25. mai 2015

Tormod Haugland: Heller (1997)

Eg liker bøkene til Tormod Haugland. Dei er korte, skrivne i eit språk utan dei store faktene, men dei har djupe og kloke innhald. Slik er det også i denne boka, som går i eit så roleg tempo at ein nesten ikkje trur det då det mot slutten av boka viser seg at to vaksne sysken er elskarar. Også den scena er skriven i det same, rolege tempoet; sjølv måtte eg dobbelsjekka at det faktisk var bror og syster det var snakk om.

Eg-personen er den som kryp oppi senga til syster si. Boka har to delar, som kjem i omvendt kronologisk rekkjefølgje. I opningsdelen har han nett kome tilbake til Bergen, etter å ha vore vekke i fem år. Det kjem ikkje klart fram kvifor han vore vekke - fyrst tenkte eg han hadde vore i fengsel, men det er heller truleg at han har vore sjuk. Det han gjer og seier tyder på at han slit med det sosiale, og det er òg tydeleg i den siste delen. Der har systera nett mist dotter si, og familien er samla i gravferd og etterpålag.

Guffen tilrår.

Meir Haugland på kulturguffebloggen
Under (1994)
Varmare (1995)
Orden (1999)
Verd (2000)


Joan Lindsay: Picnic at Hanging Rock (1967)

Hanging Rock er ein steinformasjon i Australia. Denne romanen fortel om ein skuletur dit i 1900, der fire elevar og ein lærar forsvinn på mystisk vis. Den eine eleven vert funnen i live ei veke seinare, dei andre dukkar aldri opp att. Kostskulen dei var knytte til sleit alt økonomisk, og at fire liv gjekk tapt på ein skuletur var så dårleg reklame for skulen at mange foreldre tok døtrene sine ut av denne skulen. Romanen sluttar med at styraren for skulen tek livet sitt. På Hanging Rock.

Boka er ikkje så mykje å skryta av. Ho er skriven i eit altfor ordrikt og altfor livlaust språk, og her er altfor mange personar. Svært få av desse har noko spesielt ved seg, og dei som stikk seg ut, vert skildra altfor tydeleg av Lindsay. Har ho sagt éin gong at Emily ikkje er spesielt skarp, treng ho ikkje ta det opp mange gonger. Etter at dei fire forsvinn er der to tema som går att i boka - dels handlar det om å løysa mysteriet, dels handlar det om korleis dei attverande prøver å famla seg vidare i livet. Det går seigt, og det engasjerer ikkje i det heile.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

24. mai 2015

Martin Fletcher: 56. The Story of the Bradford Fire (2015)

Mai 1985. To tragediar på europeiske tribunar. I den eine (og best kjende) miste 39 personar livet på Heysel stadion, i europacupfinala mellom Juventus og Liverpool. I den andre, nokre veker tidlegare, miste 56 personar livet i ein tribunebrann i Bradford. Denne boka handlar om den brannen i Bradford. Granskingskommisjonen konkluderte fort med at dette var eit uhell. Dei meinte at noko, truleg ein tent sigarett, var kasta inn under tretribuna, der det hadde samla seg opp rusk og rask i minst sytten år. Det tok fyr, og brannen spreidde seg ekstremt raskt i det turre treverket.

Martin Fletcher var der ved eit tilfelle, og redda livet ved eit tilfelle. Han var tolv år gamal, og familien hadde nyleg flytta frå Bradford til Nottingham. Dette var siste kamp i sesongen, og Bradford hadde alt vunne fjerde divisjon. Mange i familien kom saman for å feira dette, og Martin sat saman med bror sin, far sin, onkel sin og bestefar sin. Han var den einaste av desse som overlevde. (Han vart etter kvart Nottingham Forest-supportar, og var, utruleg nok, til stades på Hillsborough-tragedien fire år seinare.)

Fletcher prøver fyrst å leggja alt bak seg, men det er for mykje som ikkje stemmer. Han tek ikkje studiane altfor alvorleg, og bruker heller tida på å lesa gamle aviser, og å undersøkja resultata til granskingskommisjonen. Han seier det så rett ut som han kan utan å seia det rett ut: Den dåverande eigaren av klubben, Stafford Heginbotham, har truleg fått nokon til å setja fyr på tribunen, for å få utbetalt forsikringspengane. Noko prov for dette fører han ikkje, men der er mange spørsmål utan svar, og Heginbotham, som var ein tidvis suksessrik forretningsmann, hadde mist minst åtte eigedomar på same måte før. I tida etter brannen verka det som om han hadde noko å skjula, og sjølve granskinga var òg så overflatisk at mange lause trådar vart verande lause.

Er eg overtydd? Nja. At granskingskommisjonen kunne vore grundigare, er sikkert. Dei kunne ha brukt meir tid og krefter på det heile. Det er òg opplagt at klubben gjorde altfor lite for å sikra tribunane i åra før brannen, men det er ikkje det same som at det er snakk om ein mordbrann.

Guffen tilrår.

Meir fotball på kulturguffebloggen
Odd Iversen og Odd Vanebo: Fotball er mitt liv (1975)
Andreas Hompland: Sogndal e laget (1982)
Jon Haaland: Tommy (1982)

Ola Chr. Nissen: Mini (1992)
David Peace: The Damned United (2006)
Zlatan Ibrahimovic og David Lagercrantz: Jeg er Zlatan (2011)
Simon Kuper: The Football Men (2011)

Rob Smyth og Georgian Turner: Jumpers for Goalposts (2011)
Rob Smyth, Leif Eriksen, Mike Gibbons: Danish Dynamite (2014)

Og litt Arsenal på kulturguffebloggen
The Gooner (1987-)
Fynn og Whitcher: Arsènal (2009)
Peter Storey: True Storey (2010)
Andrew Mangan (red.): So Paddy Got Up (2011)
Philippe Auclair: Thierry Henry. Lonely at the Top (2012)
Dennis Bergkamp: Stillness and Speed (2013)
Patrick Barclay: The Life and Times of Herbert Chapman (2014)
Mangan og Allen: Together (2014)
Fynn og Whitcher: Arsène and Arsenal (2014)
Amy Lawrence: Invincible (2014)

Super Size Me (2004)

Morgan Spurlock, regissøren av denne dokumentarfilmen, ville finna ut kor skadeleg fastfood eigentleg er. I ein månad et han berre mat frå McDonald's - tre måltid kvar dag. Det vert ikkje nokon lystig månad. Det meste går feil veg - han legg på seg, helsesjekkane viser at kroppen forfell ekstremt fort, han vert i dårleg humør, osb. Det siste er noko av det mest tydelege - når han kjøper mat på dag 1 er han glad og lystig, men det tek ikkje mange dagar før han vert kvalm av alt han stappar i seg. Dag 3 eller 4 kastar han like godt opp det han har ete. Det var rett nok ein av dei ekstra store måltida - han har bestemt seg for å takka ja kvar gong han får tilbod om å supersiza måltidet sitt.

Dokterane bed han om å slutta når det er ei veke att, men han fullfører. Då er han altså tjukkare og svakare, og det er opplagt at kosthaldet har skulda for det. Likevel skapar det eit inntrykk av at fastfood er meir skadeleg enn det faktisk er - det kan ikkje vera mange som utelukkande et McDonald's-mat, dagen lang. Det høyrer òg med at Spurlock er sambuar med ein vegankokk, slik at han, sjølv om han ikkje er vegetarianar, truleg har eit ekstremt sunt kosthald i det daglege. Å gå rett frå eit sunt kosthald til å berre eta fastfood må ha gjeve kroppen eit stort sjokk.

Spurlock oppfører seg omtrent som Michael Moore. Også Spurlock set ting heilt på spissen, og bruker mykje humor for å få fram poenga sine. Begge to er kritiske til mykje i det amerikanske samfunnet; ein skilnad er likevel at Spurlock faktisk bruker seg sjølv som forsøkskanin.

Guffen tilrår.

23. mai 2015

Odd S. Lovoll: Across the Deep Blue Sea (2015)

Odd Lovoll har skrive svært mykje om den norske utvandringa til USA, og svært mykje av det han har skrive er svært godt. Denne gongen skriv han om eit oversett tema i den tidlege utvandringa frå Noreg, og det gjer han som vanleg godt.

Den vanlege oppfatninga er at dei fleste som emigrerte frå Noreg til USA reiste om New York. Det stemmer for så vidt, men ikkje heilt: Frå 1854 til 1865 reiste dei fleste - 94 prosent - via Quebec i Canada. At det var så mange var nytt også for meg, og det er med på streka under kor stor forskar Lovoll er: Han runda åtti år i fjor, men er framleis nyfiken nok til å avdekkja og presentera ukjende sider ved den norske utvandringa.

Dei fleste som kom til Quebec reiste vidare, og dei fleste av desse reiste vidare til USA. Nokre stader i Canada, til dømes ved utløpet av Lawrence-elva, var det mindre norske bygdelag, men også mange herfrå braut opp og reiste vidare til statane i Midt-Vesten. Mange vart likevel verande, spesielt etter at det vart lagt til rette for at folk kunne slå seg ned på den canadiske prærien, men dette fell utanfor temaet for denne boka. Det er likevel, som Lovoll skriv, noko som "awaits the interested historian and is much desired".

Lovoll flettar inn historier om mange av dei som utvandra. Dei aller fleste, i alle fall i denne tidlege perioden, reiste inn i det ukjende, og var takksame for hjelp frå dei nordmennene som alt var i USA. Det er påfallande kor mange av desse som lurte innvandrarane, og som altså utnytta folk når dei var på sitt mest sårbare.

Guffen tilrår.

Meir utvandring på kulturguffebloggen
L.A. Stenholt: Knute Nelson (1896)
Johan Bojer: Vår egen stamme (1924)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Hundevakt (1961)
Alfred Hauge: Gå vest - (1963)
Anders Buraas: De reiste ut (1982)
Lars Chr. Sande (red.): De som dro ut (1986)
Sverre Mørkhagen: Farvel Norge (2008)
Gotaas og Kvarsvik: Ørkenen Sur (2010)
Sverre Mørkhagen: Drømmen om Amerika (2012)

Breaking Bad, sesong 2 (2009)

Ein glimrande sesong, med ein av dei mest glitrande cliffhangerane eg har sett. Walter White er kjemilærar. Han har fått lungekreft, og har, i følgje dokteren, små sjansar til å stå det over. For å sikra framtida til familien, og for å betala for cellegiftkuren, lagar han metamfetamin, i eit slags partnerskap med ein tidlegare elev, Jesse Pinkman. Butikken går så det susar, heilt til ein av seljarane deira vert skoten. Dei har store mengder stoff på lageret, og veit ikkje korleis dei skal få selt det. Heilt til den ikkje heilt stovereine advokaten Saul Goodman seier at han har ein kontakt. White kjem i kontakt med han, og får beskjed om å levera alt stoffet på ein truckstop. Om éin time.

Dei neste minutta er altså glitrande. Stoffet er lagra hjå Pinkman, som har valt denne dagen til å prøva heroin for fyrste gong, saman med den ikkje altfor stabile husverten sin, ei ung jente. Alt White får ut av han er kvar stoffet er gøymt, og me kan føla hastverket hans når han skal pakka dette, og nå avtalen på truckstopen. Så ringjer den høggravide kona hans. Han ignorerer oppringinga, men så kjem det ei tekstmelding der ho skriv at fødselen er i gang. White vert heilt sett ut, sjølvsagt - kva skal han gjera? Gå glipp av fødselen? Eller gå glipp av ein narkohandel som kan gje han pengane han treng for å gjennomføra ein nødvendig operasjon?

Forholdet mellom White og Pinkman, og mellom White og kona, er begge sentrale i serien. White er på lag med begge to, men er det samstundes ikkje. Han greier ikkje ta Pinkman heilt på alvor, han irriterer seg over narkobruken hans, og han irriterer seg meir over at Pinkman ikkje kan halda tett. Kona til White veit sjølvsagt ikkje noko om korleis han finansierer behandlinga si. Men ho anar at det er uglar i mosen, og til slutt får ho nok av alle løgnene hans.

Det er altså ein fengande serie. Og her er ei rekkje gode bipersonar - sonen til White er lettare handikappa; svigerbroren jobbar i narkotikapolitiet, til dømes. Og far til husverten/kjærasten til Pinkman jobbar som flygeleiar - sesongen sluttar med eit godt eksempel på kva som kan skje når flygeleiarar har tankane andre stader enn i jobben sin.

Guffen tilrår.

Meir Breaking Bad på kulturguffebloggen
Sesong 1, 2008

19. mai 2015

Johan Bojer: Vår egen stamme (1924)

Norsk-amerikanarane skreiv mykje skjønnlitteratur. Det meste av dette var heilt på grensa til hjelpelaust, men nokre bøker heldt høgt nivå. Den beste norsk-amerikanske romanen eg kjenner er Giants in the Earth av Ole Edvard Rølvaag. Den boka fortel om nokre familiar som utvandrar frå Noreg, og som slår seg ned på prærien, der dei går gjennom gode og mindre gode dagar. Og heile tida ligg gamlelandet der som noko dei ikkje kan fjerna seg frå.

Rølvaag var sjølv innvandrar, og skreiv altså om eit miljø han kjende frå innsida. Johan Bojer budde aldri i USA, men har likevel kjend miljøet. Vår egen stamme fortel om nokre familiar som utvandrar frå Noreg, og som slår seg ned på prærien, der dei går gjennom gode og mindre gode dagar. Og heile tida ligg gamlelandet der som noko dei ikkje kan fjerna seg frå.

Dei to bøkene er altså bygd opp omtrent identisk. Det er nærliggjande å skulda ein av dei for plagiat, hadde det ikkje vore for at bøkene kom ut omtrent samstundes - Rølvaag slo Bojer med ein månad. At dei liknar kvarandre er altså tilfeldig, men når dei fyrst begge hadde fått ein idé om å skriva ei slik bok, er det ikkje så rart at dei fortel om mykje av det same. Det er rett nok lenge sidan eg las Giants in the Earth, men likevel: Det handlar om draumen om eit betre liv i USA. Det handlar om lovnader om å koma tilbake til Noreg etter nokre år. Det handlar om å bryta nytt land på prærien, med alle dei vanskar det førte med seg - dei strir med både pengar og naturkrefter. Og så bortetter. Hovudpersonane i denne boka dannar bygda/byen Nidaros, som etter kvart vert eit økonomisk senter i Red River-dalen.

Boka er omtrent fri for overraskingar, det ligg litt i korta kva vanskar og gleder som møter dei. Han skriv heller ikkje spesielt godt, det er heller ordinære setningar heile vegen. I alle fall nesten heile vegen - det siste kapitlet, der den lengstlevande av emigrantane reiser heim for siste gong, er godt skrive.

Guffen er lunken.

Meir utvandring på kulturguffebloggen
L.A. Stenholt: Knute Nelson (1896)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Hundevakt (1961)
Alfred Hauge: Gå vest - (1963)
Anders Buraas: De reiste ut (1982)
Lars Chr. Sande (red.): De som dro ut (1986)
Sverre Mørkhagen: Farvel Norge (2008)
Gotaas og Kvarsvik: Ørkenen Sur (2010)
Sverre Mørkhagen: Drømmen om Amerika (2012)
Odd Lovoll: Across the Deep Blue Sea (2015)