20. august 2017

Bob Woodward: The Secret Man (2005)

All the President's Men er ein finfin film. Den handlar om korleis dei to unge journalistane Bob Woodward og Carl Bernstein gradvis avdekkjer nok rusk i og rundt Nixon-regjeringa til at Nixon måtte gå av som amerikansk president. Den viktigaste kjelda deira vart omtala som "Deep Throat", og svært få visste kven han var.

Mange prøvde å finna det ut, og fleire mistenkte den rette. Filmen var basert på ei bok dei to journalistane skreiv, og berre nokre månader etter kom det to artiklar som meinte at Mark Felt var den hemmelege kjelda. Fleire mistenkte òg Felt, men han nekta. Journalistane og avisa røpte sjølvsagt ikkje namnet på kjelda, men også dei vart sette under press. I denne boka fortel Woodward om ein lunsj med ein kar frå Justisdepartementet, som hadde funne ut at det var Felt. Woodward stadfesta ikkje dette, men han justis-karen var sikker på at han hadde rett. Og det hadde han.

Mark Felt var nummer to i FBI. Sjefen, den mektige J. Edgar Hoover, døydde i 1972, og Felt hadde gode grunnar til å kjenna seg forbigått då han ikkje vart nominert som ny sjef. Det kan ha vore ein av grunnane til at han fortalde så mykje til Woodward. Dei to var gamle kjende, men det var ikkje grunn god nok til at han skulle dela informasjonen han sat på. Etter at Woodward og Bernstein gav ut boka All the President's Men skar det seg mellom dei, men seinare i livet fekk dei igjen kontakt. Då var det eigentleg for seint; Felt var på veg inn i ein senilitet som gjorde at han hugsa lite.

Og det er akkurat det som er det sentrale i denne boka. Woodward har drøfta det presseetiske i dette med kollegar. Det var viktig å visa kven kjelda var, for å slutt på spekulasjonane. Skulle det skje, måtte det skje medan Felt levde, og medan han var frisk og klar nok til å stadfesta det. Likevel var det vanskeleg for Woodward å gje slepp på denne løyndomen - ville ei slik offentleggjering føra til at andre framtidige kjelder ville nekta å snakka med han? I 2005 stod Felt fram i bladet Vanity Fair, og etter nokre interne møte i avisa Washington Post, der Woodward framleis var tilsett, stadfesta Woodward og Bernstein at Felt var "Deep Throat".

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
All the Presiden't Men (1976)

19. august 2017

Johan Bojer: Den siste Viking (1921)

Fiskarbonden Kristaver Myran har kjøpt seg fiskebåt. Båten heiter "Kobben", har gått under tre gonger, men Kristaver utrustar likevel båten til lofotfisket. Der går det opp og ned, men jamt over er fisket godt. Kristaver, sonen Lars og to andre kjem trygt heim; to frå fiskelaget har mist livet.

Før og etter turen til Lofoten handlar det like mykje om resten av familien. Ho som vart att heime med fire born, og ho som vil at ungane skal få seg anna levebrød enn det farlege fisket. Det gjer dei, etter at Kristaver er død, men ho merkar at det var godt å ha dei nær seg. Lars vert lærar langt unna; dei to neste sønene hennar utvandrar til USA.

Det er ein enkel historie, men boka fengar likevel. Bojer skriv godt, han vekslar mellom gode naturskildringar og dramatiske episodar. Skildringa av stemninga i den vesle rorbua deira når den eine av dei seks ligg for døden er til dømes svært god.

Guffen tilrår.


Meir Bojer på kulturguffebloggen
Vår egen stamme (1924)

16. august 2017

Håvard Teigen og Svein Joh. Ottesen (red.): Meg kan ingen grava ned. Artiklar om Tor Jonsson (2017)

I fjor, hundre år etter at Tor Jonsson vart fødd, kom det ei bok med prosatekstane Jonsson skreiv. Denne boka kjem på same forlaget, og er ei rekkje artiklar om Tor Jonsson. Om lag ein tredel av artiklane har stått på trykk andre stader før, og dei fleste av dei andre har vore framførte som foredrag under Diktardagane i Lom, Skjåk og Vågå.

Her er mykje godt i denne boka, men det er òg ting som er mindre godt. Det siste fyrst - boka burde vore betre redigert. At her er skrivefeil er greitt nok. Det er litt midnre greitt at ein av redaktørane i ein innleiande artikkel omtalar June Røys Hauge som "Røys Grande". Og det er endå litt mindre greitt at det er så enormt med repetisjonar frå artikkel til artikkel. Det er kanskje vanskeleg å unngå det i ei artikkelsamling som dette, der dei fleste baserer seg på det som finst av skriftlege kjelder, men likevel. Er det tre eller fire som nemner tekstsamlinga Nesler, før dei kommenterer at dialektforma ville vore "brennheto". Det tippar eg alle har henta frå ein artikkel Reidar Djupedal skreiv i 1986.

Den artikkelen kjem i den siste delen av boka, der dei eldre artiklane er samla. I Aasen-biografien sin frå 1996 skreiv Stephen Walton om Djupedal at "meir enn nokon annan peika han på spor det gjev meining i å følgja". Noko liknande kunne vore sagt om artikkelen hans her. Artikkelen handlar i stor grad om boka Inger Heiberg gav ut om Jonsson i 1984. Boka får ikkje vidare god omtale av Djupedal. Artikkelen sluttar med nokre voner frå hans side, der han mellom anna treng ei bok der Jonsson verkeleg vert synleg. Deretter kan ein ta til med artiklar der ein vurderer diktinga hans.

Den boka kom i 1999, biografien til Sletten Kolloen, og det er òg ei bok det vert referert mykje til, sjølvsagt. Fleire skriv om omgrepet "bygdedyret", som nokre meiner at Sletten Kolloen gjorde for stort nummer av. Sjølv brukte Jonsson det ordet berre éin gong.

Så det er ei variert bok. Av dei nyskrivne likte eg best artiklane til Aslaug Nyrnes og June Røys Hauge, medan den nemnde artikkelen til Djupedal og artikkelen til Paul Breiehagen er dei beste av dei eldre.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Sparre Olsen: Tor Jonsson-minne (1968)
Ingar Sletten Kolloen: Berre kjærleik og død. Ein biografi om Tor Jonsson (1999)

15. august 2017

Hulda Garborg: Dagbok 1903-1914 (1962)

Hulda Garborg skreiv dagbok frå 1903 til ho døydde i 1934. I desse åra var ho sentral i målrørsla - ho skreiv bøker og avisinnlegg, og var i tillegg drivkrafta fram mot skipinga av Det Norske Teatret i 1913. Ho var mykje på reis, både innan- og utanlands, men dei to faste basane var heimen på Labråten i Asker, og hytta på Kolbotn i Østerdalen.

Før ho døydde gav ho Rolv Thesen oppdraget med å gå gjennom dagbøkene for å sjå om dei kunne publiserast. Han fekk med seg Karen Grude Koht, som hadde kjent Hulda i åra det var snakk om, og dei vart samde om kva emne som skulle vera med. Utgjevinga vart utsett då krigen kom, og seinare døydde Koht. Thesen fullførte denne utgjevinga i tråd med det dei to var samde om.

Det er altså snakk om eit utval. Det er sjølvsagt uråd å seia at det utvalet er det rette, men det verkar likevel som eit godt utval. Det handlar mykje om samlivet mellom Hulda og mannen hennar, Arne Garborg. Ho legg det meste godt til rette for han, ho skriv til dømes om kor redd ho er for å forstyrra han når han er oppteken med skriving. Ho ser opp til han, men kan òg le av kor hjelpelaus og distré han av og til kan vera. Det handlar mykje om andre i målrørsla, der Hulda kommenterer små og store hendingar. Og det handlar mykje om arbeidet med teateret. Ho skriv detaljert frå turneane til Det norske spellaget frå 1910, omtrent, og ho skriv om det fyrste eigentlege driftsåret til Det Norske teatret.

Det er mykje godt å seia om det ho skriv. Det er sjølvsagt eit nyttig kjeldeskrift, men det er òg mange språklege godbitar. Då Garborg-paret vert inviterte til slottsball skriv ho til dømes at det diverre er heilt uaktuelt, då Arne ikkje dansar, ikkje snakkar, og ikkje har lakksko. Dessutan ville han nok heller gå i fengsel enn å visa seg på eit ball. Ho reiste likevel på ballet, saman med to gode veninner. Ho skriv òg detaljert om ein tur til USA i 1913, der ho var med under avdukinga av ei Ivar Aasen-byste ved Concordia College. Ho vitja slekt, ho vitja mange norsk-amerikanske småsamfunn, men den dagen som gjorde mest inntrykk var då ho var ein dag hjå nokre indianarar.

Guffen tilrår.

Meir Garborg på kulturguffebloggen
Garborg, Hovden og Koht: Ivar Aasen. Granskaren, maalreisaren, diktaren (1913)
Johs A. Dale: Hulda Garborg (1961)
Alfred Fidjestøl: Trass alt. Det Norske Teatret 1913-2013 (2013)
Alfred Fidjestøl: Askerkretsen (2014)
Haugtussa (Voss kulturhus, 8.5.2015)
Jan Inge Sørbø: Arne Garborg. Frå bleike myr til alveland (2015)

14. august 2017

John Steinbeck: The Harvest Gypsies (1936)

Gjennom heile 1930-åra vart fleire statar sør på den amerikanske prærien råka av tørke. Bønder måtte selja alt dei hadde, i alle fall det dei greidde å få selt, og svært mange flytta til andre statar for å finna arbeid. Mange reiste til California, der dei vart sesongarbeidarar i frukt- og grønsaknæringa. Dei som var utan familie greidde seg nokolunde godt, dei var mobile og kunne raskt flytta seg dit det var arbeid å finna.

For dei med familie var det langt verre. Dei budde enkelt, i telt etter hytter av simpelt materiale (som papp), og levde frå hand til munn. Vart nokon sjuke hadde dei ikkje råd til dokter. Dei hadde ikkje fast bustad, og hadde difor ikkje krav på hjelp frå stat og kommune. Viss dei organiserte seg fekk dei ikkje meir arbeid.

Forfattaren John Steinbeck engasjerte seg stort i saka deira. I oktober 1936 skreiv han sju artiklar for San Francisco News om desse heimlause arbeidarane, og artiklane vart deretter samla i ein pamflett. Artiklane er klare partsinnlegg, det er ikkje noko løyndom at Steinbeck stod eit stykke utpå venstresida. Dei er òg sylskarpe. Kvar artikkel har sitt eige tema, Steinbeck skriv mellom anna om bustadene deira, om helsa deira, om tilhøva for ungane, om korleis sjefane deira handsamar dei, før han sluttar med ein artikkel om kva som kan gjerast. Der argumenterer han for at arbeidsgjevarane deira faktisk er avhengige av arbeidarane, og at det difor er i deira interesse å leggja tilhøva langt betre til rette.

Steinbeck arbeidde med dette emnet også i skjønnlitteraturen sin. Denne utgåva har undertittelen "On the Road to Grapes of Wrath". Den koplinga er openberr, men også Of Mice and Men handlar om omreisande menn.

Guffen tilrår.

Meir Steinbeck på kulturguffebloggen
Cup of Gold (1929)
The Pastures of Heaven (1932)
The Red Pony (1933)
To a God Unknown (1933)
Tortilla Flat (1935)
In Dubious Battle (1936)
Of Mice and Men (1937)
The Long Valley (1938)
The Grapes of Wrath (1940, film)
The Moon is Down (1942)
Cannery Row (1945)
The Pearl (1947)
The Wayward Bus (1947)
East of Eden (1955, film)
Travels With Charley (1962)
Of Mice and Men (1992, film)
Geert Mak: USA. En reise (2012)

13. august 2017

Alice Munro: Who Do You Think You Are? (1978)

Novellene i denne samlinga handlar alle om Rose. Me følgjer ho i, ja, førti-femti år, frå ho veks opp saman med faren og stemora Flo, til ho kjem attende til heimbyen for å plassera Flo på ein eldreheim. I Canada vart boka fyrst publisert under tittelen The Beggar Maid. Stories of Flo and Rose.

Det er altså mykje som bind novellene saman, men dei er sjølvsagt alle frittståande, og kan sjølvsagt alle lesast kvar for seg. Å lesa dei samla er likevel lurast, då følgjer me Rose gjennom livet. Og for eit følgje det er. Her er ti noveller, og eg likte alle svært godt. Dei er velskrivne, velkomponerte, og viser godt korleis Rose ikkje greier å finna seg heilt til rette. I oppveksten kjem ho frå feil side av byen, på festar i arbeidslivet kler ho seg feil og et feil mat, då ho giftar seg er det med ein ho eigentleg ikkje vil ha, då ho flyttar til Vancouver frå ein liten by diktar ho opp nokre løgner for å forsvara flyttinga. Ho verkar mest av alt som ein ressurssterk person utan tru på seg sjølv.

Eg er halvveges gjennom bøkene til Munro no. Eg kjenner alt at det vert tomt når det ikkje er fleire å ta av.

Guffen tilrår.
Meir Munro på kulturguffebloggen
Dance of the Happy Shades (1968)

Lives of Girls and Women (1971)
Something I've Been Meaning to Tell You (1974)
The View from Castle Rock (2007)
Too Much Happiness (2009)
Dear Life (2012)

Fargo, sesong 3 (2017)

Denne fjernsynsserien er altså veldig laust basert på filmen Fargo. Handlinga er henta frå den amerikanske midtvesten, og også i denne sesongen er slektskapen med Fargo (og andre Coen-filmar) tydeleg. Her er småkriminelle og storkriminelle, her er ein kvinneleg politi, her er mistydingar, her er litt av den same musikken, og i denne filmen spelar til og med eit frimerke ei viktig rolle. Og i ein av episodane har to av dei sentrale personane ein lang samtale i ein bowlingsalong.

Tvillingane Ray og Emmit Stussy har kome litt ulikt ut i livet. Emmit er ein svært rik forretningsmann; Ray er ikkje spesielt rik. Ein av grunnane er at Emmit arva den store og verdfulle frimerkesamlinga til faren, og selde alle frimerka bortsett frå eitt. Ray arbeider i kriminalomsorga, og hyrar ein banditt til å stela det siste frimerket. Og derfrå går det gale - banditten misser adressa, blandar saman dei to byane Eden Prairie og Eden Valley, og drep feil mann. Så ballar det på seg, med ein ekstremt lite sympatisk britisk kriminell, med ei rekkje dødsfall, med ein falsk sexvideo, med mykje vald og mange drap, osb.

Det heile er svært bra. Sjølv om mykje er likt frå sesong til sesong, er det nok nytt til at det fungerer. Det er kreativt, med mange uventa påfunn, både i historia og ikkje minst i det visuelle. Serien er lagt på is, skaparen Noah Hawley er oppteken med heilt andre gjeremål, og har òg sagt at han ikkje har konkrete planar for fleire sesongar. Og kor glimrande er ikkje det - ein fjernsynsserie som sluttar før nivået går ned. Me får vona at han skiftar meining - han verkar open for å laga fleire sesongar dersom dei finn ein idé som er god nok.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Fargo (film, 1997)
Fargo, sesong 1 (2014)
Fargo, sesong 2 (2015)

9. august 2017

Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)

For Jotunheimenkjennarar er der nokre personar alle set høgt, og som gjerne vert omtala i alle bøker om dette fjellområdet. Jo Gjende (1794-1883) er ein av dei. Han vert oftast omtalt som ein av dei største reinjegerane som har funnest. Han bygde seg to enkle buer ved Gjende, ei i kvar ende av vatnet, og budde der også om vinteren - ei årstid då alle andre heldt seg vekke frå fjellet. Etter kvart skaut han berre storbukkar, og han skal ein gong ha fulgt etter ein skadeskoten bukk i tre dagar før han endeleg fekk han på skothald igjen. Han hadde ikkje rare skulegangen, men godt vaksen lærte han seg å lesa skikkeleg på eiga hand, og las mykje filosofi og religion. Han var djupt skeptisk til kyrkja, og spurde ein gong ein prest om korleis han som var så klok kunne tru på alt som stod i Bibelen.

Denne boka fortel inngåande om Gjende. Steen fortel òg om andre samtidige jegerar, og om tilhøva i Vågå då Gjende levde. Eg tok meg i å vera skeptisk til mykje av det han skriv, mest av di han somme tider skriv svært detaljert om hendingar frå tidleg 1800-tal. Spesielt omtalane av slagsmål verkar litt for fantasifulle. Samstundes listar han opp ei rekkje kjelder til slutt i boka. Denne lista har absolutt sine manglar, men er så pass omfattande og variert at Steen truleg ikkje kan lastast for alt det fantastiske han skriv. Han kunne gjerne vore meir kritisk, men likevel.

Uansett er det ei lesverdig bok, der eitt av hovudpoenga er at det livet Jo Gjende levde berre kunne levast akkurat då han gjorde det. Mot slutten av livet hans kom det fleire og fleire turistar til Jotunheimen, og det førte med seg ei stor utbygging av fjellstover. Dei mange turistane gjorde òg at reinflokkane forsvann frå det sør-austlege Jotunheimen, der Gjende høyrde til.

Guffen tilrår.

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)

5. august 2017

Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)

Eg vart invitert til Melhus for å gå gjennom ei rimeleg stor boksamling der. Eg plukka med meg rundt hundre bøker, trur eg, der dei fleste bøkene på eit eller anna vis handla om norskdom og målsak. Denne boka har lite med begge desse emna å gjera. Eg tok ho likevel med meg, av di ho støtt vert nemnt som ei av dei klassiske norske bøkene om klatring. Eg var likevel skeptisk - boka vert gjerne omtala som svært underhaldande, men dei utdraga eg har sett har vore uvanleg keisame.

Utan denne skepsisen kunne dette vorte heilt annleis. Hadde eg venta meg noko stort her hadde eg vorte svært skuffa. Det er ei livlaus bok, der leseopplevinga vert endå verre av at Bryn prøver å vera underhaldande. Eg veit at dette er ein kjepphest eg har nemnt før, men likevel: Det er ikkje mykje som er verre enn å lesa tekstar der alle freistnader på humor fell til jorda.

Bryn reiser på klatretur på Korsika saman med ein kamerat, og litt seinare kjem ein til. Dei går ein del, dei klatrar litt, dei møter innfødde (som er bandittane i boka, utan at Bryn legg noko negativt i det), og dei reiser heim att. Dei er habile klatrarar, men Bryn er altså ikkje nokon habil skribent. Huff.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)

3. august 2017

Linda Eide: Oppdrag Mottro (2012)

I gamle dagar, då Innsida-spalta i Dag og Tid framleis var levande og god, var Linda Eide ein av dei som skreiv der. Ein gong dukka det opp eit referat frå ein telefonsamtale med mor hennar, og det kom fleire. både der og i Bergens Tidende (trur eg). Denne boka er bygd opp rundt desse samtalane, og det er tidvis svært underhaldande lesnad.

Innhaldet stikk likevel langt djupare enn rein underhaldning. Slik er det normalt med det Eide lagar. Eit utgangspunkt for denne boka var at det gjekk opp for ho at mora hadde gjort mykje før Eide var fødd. Ho snakkar mykje med mora om oppvekst, om tida ho arbeidde på båt, om korleis det var i oppveksten, og om kva ho driv med no.

Alle samtalane har eigne tema. Nokre er dagsaktuelle, andre er det ikkje. Av og til snakkar dei om publisering av desse samtalane, spesielt når mora fortel noko Eide ikkje får lov til å bruka. Mora meiner òg at Eide har pynta litt på det ho seier, og at ho ved eitt høve har brukt ord mora aldri ville ha brukt, men Eide meiner at det er lite av det. Viss det er tilfellet, er det tydeleg at eplet ikkje landa altfor langt frå stamma, for mange av replikkane til mora er aldeles fabelaktige.

Guffen tilrår.

2. august 2017

Merethe Lindstrøm: Steinsamlere (1996)

Kapitla i boka vert vekselvis fortalde av filosofiprofessor Hammer og sekretæren hans, Dagmar Grüner. Ho har arbeidd for han om lag heile arbeidslivet, i nærare førti år, og er ein av desse sekretærane som heile tida er til stades for arbeidsgjevaren sin.

Når boka tek til er dei på veg frå Oslo til Sogn og Fjordane, der ho vil leita etter steinar, og der han vil vitja hytta til Wittgenstein i Skjolden. Det er altså ulike steinar dei ser etter, og dei har òg ulik oppfatning av det som skjer. Av og til ser dei attende i tid, kapitla der han fortel om gamle dagar er henta frå ei dagbok ho kjem over.

Dei har eit rart forhold. Fleire tek dei for å vera mann og kone, men det har det aldri vore snakk om. Han har hatt fleire forhold, meir eller mindre seriøse, men ho har aldri blanda seg inn i dei. Ho har sett på seg sjølv som altfor profesjonell.

Boka er eit fint portrett av to som står kvarandre nær, men som likevel har bygd opp ein glasvegg mellom seg. Han kjem på sjukehus, og også når ho vitjar han der er ho ein underdanna - ho ventar og ventar på gangen utanfor rommet hans før han endeleg ropar ho inn.

Guffen tilrår.

Meir Lindstrøm på kulturguffebloggen
Regnbarnas rike (1992)
Svømme over vann (1994)
Stedfortrederen (1997)
Natthjem (2002)
Barnejegeren (2005)
Gjestene (2007)
Dager i stillhetens historie (2011)
Arkitekt (2013)
Fra vinterarkivene (2015)

1. august 2017

Sgt. Pepper's Musical Revolution (2017)

Dokumentarfilm-sommaren på NRK2 held fram. For ein månad sidan såg eg ein dokumentar om The Beatles, som konsentrerte seg om åra dei var aktive på konsertscena, altså til og med 1966. Denne filmen tek over der den andre slutta, og sjølv om eg var nøgd med den fyrste òg, var denne i ein heilt annan liga. Det er rett og slett ein glimrande dokumentar.

I filmen viser musikaren og musikkhistorikaren Howard Goodall kvifor Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band var eit så langt steg framover. Eg har lese mykje om plata, men her var det mykje nytt. Goodall opnar med slutten på turnélivet, og snakkar om det The Beatles gjorde i studio dei neste månadene. Og at dei var der heile fem månader for å spela inn ein LP var noko nytt. Han stoppar opp ved nokre utvalde songar, og tek med begge dei to fyrste songane dei spelte inn, sjølv om dei ikkje kom med på plata. "Penny Lane" og "Strawberry Fields Forever" kom ut som singel nokre månader før LP-en, og i dei dagar var det slik at berre nye songar kom med på LP-ar.

Songane kan ha hippielyd, bandet kan sjå ut som hippiar, men Goodall argumenterer overtydande for at langt dei fleste songane på plata faktisk handlar om dagleglivet. Slik er det til dømes med dei to songane på singelen. Det er likevel andre viktige grunnar til at Goodall tek dei med her. "Strawberry ..", slik me kjenner songen i dag, er to halve versjonar klipt saman, på ein måte som aldri hadde vore gjort før i 1967. Og i "Penny Lane" vert fire piano klipt saman - eit slags frampeik til det som kjem på "A Day in the Life", sluttsporet på Sgt. Pepper's. Der vert sluttakkorden spelt av sju piano og to andre keyboard.

Goodall går vidare. Han snakkar om "Being for the Benefit of Mr. Kite", "Lucy in the Sky with Diamonds", "She's Leaving Home", "Within You Without You" og nemnde "A Day in the Life". Heile tida peikar han på kvifor songane er viktige, og kva som er nyskapande ved dei. Han viser dette ved å spela utdrag frå songane, gjerne på piano, eller han viser det ved å henta fram eitt og eitt instrument frå originalbanda. På denne måten får han til dømes fram den sterke inspirasjonen frå klassisk musikk.

Han forsterkar biletet av Sgt. Pepper's som eit vendepunkt i popmusikkhistoria. Han seier at plata omformar det kjende, og gjer det til noko kjent. For han vert plata ei plate som endrar reglane for korleis plater kan vera.

Guffen tilrår.

Meir The Beatles på kulturguffebloggen
A Hard Day's Night (film, 1964)
Magical Mystery Tour (film, 1967)
Yellow Submarine (film, 1968)
Jann Wenner: Lennon Remembers (1970)
Let It Be (film, 1970)
Mark Shipper: Paperback Writer (1978)
The Rutles/All You need is Cash (film, 1978)
The Beatles Anthology (fjernsynsserie, 1995)
Ringo Starr: Postcards from the Boys (2004)
Joshua M. Greene: Here Comes The Sun (biografi om George Harrison, 2006)
Howard Sounes: Fab. An intimate Life of Paul McCartney (2010)
George Harrison. Living in the material World (film, 2011)
Hunter Davies (red.): The John Lennon Letters (2012)
Good Ol' Freda (2013)
Mark Lewishohn: The Beatles. Tune In, del I (2013)
Tom Doyle: Man on the Run (2014)
Paul Du Noyer: Conversations with McCartney (2015)
Michael Seth Starr: Ringo. With a Little Help (2015)
The Beatles. Eight Days A Week (2016)

29. juli 2017

Kenneth Chapman: Hovedlinjer i Tarjei Vesaas' diktning (1969)

Dette var ei uventa fin bok. Chapman går gjennom heile forfattarskapen til Tarjei Vesaas, og gjev korte analysar av alle bøkene. Han seier ikkje alltid like mykje, men det han seier er fornuftig.

Eg las gjennom alle bøkene til Vesaas for ti-tolv år sidan. Det var stas, og med litt flaks gjer eg det same ein gong til. Då kan denne boka vera god å ha. Chapman ser sjølvsagt på kvar bok for seg, men ser òg på særtrekk som går att ved bøkene hans. Nokre av desse momenta kjende eg att, medan andre var nye.

Eitt av dei nye momenta var at i dei fyrste bøkene til Vesaas var dei religiøse trekka tydelege. I den andre delen av forfattarskapen er skam eit nøkkelomgrep, t.d. i Fuglane eller i Signalet. Chapman går grundigare inn i prosatekstane, men skriv òg om om poesien til Vesaas. Det fyrste opplaget av boka kom i 1969. Året etter døydde Vesaas, og nokre månader seinare kom den siste diktsamlinga hans. I denne boka, som er andreopplaget, er det teke med nokre kloke ord også om den samlinga, Liv ved straumen.

Eg er ikkje samd i alt han skriv. Han vurderer til dømes Sendemann Huskuld som den sterkaste av dei tidlege romanane til Vesaas; for meg var det kanskje den veikaste. Han er heller ikkje altfor imponert over den fyrste delen av Kimen, og meiner at det er den andre delen som reddar boka. For meg var heile boka eitt av høgdepunkta i forfattarskapen.

Guffen tilrår.

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Tarjei Vesaas: Guds bustader - (1925)
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Tarjei Vesaas: 21 år (1953)
Fuglane (film, 1968)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Olav Vesaas: Rolf Jacobsen - en stifinner i hverdagen (1994)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)
Olav Vesaas: Å vera i livet. Ei bok om Halldis Moren Vesaas (2007)

28. juli 2017

John Steinbeck: The Long Valley (1938)

Dette er den andre og siste novellesamlinga John Steinbeck gav ut. Her er tolv noveller, medrekna dei fire som fem år tidlegare var samla i The Red Pony. Det er noveller som hentar handlinga frå det typiske Steinbeck-landskapet, i og rundt Salinas Valley.

Det er jamt over gode noveller. Nokre fortel om dramatiske hendingar, andre er meir stillfarne skildringar av ein eller fleire personar. Steinbeck la ikkje skjul på kvar han stod politisk, og ei av novellene her fortel om to som vil verva fleire til fagrørsla. Det går ikkje så bra, men optimismen deira er det som sit att etter lesinga av den novella. Her er òg ei novelle om ein enkel drankar, som får drinkar etter at han framfører samtalar han har høyrt i løyndom. Og ei novelle om ein gris som vert helgen. Opningsnovella, "The Chrysanthemums". er ei av dei finaste, som fortel om eit par som er svært ulike, men som samstundes veit at dei skal vera saman.

Guffen tilrår.

Meir Steinbeck på kulturguffebloggen
Cup of Gold (1929)
The Pastures of Heaven (1932)
The Red Pony (1933)
To a God Unknown (1933)
Tortilla Flat (1935)
In Dubious Battle (1936)
The Harvest Gypsies (1936)
Of Mice and Men (1937)
The Grapes of Wrath (1940, film)
The Moon is Down (1942)
Cannery Row (1945)
The Pearl (1947)
The Wayward Bus (1947)
East of Eden (1955, film)
Travels With Charley (1962)
Of Mice and Men (1992, film)
Geert Mak: USA. En reise (2012)

22. juli 2017

Erling Moss: Saken Per Liland (1997)

At Per Liland vart dømt for å ha drepe to menn i 1970 er ei stor skam. Justismord skal ikkje skje, og det skal i alle fall ikkje skje ved at påtalemakta juksar, slik tilfellet var her. Liland vart dømd til livsvarig fengsel pluss sikring i ti år, og sona i praksis i 24 år. Han døydde i 1996, men opplevde heldigvis å verta frikjent i 1994.

Det var brutale mord han var dømd for. Han var ein del av eit relativt alkoholisert miljø i Fredrikstad, og hadde fram til nokre dagar tidlegare budd i eit hus med tilnamnet "Lille Helvete". Han flytta ut av di det var så mykje drikking og trafikk der at han sleit med å koma seg på arbeid til rett tid - han var ein av dei få i miljøet som hadde fast jobb. To personar vart funne jolafta 1969, begge drepne med øks. Nokre timar seinare vart tre personar frå miljøet pågripne av politiet. Ein av dei var Liland, og politiet arbeidde ut frå ein teori om at han var gjerningsmannen.

Fleire vitne sa at dei hadde sett dei to 23. desember, fleire hadde høyrt bråk frå huset 23. desember, naboane som budde vegg i vegg høyrde bråk natt til jolafta, osb. Det skapte problem for politiet, sidan Liland hadde alibi den kvelden. Difor flytta dei mordtidspunktet til om kvelden 22. desember, altså dagen før fleire hadde sett dei to som vart drepne i live. Til rettssaka vart ikkje alle desse vitna kalla inn, og dei som fekk vitna om at mordet ikkje kunne ha skjedd 22. desember, vart stempla som lite truverdige. For politiet var det altså viktigare å få fengsla Liland, enn å finna den rette drapsmannen.

Det er altså ei stor skam, og saka fortener absolutt ei bok. Diverre er denne boka langt frå god nok. Stoffet er dårleg disponert, boka er dårleg redigert, her aular av repetisjonar, og det heile vert altfor omfattande. Hadde alt dette vorte utbetra kunne boka vore like viktig som saka var; no er det i staden ei bok som nesten er uleseleg.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

21. juli 2017

Dag Johan Haugerud: Enkle atonale stykker for barn (2016)

Denne romanen har tre delar, som i alle fall ved fyrste augekast ikkje heng altfor tett saman. Den andre delen, "Tom og kaninen", heng saman med begge dei to andre, og er òg den lengste. Mellom dei to korte delane, "Sex og kulturformidling i Europa" og "Enkle atonale stykker for barn" er det vanskelegare å sjå fellestrekk.

"Sex og ..." handlar om korleis liv grip inn i kvarandre, korleis alt me gjer er avhengig av kva andre gjer. "Enkle atonale ..." handlar om kva me faktisk hugsar om andre, og om kva me sjølv har gjort. Begge desse emna møte me igjen i "Tom og kaninen". Tom og kaninen dukkar forresten opp i den fyrste delen òg, der ei kvinne er på eit bibliotek for å låna ei avhandling om barneboka Tom og kaninen.

Den boka er skriven av Eivind Ness, og det er han det handlar om i "Tom og kaninen". Eller rettare - det handlar mest om enkja hans, Eva. Ho vert kontakta av redaktøren til ein ung mann som vil skriva biografi om Ness, og litt seinare vert ho kontakta av ei ung kvinne som òg vil skriva biografi om Ness. Ho vegrar seg for å samarbeida med dei, sjølv om ho lenge har fantasert om å kunne hjelpa dei som skal skriva biografi om mannen hennar. Ho greier ikkje hjelpa den unge mannen, mest av di han er aldeles hjelpelaus sosialt, og angrar på at ho hjelper den unge kvinna, mest av di ho ikkje trur at det ho skriv vert godt og djupt nok.

"Tom og kaninen"-delen av romanen er finfin. Der er mange fine karakterer, også dei som krinsar rundt Eva Ness er spanande figurar, og måten dei får fram sider ved Eva er glimrande. Dei to andre delane er ikkje heilt på det same nivået. Den fyrste delen, der me møter nye personar heile tida, er underhaldande nok. men verkar samstundes som om det mest av alt er eit skriveteknisk eksperiment, der Haugerud ser kor langt han kan dra akkurat dette grepet.

Guffen tilrår.

Meir Haugerud på kulturguffebloggen
Den som er veldig sterk, må også være veldig snill (2002)
Thomas Hylland Eriksen og origamijenta (film, 2005) 
Som du ser meg (film, 2012)

18. juli 2017

Paul Auster: The Invention of Solitude (1982)

Dette var den fyrste boka Auster gav ut under eige namn. Eg las ho fyrste gong midt i 90-åra, då eg oppdaga Auster og las alt eg kom over av han. Det var ikkje ei bok som fenga meg altfor mykje då; no likte eg ho langt betre.

Boka er todelt. Den fyrste delen opnar med at Auster får melding om at faren er død. Saman med kona si må han rydda i huset til faren, og han skriv om kor lite han kjende far sin, og kor lite faren delte av seg sjølv. I eit fotoalbum kjem han over eit familiebilete, der bestefar til Auster er riven vekk. Grunnen til det, viser det seg, er at han fann seg ei anna kvinne, og kona hans drap han. Dette var ukjent for Auster og generasjonen hans. Far til Auster delte altså lite av seg sjølv; far til Auster delte ingenting om far sin.

Den neste delen spinn vidare på desse emna. Her er det litt om forholdet Auster har til son sin, det er litt om forholdet han har til folk han møtte i Paris, som vert som farsfigurar for han, og det er mykje om litteratur. Som i seinare bøker kan han godt bruka tid på å referera andre verk, og her handlar det mykje om Pinocchio, og om Jonas i kvalen.

Boka er full av tema Auster skriv om seinare. Forholdet mellom fedre og søner er eit opplagt slikt, men det er òg andre døme. "I learned the story of my grandfather's death some time ago. If not for an extraordinary coincidence, it never would have become known." Manglande fedre og ekstraordinære tilfeldigheiter - det går knapt an å oppsummera forfattarskapen til Auster betre i éi setning. Når han skriv om far sin, skriv han at "at times I have the feeling that I am writing about three or four different men, each one distinct, each one a contradiction of all the others". 4 3 2 1, anyone? I den andre delen av boka kjem det mange døme på tilfeldigheiter. Den beste er den om han som gjekk i dekning i Paris under andre verdskrigen, før han flykta og kom seg over til USA. Tjue år seinare flytta son hans til Paris, leitte lenge etter ein stad å bu, før han fann ein liten hybel. Det viste seg å vera nøyaktig same rommet som faren hadde gøymt seg i.

Det er ei fin bok. Det går litt tregt i andre delen, men stort sett er det stas.

Guffen tilrår.

Meir Auster på kulturguffebloggen
The New York Trilogy (1987)
Smoke (film, 1995)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee; Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)

17. juli 2017

Sys Christina Vestergaard: Det kunne ikke være anderledes (2015)

På veg til hytteferie i Danmark, for to dagar sidan: Utanfor Randers køyrde me forbi eit hus som såg heilt malplassert ut, det minte mest av alt om ein mansion frå dei amerikanske sørstatane. Eg såg mest på vegen, men Marit meinte det stod noko om Elvis utanfor huset. Seinare på ettermiddagen drog me med oss ei bunke brosjyrar frå eit turistkontor, og det viste seg at dette var eit Elvis-museum. Dagen etter la me inn eit besøk mot slutten av dagen. Museet var overraskande bra, det var haugevis med gjenstandar som kunne knytast til Elvis, anten det var klede, plater, sko eller andre ting. Det var òg mykje som kunne knytast til medmusikantar eller familiemedlemmar, og det var som det skulle vera når me avslutta besøket med ein heilt grei middag på den amerikanske dineren i huset.

Museet er bygd opp rundt samlinga til Henrik Knudsen. Denne boka handlar om han, og om korleis livet hans har vore prega av Elvis. Han har importert Elvis-saker, både bøker, plater og anna, han har arrangert konsertar med folk som har spelt med Elvis, han har arrangert Elvis-gruppereiser til USA, og tenkjer stort sett berre på ein ting. Han greidde å få finansiert dette huset, og ser ut til å stortrivast med det.

Forteljinga hans er eit godt grunnlag for ei god bok, men den boka må me eventuelt venta på. I mellomtida får me denne boka, som er svært amatørmessig. Vestergaard er journalist, og burde vera van med å disponera stoffet sitt. Kanskje ho er van med å arbeida i eit mindre format, kanskje ho er van med å ha ein redaktør som ryddar i stoffet og språket hennar, men det er ei bok det er vanskeleg å ikkje skumlesa. Det vert ikkje betre av at Knudsen, som er hovudkjelda til alt som står her, er svært glad i å framheva seg sjølv. Det er greitt at dette er historia hans, men likevel: Eg har lese tre gonger så omfangsrike biografiar om store personar, der det erlangt færre bilete av den biograferte.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

13. juli 2017

Franz Kafka: Forvandlinga og andre forteljingar (1915)

Skald forlag gjev ut klassisk litteratur i nye omsetjingar. Denne er omsett av Jon Fosse. Dette er den andre boka eg les i denne serien, og denne er også svært bra. Her er samla fem forteljingar av Franz Kafka - ei halvlang, ei lang, og tre korte. Dei tre korte kjem til slutt. Den siste heiter "Draum", og minst ein av dei to andre har noko draum-liknande over seg.

Det kan ein vel òg seia om den lange forteljinga, "Forvandlinga". Opningssetninga fekk eg servert av Brynjulv då han studerte tysk, og det er ei fin opning på forteljing: "Då Gregor Samsa vakna i senga si ein morgon av urolege draumar var han forvandla til eit uhyrleg kryp". Han bur saman med systera og foreldra, og dei er sjølvsagt litt usikre på korleis dei skal takla dette. Gregor forstår alt som skjer, men kan ikkje snakka og kan difor ikkje forklara dei kva han vil. Forteljinga er av og til tragisk, av og til morosam, av og til begge delar.

To fulltreffarar av Skald så langt, altså. Eg har teikna meg som abonnent på serien, så det kjem fleire meldingar etter kvart.'
Guffen tilrår.

8. juli 2017

Howard Teichmann: George S. Kaufman. An Intimate Portrait (1972)

Dette var helst skrale greier. George Kaufman var etter alle solemerke ein kar som var uvanleg treffsikker med replikkane sine. Det var teaterverda som stod han nærast, og han sat på dei fleste stolane som var tilgjengelege: Han var dramatikar, regissør, skodespelar og teaterkritikar i New York Times. Han skreiv òg nokre filmmanus, mellom anna to for Marx Brothers.

I boka er det mange døme på replikkunsten hans, og nokre er svært solide også i dag. Men mange er så livlause at det er nærliggjande å skulda på forfattaren. Teichmann kjende Kaufman godt, dei skreiv mellom anna nokre teaterstykke i lag, og noko av det han rosar Kaufman for er timinga. I Teichmann si framstillinga er timinga heller haltande.

Det er òg rart å sjå kva han legg vekt på. Av ein eller annan grunn er det viktig å få fram korleis Kaufman og den fyrste kona hans fort gjekk lei av kvarandre seksuelt, og at dei begge difor stod på med andre både titt og ofte. Det verkar ikkje som det viktige i ein biografi som denne. Boka er òg bygd opp på ein måte det er vanskeleg å forstå.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

6. juli 2017

Telegrafisten (1993)

Skulen til Marit er (altså) nedlagt, og i staden for at ting vert kasta tok me med oss litt av kvart heim. Frå DVD-hylla i biblioteket tok me med ein boks med Hamsun-filmatiseringar, og dette vart opningsfilmen i Hamsun-rekkja i den lokale filmklubben.

Filmen er basert på Sværmere, ei av mange Hamsun-bøker eg ikkje har lese. Om filmen er tru mot boka veit eg altså ingenting om, og det er heller ikkje så viktig. Hovudpersonen, telegrafisten Rolandsen, arbeider for væreigaren Mack, men vil helst driva med oppfinningar. Han får betalt for det arbeidet mot slutten av filmen, då eit selskap i Tyskland (trur eg) vil kjøpa oppfinninga hans for usømeleg mykje pengar.

Eller - det Ronaldsen helst vil driva med er å feia over alle damene i nabolaget. Merkeleg nok er det ein idé alle damene i nabolaget deler, han treng berre å sjå på dei, og vips - der har han fått dei med til sengs. Filmskaparane verkar altfor interesserte i dette temaet, og får like godt dotter til Mack, som er den Ronaldsen helst vil ha, til å kle seg naken framføre ein spegel. Scena er rimeleg malplassert, og det verkar litt i det spekulativaste laget.

Bortsett frå dette er det mange scener med midnattsol, mange scener frå den fine naturen i Nordland, og mange skodespelarar som gjer det dei kan for å snakka nordlandsdialekt.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

5. juli 2017

The Beatles: Eight Days a Week (2016)

Det er grenser for kor mange gonger den same historia kan forteljast. Denne filmen fekk meg til å tenkja at den grensa går omtrent her. Det er greitt at eg har lese mykje om The Beatles, og at eg har sett filmar og seriar om dei, men likevel: Var det eigentleg nok nytt her til å forsvara at denne filmen vart laga?

Det handlar om dei åra The Beatles var på turné, altså fram til 1966. Dei fyrste åra spelte dei i hovudsak på små klubbar i Storbritannia, på Cavern i heimbyen Liverpool, og på ulike klubbar i Hamburg. Deretter reiste dei verda rundt, med mindre og mindre entusiasme, før den siste konserten i San Francisco i august 1966.

Historia er kjent, og mange av bileta er kjende frå andre dokumentarar, fyrst og fremst fjernsynsserien Anthology. Men er her òg mykje nytt, fyrst og fremst konsertopptak. Lyden er så som så, men grei nok, og desse opptaka er finfine. Det heile er òg laga på ein god måte. På dei store stadionkonsertane i USA hadde dei altfor puslete lydanlegg - lyden vart køyrt over dei vanlege stadionhøgtalarane, slik at dei av publikum som høyrde noko høyrde berre ein tynn blikkbokslyd. I eitt av konsertopptaka vekslar lyden mellom blikkboks og god lyd, og det illustrerer dette poenget veldig godt. Dette, kombinert med dei evige sikringstiltaka, gjer det lett å skjøna at dei var leie av turneringa. Dei trekte seg heller tilbake til studio, der dei jo skapte nokre godbitar etter 1966.

Guffen tilrår.

Meir The Beatles på kulturguffebloggen
A Hard Day's Night (film, 1964)
Magical Mystery Tour (film, 1967)
Yellow Submarine (film, 1968)
Jann Wenner: Lennon Remembers (1970)
Let It Be (film, 1970)
Mark Shipper: Paperback Writer (1978)
The Rutles/All You need is Cash (film, 1978)
The Beatles Anthology (fjernsynsserie, 1995)
Ringo Starr: Postcards from the Boys (2004)
Joshua M. Greene: Here Comes The Sun (biografi om George Harrison, 2006)
Howard Sounes: Fab. An intimate Life of Paul McCartney (2010)
George Harrison. Living in the material World (film, 2011)
Hunter Davies (red.): The John Lennon Letters (2012)
Good Ol' Freda (2013)
Mark Lewishohn: The Beatles. Tune In, del I (2013)
Tom Doyle: Man on the Run (2014)
Paul Du Noyer: Conversations with McCartney (2015)
Michael Seth Starr: Ringo. With a Little Help (2015)
Sgt. Pepper's Musical Revolution (2017)

3. juli 2017

Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)

Mark Horrell omtalar seg sjølv som ein naturvandrar som vart meir og meir oppteken av høge fjell, og som etter ti år med høgdeprogresjon nådde toppen av Mount Everest. Isolert sett er det ei fascinerande historie, der han lærer meir og meir om korleis fjellfolk skal/bør oppføra seg, og der han gradvis går frå novise til røynd.

Boka er delt inn i sju kapittel, der han i kvart kapittel tek eit nytt steg mot høgare mål. Eg kunne ha skrive "målet", men det er ikkje før på nivå fire eller fem at han ser at han kan ha det som trengst for å nå toppen av Everest. Han er i svært godt form, han toler høgder bra, og han er ikkje plaga av høgdeskrekk. I kvart kapittel skriv han òg om historier knytt til fjella eller områda han er i, og desse delane viser at han har sett seg godt inn i historia. Og det får han òg plusspoeng for.

Det han må trekkjast for er skrivestilen. Han ser seg sjølv som langt meir underhaldande enn han er, og fyller sidene med metaforar som er meint å vera morosame. Dette har eg sikkert sagt mange gonger før, men det er ikkje mykje som er mindre morosamt enn folk som berre fortel dårlege vitsar. Han minner om ein veldig light light-versjon av Bill Bryson (utan at eg er heilt sikker på kva det vil seia). Det er lettare å lesa dei delane av teksten som handlar om gleda ved naturen og gleda ved fjella, men teksten vert for ofte for irriterande.

Guffen er lunken.

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)

2. juli 2017

United 93 (2006)

Det er lett å vera skeptisk til ein film som dette. Berre fem år etter terroråtaka mot USA vert det laga ein film som handlar om det flyet som ikkje nådde målet sitt. Der gjorde passasjerane så sterk motstand mot kaprarane at flyet styrta rundt tjue minutt frå Washington D.C., som var det trulege målet for terroristane.

Det ligg såleis godt til rette for ein film om folk som kjempar for USA. Opninga av filmen minskar ikkje skepsisen. Me er på rommet til terroristane, som les i Koranen før dei reiser til flyplassen. Det er altså tydeleg kven som er med oss og kven som er mot oss.

Men det tek seg heldigvis opp. Det meste av filmen er laga i real time, og det vekslar mellom flyplassen, flyet og kontrollrommet for luftrommet over det vestlege USA. Dei siste scenene viser godt korleis landet ikkje var førebudd - det var til dømes uråd å få tak i fly frå flyvåpenet som kunne forsvara terrormåla. (Om dei hadde gjort noko frå eller til er ei anna sak.)

Scenene frå flyet er dei beste. Dei får godt fram kor hjelpelause passasjerane er når noko slikt skjer. Det er trongt, av og til klaustrofobisk, og desse scenene er filma med eit handhelde kamera, slik at ein kjem endå tettare inn på handlinga. Filmen har òg ein god slutt - rett før flyet når bakken vert det heile svart.

Guffen tilrår.

Carl I. Hagen: Ærlighet varer lengst (1984)

Det er god tone å opna med noko positivt: Carl I. Hagen var ein av dei viktigaste norske politikarane i andre halvdel av 1900-talet. Han var med i Anders Langes Parti i 1973, vart vara på tinget for dei, braut ut og skipa Reformpartiet, kom attende i ALP, der han vart formann og partiet fekk namnet Framstegspartiet. Det partiet vart eit stort parti, som etter kvart fekk mykje makt.

Denne boka fortel om tida fram til 1984. Då var det ikkje mykje makt dei hadde, sjølv om Hagen prøver å visa at dei var viktige, og at dei tidvis påverka dagsorden. Han skriv sjølvsagt mykje om seg sjølv, og han framstår som relativt sjølvoppteken. Han kan ta ansvar for feil som vert gjort, men det er langt vanlegare at folk rundt han, eller politiske motstandarar, ikkje gjer ein god nok jobb.

Boka er relativt keisam, Hagen skriv ikkje spesielt godt. Her er òg mykje rart. Framstegspartiet er ei form Hagen aldri ville brukt; han skriv at han fekk avsmak for sidemål på gymnaset, mellom anna av di ein klassekamerat strauk i sidemål, og dermed ikkje kom inn på ingeniørskule. Eit grunnleggjande trekk i FRP-politikken er at alle er ansvarlege for det dei gjer og vil, men det gjeld altså ikkje i sidemålsspørsmålet - her er det faget som har skulda. Lengre ute i boka skriv han om landsmøtet i 1980, der han som formann takka nei på valkomiteen sitt spørsmål om å koma med framlegg til gode kandidatar. Han meinte at han ikkje hadde noko med det, og skriv at han etter det aldri har sagt noko om kven han vil ha inn i sentrale verv. På neste side i boka har han gløymt det, og fortel om då han verva Fridtjof Frank Gundersen til å stå på liste for partiet.

Hagen er ein politikar eg har vanskeleg for å lika, også etter at han gjekk av som formann. Denne boka endrar ikkje noko på det. Det er greitt at han har jobba hardt og mykje, eller at han greidde å gjera partiet sitt så stort at det vart ein maktfaktor, men det er jo uvesentleg. Politikken hans vert ikkje betre av det.

Guffen er lunken.

Smoke (1995)

Dette er ein fin film. Manus er skrive av Paul Auster, og ikkje uventa er mange av kjenneteikna ved bøkene hans synlege også her: Tilfeldigheiter, tilhøvet mellom fedre og born, og ein av hovudpersonane er forfattar. Her heiter forfattaren like godt Paul Benjamin - Benjamin er mellomnamnet til Auster, som tidleg i karriera gav ut ei bok under namnet Paul Benjamin.

Benjamin er altså forfattar, men han har slite med å skriva noko etter at kona hans vart drepen nokre år tidlegare. Han vert kjend med Auggie Wren, som driv ein sigarbutikk, og med den unge guten Thomas Cole, som har stole nokre pengar frå ein kriminell, og som prøver å få kontakt med far sin. Det gjer han, og det meste ordnar seg, før filmen sluttar med historia som var utgangspunktet for heile filmen: Benjamin skal skriva ei jolehistorie for New York Times, og Wren diktar opp ei finfin historie over eit lunsjbord.

Emna til å dikta opp historier er eit anna tema som går att. Wren gjer det, Benjamin har det som yrke, Thomas Cole går under tre ulike namn i filmen, og den gamle dama i historia til Wren spelar òg på lag med han ho får besøk av.

William Hurt er høgst gjennomsnittleg i rolla som Benjamin, men rundt han glitrar skodespelarane. Harvey Keitel er finfin som Wren, og Forest Whitaker er som alltid fabelaktig - han spelar far til Cole.

Guffen tilrår.

Meir Auster på kulturguffebloggen
The Invention of Solitude (1982)
The New York Trilogy (1987)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee; Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)

28. juni 2017

James W. Loewen: Lies My Teacher Told Me About Christopher Columbus (2014)

James Loewen har skrive fleire bøker av denne typen. Ei bok om løgner han finn i skulebøker, ei bok om løgner han finn på monument over heile Amerika. Denne er den minst omfangsrike, men poenget hans er likevel det same: Kvifor fortel ikkje lærebøker sanninga?

Det er ikkje bombe at det er slik. Sjølvsagt er lærebøkene prega av forfattarane som skriv dei, og sjølvsagt kan ikkje forfattarane som skriv lærebøker i amerikansk historie ha like stor innsikt i alt som har skjedd. Likevel er det all grunn til å dela uroa til Loewen. Mønsteret er at lærebøkene fortel historia frå dei kvite sin synsstad. I dette tilfellet, altså Christopher Columbus, fører det til at myter erstattar fakta, og at dei mindre gode sidene til Columbus og mennene hans vert ignorerte.

Skal Columbus vera ein helt, må òg lærebøkene kutta ut mange av følgjene av det auka samkvemet mellom Europa og Amerika. Sjukdomar, slavehandel, folkemord, osb - det passar ikkje inn, og vert difor ignorert. Det er kanskje dette som uroar Loewen mest. Kvifor godtek lærarar det? Kvifor krev dei ikkje betre lærebøker?

Denne boka er skriven for lærarar. Spreidd utover teksten kjem det spørsmål til debatt, som lærarar gjerne kan bruka i timane sine. Men spørsmåla kan òg drøftast av lærarar, og det er der det tynne håpet ligg: At bøker som denne gjer at undervisinga vert betre.

Guffen tilrår.

Meir Loewen på kulturguffebloggen
Lies Across America (1999)
Sundown Towns (2005)
Lies my Teacher told Me (2007)

27. juni 2017

Olav Vesaas: Rolf Jacobsen - en stifinner i hverdagen (1994)

Dei vidaregåande skulane på Voss vert slegne saman, og biblioteket på skulen til Marit skal kvitta seg med altfor mange bøker. Me var innom der sundag, og eg tok mellom anna med meg denne. Det var mest for å verta betre kjend med ein diktar eg ikkje har lese mykje av.

Eg vart vel meir kjend med Jacobsen, men ikkje så mykje med diktinga. Boka er ei samtalebok, og det er ei form eg likar godt. Vesaas intervjua Jacobsen for NRK eit par år før Jacobsen døydde, og boka har fire delar. Dei to fyrste handlar om oppvekst og det tidlege vaksenlivet, den tredje handlar om andre verdskrigen, og berre den fjerde handlar om diktinga hans.

At andre verdskrigen får så stort rom skuldast at Jacobsen etter krigen vart dømd for landssvik. Før krigen arbeidde han var ei arbeidarparti-avis, og då avisa fekk pålegg om å bruka heile fyrstesida på stoff diktert av dei tyske okkupantane, gjorde Jacobsen det utan å mukka. Akkurat der er Jacobsen på line med det eg finn andre stader, men han nektar blankt for å ha vore medlem i NS. Artikkelen i Norsk biografisk leksikon har til og med datoen han melde seg inn.

Dette burde ikkje vore det som dominerte ei slik bok. Diktinga hans må vera langt viktigare, slik at samtalane burde vore disponerte annleis. Det kan ikkje Vesaas åleine lastast for; Jacobsen er veldig interessert i å reinvaska seg for det han gjorde under krigen, og snakkar og snakkar om det. Samtalebøker har denne openberre svakheita. Dei som snakkar kjem med sine versjonar av det som har skjedd, og dei kan altså ikkje brukast som sikre kjelder.

Trass i desse innvendingane var det ei heilt grei bok. Innimellom vert teksten broten opp av Jacobsen-dikt, og kvar dag opnar og sluttar med Vesaas sine tankar om det som kjem/det som har kome.

Guffen tilrår.

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Tarjei Vesaas: Guds bustader - (1925)
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Tarjei Vesaas: 21 år (1953)
Fuglane (film, 1968)
Kenneth Chapman: Hovedlinjer i Tarjei Vesaas' diktning (1969)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)
Olav Vesaas: Å vera i livet. Ei bok om Halldis Moren Vesaas (2007)