20. juni 2018

Hjalmar R. Holand: The Kensington Stone (1932)

I hovudoppgåva mi var eg så vidt innom Kensingtonsteinen. Denne steinen har ei runeinnskrift, vart funnen i Kensington i Minnesota i 1898, og teksten fortel om ein svensk/norsk ekspedisjon frå 1362. Eg brukte steinen som døme på ein heimlandsmyte, altså at svensk- og norskamerikanarar brukte steinen som prov på at dei var der fyrst, og at dei hadde ein spesiell rett til å vera i USA. Eg skreiv ein kronikk i BT om steinen, og kom inn i ein fascinerande avispolemikk med ein kar som var overtydd at innskrifta var ekte. Ein dag eg tusla forbi bokhylla fann eg ut at eg ville friska opp att soga om steinen, og tek til med ei bok av ein annan som var overtydd om at innskrifta var ekte.

Holand skreiv fleire bøker, og dokumenterte mykje frå den tidlege perioden til norskamerikanarar. I arbeidet med ei bok om historia til dei norske settlementa fekk han høyra om Kensingtonsteinen. Han kjøpte (eller fekk) tak i steinen, og gjorde det han kunne for å overtyda andre om at innskrifta var ekte, og at teksten fortalde om ein verkeleg ekspedisjon. I denne boka, som er den fyrste han skreiv om steinen, samlar han argumenta sine.

Holand har ein litt uvanleg argumentasjonsmåte. Han verkar fullt klar over at det ikkje finst prov på at innskrifta er ekte, eller at ekspedisjonen vart gjennomført, men tek for seg punkt for punkt i eigne kapittel. Han sluttar gjerne kapitla med å seia at det han har skrive om så langt viser at dette kan vera sant. Når han kjem til neste kapittel, er det sant.

Steinen vart funnen av den svenskamerikanske bonden Olof Öhman. Han rydda skog på eigedomen sin, og fann steinen i røtene av eit tre. Teksten, som han ikkje greidde å tyda sjølv, fortel om åtte svenskar og 22 nordmenn som var stranda her. Ti menn var drepne, ti menn var att ved havet for å passa på skipa deira. Teksten slutta med "år 1362". Både språkbruk, ordval og runeteikn tyda på falskneri, men Holand prøver å overtyda lesaren om at det ikkje er det. Han koplar det saman med ein mogeleg ekspedisjon som var sendt ut frå Noreg i 1355, utan å ta omsyn til at så kort tid etter svartedauden var det neppe ekspedisjonar til utlandet som var høgast prioritert.

Det verkar som om Holand har ein klar agenda: Han vil ikkje undersøkja steinen og innskrifta for å sjå om det kan vera sant, han vil gjera det for å visa at det er sant. Han har svaret klart før han går i gang med drøftinga. Mot slutten av boka viklar han seg inn noko altfor rare greier. Fyrst viser han til funn av økser i jorda i Minnesota, økser som han meiner folk i ekspedisjonen kan ha hatt med seg. Deretter skriv han om borehol i steinane langs elva ekspedisjonen skal ha padla opp, og meiner at dette er hol dei laga for å fortøya båtane sine. Innskrifta fortel at om ein innsjø med to små skjer, Holand legg ut på leit etter denne sjøen. Han finn ein sjø med to skjer som så vidt stikk opp over vatnet, og legg då heilt vekk det han har skrive nokre sider tidlegare - at vatnet stod høgare i dette området på 1300-talet.

Det er ei merkeleg bok, men ho er òg fascinerande. Det er ei bok som mange les i fullt alvor, og boka vart eit utgangspunkt for den store debatten om steinen.

Guffen tilrår.

Meir utvandring på kulturguffebloggen
L.A. Stenholt: Knute Nelson (1896)
Johan Bojer: Vår egen stamme (1924)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Hundevakt (1961)
Alfred Hauge: Gå vest - (1963)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Landkjenning (1964)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Ankerfeste (1965)
Einar Haugen: Norsk i Amerika (1975)
Anders Buraas: De reiste ut (1982)
Lars Chr. Sande (red.): De som dro ut (1986)
Sverre Mørkhagen: Farvel Norge (2008)
Garrison Keillor: Life among the Lutherans (2009)
Gotaas og Kvarsvik: Ørkenen Sur (2010)
Sverre Mørkhagen: Drømmen om Amerika (2012)
Sverre Mørkhagen: Det norske Amerika (2014)
Odd S. Lovoll: Across the Deep Blue Sea (2015)

17. juni 2018

Toralv Maurstad: For et liv (2012)

I serien bøker eg aldri hadde tenkt eg skulle lesa er me no komne fram til denne. Eg venta på Ivar på kulturhuset, og der har dei ei hylle med bytebøker - du kan anten setja att ei bok, eller ta med deg ei bok. Medan eg venta tok eg ut denne boka, las litt i ho, og tenkte at denne kan eg jo lesa ut ein gong.

Var det verdt bryet? Nja. Det er ein sjølvbiografi, med alt det fører med seg. Maurstad er ein god forteljar, slik at dei mange anekdotane og forteljingane hans vert godt fortalde. Samstundes er boka litt utflytande, og det hadde vore greitt om han av og til samla trådane litt meir, og var meir konkret på kva år dette kapitlet handla om, og kanskje òg kven dei han snakka om var - han kjem ofte tilbake til folk han har skrive om før, og han hugsar ikkje alltid å minna oss på akkurat det. At det er ein sjølvbiografi gjer nok òg at han stiller seg i eit betre lys i situasjonar der han var omdiskutert. Han er open om at han ikkje var den mest populære teatersjefen Nationaltheatret har hatt, men tonar det likevel kraftig ned.

Og mykje av dette handlar altså om forlaget. Ein myndig redaktør kunne ha gjort denne boka langt meir spanande. Sjølv om mange av anekdotane kan vera heilt greie, vert det litt for mange av dei. Og nokre av dei er heller ikkje spesielt gode.

Guffen er lunken.

16. juni 2018

Dunkirk (2017)

Tidleg i den andre verdskrigen, i mai 1940, vart franske og britiske soldatar pressa tilbake av tyske soldatar, heilt til den franske byen Dunkirk. Dei var omringa, og den einaste fluktvegen var over kanalen til England. Dei var enormt mange, men med litt hjelp frå flyvåpenet, litt hjelp frå marinen, og mykje hjelp frå sivile fartøy, greidde meir enn 300 000 soldatar å koma seg attende til Storbritannia.

Denne filmen handlar om denne evakueringa. Historia er både godt og mindre godt fortalt. Det vekslar mellom dei på stranda, dei i lufta, og dei på ein livsviktig molo, og me er heile tida heilt oppe i dei det handlar om. Samstundes saknar eg noko litt meir overordna, som fortel korleis det faktisk let seg gjera å få vekk så mange. Det store spørsmålet, som filmen ikkje svarar på, er kvifor i alle dagar Tyskland ikkje pøste på med fleire fly - dei britiske flya ville ikkje vore i stand til å verna dei mange soldatane som var på stranda, utan noko form for vern. Det tyske luftvåpenet var truleg oppteke på anna hald, men likevel: Det verkar rart at dei ikkje hadde god nok oversikt over situasjonen til at dei såg at her kunne dei laga ein massakre.

Guffen er lunken.

15. juni 2018

Voss Sparebank 175 år (Voss, 14.6.2018)

Voss Sparebank fyller 175 år, og markerer dette ved tre høve. I november vert det både festmiddag og kyrkjekonsert; i går var det bokbad og Odd Nordstoga-konsert. Med eit matøkt midt i.

Bokbadet i Gamlekinoen var svært bra. Banken har fått laga ei jubileumsbok, skriven av Jørn Lekve. Bokbadet var leia av Linda Eide, og ho samtala med Lekve og banksjef Jørund Rong. Det var ein trio som passa godt saman, det var passeleg med alvor og passeleg med humor, og dei fekk fram mange gode poeng. Dei brukte til dømes litt tid på Steffens-pengane, som vart trykt på Voss i april 1940. Dette var dei fyrste pengesetlane med nynorsk tekst, og vart trykt av di det ikkje var pengar nok i omlaup desse dagane. Noko av dette har vore kjent frå før, men Rong, som er uvanleg interessert i historie, hadde funne dokument som utfylte historia.

Etter maten var det konsert med Odd Nordstoga i Vossasalen. Eg likar eigentleg Nordstoga best når han gjer noko anna, både Nivelkinn (med Øyonn Groven Myhren) og Storegut (med Aasmund Nordstoga og ein til, ein Buen-gut, trur eg) var store opplevingar. Her var han saman med eit band, slik at eg hadde relativt låge forventingar. Og det vart relativt livlaust. Songane var like, der var ingen tekstar som greip meg, og det er veldig freistande å dra nokre dårlege vitsar med utgangspunkt i ein av dei fyrste songane hans spelte, "Kjedelig iblant". Av og til livna det til, best likte eg to songar frå Vaffelhjarte-serien, men det var ikkje nokon stor konsert, dette.

Guffen er lunken.

12. juni 2018

Bill Bryson: A Walk in the Woods (1998)

Appalachane er ei rekkje fjellrekkjer i det austlege Nord-Amerika, frå ein stad i Sørstatane i USA til Newfoundland i Canada. I den amerikanske delen av fjella vart det i 1930-åra laga ein gjennomgåande sti, The Appalchian Trail. Denne er i dag om lag 3500 kilometer lang. Mange går heile eller delar av stien, og det er det som er utgangspunktet her.

Bill Bryson finn ut at han vil prøva å gå heile denne ruta. Han prøver å få selskap på delar av ruta, og får ein uventa telefon frå barndomskameraten Stephen Katz. Katz, som eigentleg heiter noko heilt anna, hadde òg ei birolle i Neither Here nor There, ei av dei fyrste bøkene til Bryson. Dei slår seg saman, kjøper altfor mykje turutstyr, og flyg til Georgia. Planen er å gå heile vegen heimatt til Maine. Det går ikkje, dei er altfor dårleg trente, men det gjer ingenting.

Dei møter mange rare folk, dei er redde for dei ville dyra (som dei omtrent ikkje møter), dei lengtar etter god mat og god drikke, og går leie relativt fort. I alle fall leie nok til at dei avbryt turen. Dei møtest igjen seinare for å gå ein vidgjeten strekning i Maine, der ruta går gjennom 160 kilometer med villmark. Dei avbryt også den delen.

Bryson er i toppform i denne boka. Han drit ut dei han kan drita ut, og veldig mange av dei andre turgåarane dei møter får så hatten passar. Samstundes drit han òg seg sjølv ut. Innimellom refereringa frå turane kjem han med historikk, både knytt til ruta og til områda dei går gjennom. Her er han som vanleg open for det som måtte finnast av kuriøse fakta. Det var stas å lesa denne boka igjen, og det passar bra før ein sommar då det ser ut til å verta litt turgåing igjen.

Guffen tilrår.

Meir Bryson på kulturguffebloggen
The Lost Continent (1989)
Notes from a Small Island (1995)
Shakespeare. The World as a Stage (2007)
At Home (2010)
One Summer. America 1927 (2013)
The Road to Little Dribbling (2015)

10. juni 2018

Jonathan Franzen: Purity (2015)

Dette var eigentleg litt rart. Eg las to Franzen-romanar for nokre år sidan, og kjøpte denne då ho kom i 2015. Eg har likevel venta med å lesa ho, eg hadde ei kjensle av det var litt seige greier. Etter lesinga henta eg fram det eg hadde skrive om dei to føregåande, og ser at eg var svært nøgd med dei. Kvar kjensla av at dette ikkje var så bra kom frå veit eg ikkje, men det stemde, i alle fall. Dette er noko av det seigaste eg har lese, og eg er heller nøgd med at eg kom meg gjennom heile boka.

Kva det handlar om? Purity er ei jente tidleg i tjue-åra, som ikkje veit kven faren er. Ho arbeider litt for ei kvalitetsnettavis i Denver, og vert sendt til Bolivia. Der har ein kar frå Aust-Tyskland bygd opp ein leir der dei leitar på nettet etter løyndomar. Det viser seg at tyskaren og sjefen for avisa i Denver er gamle kjende, slik at Purity får vita kven faren er.

Dette er kortversjonen, sjølvsagt. Franzen bruker langt meir plass enn dette. Han skriv og skriv. I dei fyrste kapitla vert kvar og ein av hovudpersonane introduserte, med endelause historier om kva dei har gjort før, kva dei gjer på akkurat no, og kva dei kunne tenkja seg å gjera. Det går så makelaust seint, og når personane også er heller uinteressante, vert det altså ikkje mykje att å skryta av.

Av og til snakkar eg litteratur med kulturjournalisten i lokalavisa. Han irriterer seg over at alle romanar skal vera så lange no for tida. Eg plar ikkje vera samd med han i det, men etter at eg las denne ser eg absolutt poenget hans.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Franzen på kulturguffebloggen
The Corrections (2001)
Freedom (2010)

9. juni 2018

Bill Minutaglio & Steven L. Davis: The Most Dangerous Man In America (2018)

Ei rar bok, om to rare folk. Tittelen passar på begge to - Nixon omtalte Leary som den farlegaste mannen i USA, medan mange brukte liknande ord om Nixon.

Timothy Leary var ein ivrig talsmann for LSD og andre psykedeliske rusmiddel, både før og etter at LSD vart forbode i USA i 1968. Han var professor i psykologi ved Berkeley og Harvard, før han fekk sparken i 1963. Han heldt fram med forsøk på stoff, skreiv bøker, og vart ein helt for mange. I 1969 stilte han som kandidat i guvernørvalet i California.

Richard Nixon var president i USA frå 1968 til han gjekk av i 1974. Han var konservativ, han var paranoid, og vert ofte sett på som den minst ærlege presidenten USA har hatt.

I 1970 ville Nixon gjera noko med narkotikaproblemet. Han gjorde Leary til ein hovudfiende. Leary vart fengsla i 1970 for å ha blitt teken med hasj to år tidlegare, og det er omtrent her boka tek til. Leary rømmer frå fengselet, greier å koma seg til Algerie, Der trivst han (og kona) dårleg, dei bur hjå ein av leiarane i Black Panthers, og dei rømmer vidare til Sveits, der dei skil lag. Leary kjem seg til Afghanistan, der han omsider vert fanga og sendt til USA. Han vart fengsla, og ei kort tid sat han i nabocella til Charles Manson.

Historia er grei nok. Leary har kontakt med fleire motkulturelle miljø, slik at det kjem godt fram kor stor motstanden var mot det etablerte. Men det er likevel ei rar bok. Nixon er nesten ikkje synleg. Boka er òg komponert rart, med kapittel som sjeldan er på meir enn fire sider. Språket og skrivestilen er heller ikkje spesielt bra, slik at det tidvis vart litt seigt.

Guffen er lunken.