20. august 2017

Bob Woodward: The Secret Man (2005)

All the President's Men er ein finfin film. Den handlar om korleis dei to unge journalistane Bob Woodward og Carl Bernstein gradvis avdekkjer nok rusk i og rundt Nixon-regjeringa til at Nixon måtte gå av som amerikansk president. Den viktigaste kjelda deira vart omtala som "Deep Throat", og svært få visste kven han var.

Mange prøvde å finna det ut, og fleire mistenkte den rette. Filmen var basert på ei bok dei to journalistane skreiv, og berre nokre månader etter kom det to artiklar som meinte at Mark Felt var den hemmelege kjelda. Fleire mistenkte òg Felt, men han nekta. Journalistane og avisa røpte sjølvsagt ikkje namnet på kjelda, men også dei vart sette under press. I denne boka fortel Woodward om ein lunsj med ein kar frå Justisdepartementet, som hadde funne ut at det var Felt. Woodward stadfesta ikkje dette, men han justis-karen var sikker på at han hadde rett. Og det hadde han.

Mark Felt var nummer to i FBI. Sjefen, den mektige J. Edgar Hoover, døydde i 1972, og Felt hadde gode grunnar til å kjenna seg forbigått då han ikkje vart nominert som ny sjef. Det kan ha vore ein av grunnane til at han fortalde så mykje til Woodward. Dei to var gamle kjende, men det var ikkje grunn god nok til at han skulle dela informasjonen han sat på. Etter at Woodward og Bernstein gav ut boka All the President's Men skar det seg mellom dei, men seinare i livet fekk dei igjen kontakt. Då var det eigentleg for seint; Felt var på veg inn i ein senilitet som gjorde at han hugsa lite.

Og det er akkurat det som er det sentrale i denne boka. Woodward har drøfta det presseetiske i dette med kollegar. Det var viktig å visa kven kjelda var, for å slutt på spekulasjonane. Skulle det skje, måtte det skje medan Felt levde, og medan han var frisk og klar nok til å stadfesta det. Likevel var det vanskeleg for Woodward å gje slepp på denne løyndomen - ville ei slik offentleggjering føra til at andre framtidige kjelder ville nekta å snakka med han? I 2005 stod Felt fram i bladet Vanity Fair, og etter nokre interne møte i avisa Washington Post, der Woodward framleis var tilsett, stadfesta Woodward og Bernstein at Felt var "Deep Throat".

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
All the Presiden't Men (1976)

19. august 2017

Johan Bojer: Den siste Viking (1921)

Fiskarbonden Kristaver Myran har kjøpt seg fiskebåt. Båten heiter "Kobben", har gått under tre gonger, men Kristaver utrustar likevel båten til lofotfisket. Der går det opp og ned, men jamt over er fisket godt. Kristaver, sonen Lars og to andre kjem trygt heim; to frå fiskelaget har mist livet.

Før og etter turen til Lofoten handlar det like mykje om resten av familien. Ho som vart att heime med fire born, og ho som vil at ungane skal få seg anna levebrød enn det farlege fisket. Det gjer dei, etter at Kristaver er død, men ho merkar at det var godt å ha dei nær seg. Lars vert lærar langt unna; dei to neste sønene hennar utvandrar til USA.

Det er ein enkel historie, men boka fengar likevel. Bojer skriv godt, han vekslar mellom gode naturskildringar og dramatiske episodar. Skildringa av stemninga i den vesle rorbua deira når den eine av dei seks ligg for døden er til dømes svært god.

Guffen tilrår.


Meir Bojer på kulturguffebloggen
Vår egen stamme (1924)

16. august 2017

Håvard Teigen og Svein Joh. Ottesen (red.): Meg kan ingen grava ned. Artiklar om Tor Jonsson (2017)

I fjor, hundre år etter at Tor Jonsson vart fødd, kom det ei bok med prosatekstane Jonsson skreiv. Denne boka kjem på same forlaget, og er ei rekkje artiklar om Tor Jonsson. Om lag ein tredel av artiklane har stått på trykk andre stader før, og dei fleste av dei andre har vore framførte som foredrag under Diktardagane i Lom, Skjåk og Vågå.

Her er mykje godt i denne boka, men det er òg ting som er mindre godt. Det siste fyrst - boka burde vore betre redigert. At her er skrivefeil er greitt nok. Det er litt midnre greitt at ein av redaktørane i ein innleiande artikkel omtalar June Røys Hauge som "Røys Grande". Og det er endå litt mindre greitt at det er så enormt med repetisjonar frå artikkel til artikkel. Det er kanskje vanskeleg å unngå det i ei artikkelsamling som dette, der dei fleste baserer seg på det som finst av skriftlege kjelder, men likevel. Er det tre eller fire som nemner tekstsamlinga Nesler, før dei kommenterer at dialektforma ville vore "brennheto". Det tippar eg alle har henta frå ein artikkel Reidar Djupedal skreiv i 1986.

Den artikkelen kjem i den siste delen av boka, der dei eldre artiklane er samla. I Aasen-biografien sin frå 1996 skreiv Stephen Walton om Djupedal at "meir enn nokon annan peika han på spor det gjev meining i å følgja". Noko liknande kunne vore sagt om artikkelen hans her. Artikkelen handlar i stor grad om boka Inger Heiberg gav ut om Jonsson i 1984. Boka får ikkje vidare god omtale av Djupedal. Artikkelen sluttar med nokre voner frå hans side, der han mellom anna treng ei bok der Jonsson verkeleg vert synleg. Deretter kan ein ta til med artiklar der ein vurderer diktinga hans.

Den boka kom i 1999, biografien til Sletten Kolloen, og det er òg ei bok det vert referert mykje til, sjølvsagt. Fleire skriv om omgrepet "bygdedyret", som nokre meiner at Sletten Kolloen gjorde for stort nummer av. Sjølv brukte Jonsson det ordet berre éin gong.

Så det er ei variert bok. Av dei nyskrivne likte eg best artiklane til Aslaug Nyrnes og June Røys Hauge, medan den nemnde artikkelen til Djupedal og artikkelen til Paul Breiehagen er dei beste av dei eldre.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Sparre Olsen: Tor Jonsson-minne (1968)
Ingar Sletten Kolloen: Berre kjærleik og død. Ein biografi om Tor Jonsson (1999)

15. august 2017

Hulda Garborg: Dagbok 1903-1914 (1962)

Hulda Garborg skreiv dagbok frå 1903 til ho døydde i 1934. I desse åra var ho sentral i målrørsla - ho skreiv bøker og avisinnlegg, og var i tillegg drivkrafta fram mot skipinga av Det Norske Teatret i 1913. Ho var mykje på reis, både innan- og utanlands, men dei to faste basane var heimen på Labråten i Asker, og hytta på Kolbotn i Østerdalen.

Før ho døydde gav ho Rolv Thesen oppdraget med å gå gjennom dagbøkene for å sjå om dei kunne publiserast. Han fekk med seg Karen Grude Koht, som hadde kjent Hulda i åra det var snakk om, og dei vart samde om kva emne som skulle vera med. Utgjevinga vart utsett då krigen kom, og seinare døydde Koht. Thesen fullførte denne utgjevinga i tråd med det dei to var samde om.

Det er altså snakk om eit utval. Det er sjølvsagt uråd å seia at det utvalet er det rette, men det verkar likevel som eit godt utval. Det handlar mykje om samlivet mellom Hulda og mannen hennar, Arne Garborg. Ho legg det meste godt til rette for han, ho skriv til dømes om kor redd ho er for å forstyrra han når han er oppteken med skriving. Ho ser opp til han, men kan òg le av kor hjelpelaus og distré han av og til kan vera. Det handlar mykje om andre i målrørsla, der Hulda kommenterer små og store hendingar. Og det handlar mykje om arbeidet med teateret. Ho skriv detaljert frå turneane til Det norske spellaget frå 1910, omtrent, og ho skriv om det fyrste eigentlege driftsåret til Det Norske teatret.

Det er mykje godt å seia om det ho skriv. Det er sjølvsagt eit nyttig kjeldeskrift, men det er òg mange språklege godbitar. Då Garborg-paret vert inviterte til slottsball skriv ho til dømes at det diverre er heilt uaktuelt, då Arne ikkje dansar, ikkje snakkar, og ikkje har lakksko. Dessutan ville han nok heller gå i fengsel enn å visa seg på eit ball. Ho reiste likevel på ballet, saman med to gode veninner. Ho skriv òg detaljert om ein tur til USA i 1913, der ho var med under avdukinga av ei Ivar Aasen-byste ved Concordia College. Ho vitja slekt, ho vitja mange norsk-amerikanske småsamfunn, men den dagen som gjorde mest inntrykk var då ho var ein dag hjå nokre indianarar.

Guffen tilrår.

Meir Garborg på kulturguffebloggen
Garborg, Hovden og Koht: Ivar Aasen. Granskaren, maalreisaren, diktaren (1913)
Johs A. Dale: Hulda Garborg (1961)
Alfred Fidjestøl: Trass alt. Det Norske Teatret 1913-2013 (2013)
Alfred Fidjestøl: Askerkretsen (2014)
Haugtussa (Voss kulturhus, 8.5.2015)
Jan Inge Sørbø: Arne Garborg. Frå bleike myr til alveland (2015)

14. august 2017

John Steinbeck: The Harvest Gypsies (1936)

Gjennom heile 1930-åra vart fleire statar sør på den amerikanske prærien råka av tørke. Bønder måtte selja alt dei hadde, i alle fall det dei greidde å få selt, og svært mange flytta til andre statar for å finna arbeid. Mange reiste til California, der dei vart sesongarbeidarar i frukt- og grønsaknæringa. Dei som var utan familie greidde seg nokolunde godt, dei var mobile og kunne raskt flytta seg dit det var arbeid å finna.

For dei med familie var det langt verre. Dei budde enkelt, i telt etter hytter av simpelt materiale (som papp), og levde frå hand til munn. Vart nokon sjuke hadde dei ikkje råd til dokter. Dei hadde ikkje fast bustad, og hadde difor ikkje krav på hjelp frå stat og kommune. Viss dei organiserte seg fekk dei ikkje meir arbeid.

Forfattaren John Steinbeck engasjerte seg stort i saka deira. I oktober 1936 skreiv han sju artiklar for San Francisco News om desse heimlause arbeidarane, og artiklane vart deretter samla i ein pamflett. Artiklane er klare partsinnlegg, det er ikkje noko løyndom at Steinbeck stod eit stykke utpå venstresida. Dei er òg sylskarpe. Kvar artikkel har sitt eige tema, Steinbeck skriv mellom anna om bustadene deira, om helsa deira, om tilhøva for ungane, om korleis sjefane deira handsamar dei, før han sluttar med ein artikkel om kva som kan gjerast. Der argumenterer han for at arbeidsgjevarane deira faktisk er avhengige av arbeidarane, og at det difor er i deira interesse å leggja tilhøva langt betre til rette.

Steinbeck arbeidde med dette emnet også i skjønnlitteraturen sin. Denne utgåva har undertittelen "On the Road to Grapes of Wrath". Den koplinga er openberr, men også Of Mice and Men handlar om omreisande menn.

Guffen tilrår.

Meir Steinbeck på kulturguffebloggen
Cup of Gold (1929)
The Pastures of Heaven (1932)
The Red Pony (1933)
To a God Unknown (1933)
Tortilla Flat (1935)
In Dubious Battle (1936)
Of Mice and Men (1937)
The Long Valley (1938)
The Grapes of Wrath (1940, film)
The Moon is Down (1942)
Cannery Row (1945)
The Pearl (1947)
The Wayward Bus (1947)
East of Eden (1955, film)
Travels With Charley (1962)
Of Mice and Men (1992, film)
Geert Mak: USA. En reise (2012)

13. august 2017

Alice Munro: Who Do You Think You Are? (1978)

Novellene i denne samlinga handlar alle om Rose. Me følgjer ho i, ja, førti-femti år, frå ho veks opp saman med faren og stemora Flo, til ho kjem attende til heimbyen for å plassera Flo på ein eldreheim. I Canada vart boka fyrst publisert under tittelen The Beggar Maid. Stories of Flo and Rose.

Det er altså mykje som bind novellene saman, men dei er sjølvsagt alle frittståande, og kan sjølvsagt alle lesast kvar for seg. Å lesa dei samla er likevel lurast, då følgjer me Rose gjennom livet. Og for eit følgje det er. Her er ti noveller, og eg likte alle svært godt. Dei er velskrivne, velkomponerte, og viser godt korleis Rose ikkje greier å finna seg heilt til rette. I oppveksten kjem ho frå feil side av byen, på festar i arbeidslivet kler ho seg feil og et feil mat, då ho giftar seg er det med ein ho eigentleg ikkje vil ha, då ho flyttar til Vancouver frå ein liten by diktar ho opp nokre løgner for å forsvara flyttinga. Ho verkar mest av alt som ein ressurssterk person utan tru på seg sjølv.

Eg er halvveges gjennom bøkene til Munro no. Eg kjenner alt at det vert tomt når det ikkje er fleire å ta av.

Guffen tilrår.
Meir Munro på kulturguffebloggen
Dance of the Happy Shades (1968)

Lives of Girls and Women (1971)
Something I've Been Meaning to Tell You (1974)
The View from Castle Rock (2007)
Too Much Happiness (2009)
Dear Life (2012)

Fargo, sesong 3 (2017)

Denne fjernsynsserien er altså veldig laust basert på filmen Fargo. Handlinga er henta frå den amerikanske midtvesten, og også i denne sesongen er slektskapen med Fargo (og andre Coen-filmar) tydeleg. Her er småkriminelle og storkriminelle, her er ein kvinneleg politi, her er mistydingar, her er litt av den same musikken, og i denne filmen spelar til og med eit frimerke ei viktig rolle. Og i ein av episodane har to av dei sentrale personane ein lang samtale i ein bowlingsalong.

Tvillingane Ray og Emmit Stussy har kome litt ulikt ut i livet. Emmit er ein svært rik forretningsmann; Ray er ikkje spesielt rik. Ein av grunnane er at Emmit arva den store og verdfulle frimerkesamlinga til faren, og selde alle frimerka bortsett frå eitt. Ray arbeider i kriminalomsorga, og hyrar ein banditt til å stela det siste frimerket. Og derfrå går det gale - banditten misser adressa, blandar saman dei to byane Eden Prairie og Eden Valley, og drep feil mann. Så ballar det på seg, med ein ekstremt lite sympatisk britisk kriminell, med ei rekkje dødsfall, med ein falsk sexvideo, med mykje vald og mange drap, osb.

Det heile er svært bra. Sjølv om mykje er likt frå sesong til sesong, er det nok nytt til at det fungerer. Det er kreativt, med mange uventa påfunn, både i historia og ikkje minst i det visuelle. Serien er lagt på is, skaparen Noah Hawley er oppteken med heilt andre gjeremål, og har òg sagt at han ikkje har konkrete planar for fleire sesongar. Og kor glimrande er ikkje det - ein fjernsynsserie som sluttar før nivået går ned. Me får vona at han skiftar meining - han verkar open for å laga fleire sesongar dersom dei finn ein idé som er god nok.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Fargo (film, 1997)
Fargo, sesong 1 (2014)
Fargo, sesong 2 (2015)