godt.

Guffen er lunken.