Lorax (2012)

Nja, ikkje all verda å skryta av dette, men eg hadde vel heller ikkje noko von om det. Kinoen på Voss inviterte som vanleg til gratis barnekino 17. mai, og det var denne som stod på programmet.

Filmen byggjer på ei bok av Dr. Seuss. Handlinga er lagt til ein by der alt er av plastikk, og der ein mektig forretningsmann styrer heile byen. Han lever av å selja frisk luft på flasker, og har difor utrydda all vegetasjon i byen - utan plantar er jo han den einaste som kan tilby frisk luft. Ted, ein gut i byen, vil imponera nabojenta, som lengtar etter å sjå eit verkeleg tre. Han lurer seg ut av byen, møter ein eremitt som fortel om korleis området vart rydda for tre, men som òg gjev Ted det einaste frøet som finst. Ted smuglar dette inn i byen, og får planta det i ein park, til stor jubel frå alle andre. Bortsett frå forretningsmannen.

Filmen har ikkje den sjarmen bøker av Dr. Seuss har. Animasjonen er midt på treet, replikkar er midt på treet, av og til dukkar det opp nokre anonyme songar, og det er lett å sjå kva som kjem til å skje. Filmen får plusspoeng for den naturvenlege vinklinga, men det er omtrent alt. Dessutan var heile filmen uskarp - men det er vel noko dei tilsette ved kinoen må ta ansvaret for.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

L. A. Stenholt: Knute Nelson (1896)

For nokre dagar sidan såg eg eit halvgodt program på NRK om fotballtrenaren Knute Rockne, truleg den best kjende vossa-amerikanaren. Det fekk meg til å tenkja på litt av kvart, mellom anna denne boka. Eg fann ho på ein uannonsert loppemarknad i slutten av april. I dag tok eg boka fram att, og las ho på relativt kort tid.

Det er ein slags biografi om Knute Nelson. Nelson utvandra frå Evanger som sju-åring, saman med mora, og dei slo seg ned i Midt-vesten. Han var soldat i borgarkrigen, han utdanna seg som advokat, han vart valt inn som kongressrepresentant, han vart guvernør i Minnesota, og han vart senator i 1895. Omtrent her stoppar boka, men han vart verande senator til han døydde i 1923, åtti år gamal. I norskamerikanske bøker, og i alle fall i dei vossa-amerikanske, er det ikkje måte på kor rosande omtale han får - det er så til dei grader opplagt at han ville vorte president, om det ikkje hadde vore for at han var fødd utanfor USA.

Så langt går ikkje Lars Andreas Stenholt, men det er ikkje mykje om å gjera. Han kallar boka ein biografi, men han kunne like gjerne brukt ordet hagiografi. Det er i det heile ei rar bok. I føreordet skriv han at hovudkjeldene hans er noko han har fått frå Nelson sjølv - eit foto, "a brief sketch of my life", og ei side frå the Congressional Directory, der det òg er "a short sketch" om Nelson. Så godt som ingenting, altså, og ingenting han ikkje har fått direkte frå Nelson. Det er kanskje ein av grunnane til boka er så tynn, og grunnen til at han kjem opp i 110 sider er at han bruker 25 sider på å ordrett attgje den fyrste talen Nelson heldt i Senatet.

Kva skriv han elles? Han skriv litt om Nelson, sjølvsagt, om utdanning og soldatliv og sånn, men spesielt grundig er det ikkje. Han flettar inn mykje frå pionertida, og skryt uhemma av dei tidlegaste utvandrarane frå Noreg. Dette var ikkje folk som levde; dette var folk som kjempa, livet gjennom. Han ser ut til å skriva slik han trur lesarane vil ha det - han kritiserer embetsmenn, han kritiserer akademikarar og teoretikarar, slike som oftare stikk fingeren i bokhylla enn i jorda. Han bruker òg mykje tid og plass på å skriva om amerikansk politikk generelt, og han er ein namedroppar av rang. Det er ikkje måte på kor mange gonger han refererer til Abraham Lincoln; meir gledeleg er det at han omtalar Sivert Aarflot, Olaus Fjørtoft og A.O. Vinje i varme ordelag. 

Stenholt utvandra frå Sunnmøre, og skal ha vore den einaste norskamerikanaren som levde utelukkande av å vera forfattar. Han gav ut ei rekkje bøker, gjerne fleire kvart år. Viss denne boka er representativ for kor mykje arbeid han la ned i bøkene sine, verkar det ikkje urimeleg at han hadde ein stor produksjon.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Rick Smolan og David Cohen (red.): A Day in the Life of America (1986)

Ideen er god - rundt 200 profesjonelle fotografar vert inviterte til å dokumentera ein vanleg dag i USA. Dei kjem saman i Denver, drøftar prosjektet, og vert deretter sendt til ulike kantar av landet. Nokre fotograferer berømte folk, som Liza Minelli eller visepresident George Bush; dei fleste fotograferer heilt vanlege folk. Dei tek mål av seg til å visa både glede og sorg, velstand og fattigdom, folk og natur, gamle og unge, osb.

Men likevel tek det ikkje heilt av. Her er sjølvsagt mange gode bilete, men òg altfor mange middels bilete. Den store mangelen er bilete med humor, og det vert mest tydeleg på den dobbeltsida der dei trykkjer bilete frå amatørar. Desse vart inviterte til å levera sine bidrag, og dei er jamt over gode. Kanskje det kjem av at redaktørane her kunne velja ut nokre bilete av mange; kanskje det kjem av at fotografane skjøna at dei måtte gjera noko eksepsjonelt for å få biletet sitt på trykk.


Guffen er lunken.

Steffen Kverneland: Munch (2013)

I Kanon-hefta, som Steffen Kverneland og Lars Fiske står bak, har der vore fleire biografiske seriar om Edvard Munch. Her har Kverneland samla desse, og utvida prosjektet til ein glitrande teikneseriebiografi om Munch.

Boka opnar med at Kverneland forklarar Fiske korleis han vil arbeida. Han tek utgangspunkt i kva Munch og andre har skrive om livet hans, altså ikkje heilt ulikt måten han arbeidde med Illustrerte klassikere. Det aller meste av teksten i boka er henta frå desse kjeldene, men ein sjeldan gong kjem Kverneland med eigne tekstar. Av og til dukkar han òg opp i illustrasjonane, gjerne saman med Fiske, og gjerne i fotografisk form.

Dei som vil ha alle detaljane om livet til Munch må leita andre stader; dette er ikkje ein slik biografi. Kverneland konsentrerer seg om nokre periodar i livet til Munch. Munch budde nokre år i Berlin og Paris, der han hadde mykje kontakt med andre skandinaviske kunstnarar. Spesielt forholdet til Strindberg får mykje plass. Forholdet og lengten etter to kvinner, Millie Thaulow og Dagny Juel prega likevel Munch meir, og Munch var òg prega av at han miste fleire familiemedlemmar på relativt kort tid. Kverneland fortel om ein Munch som utelukkande arbeider sjølvbiografisk, og med utgangspunkt i tekstutvalet prøver han å visa korleis desse hendingane prega Munch, og inspirerte han til å måla.

Og dette gjer altså Kverneland på ein finfin måte. Han vekslar mellom ulike teiknemåtar; der han ofte flettar inn referansar til bilete av Munch, eller attgjev dei, så godt han greier. Kverneland har laga mange gode teikneseriar før, og han kjem sikkert til å laga mange fleire gode seriar, men det er ikkje utenkjeleg at dette vert ståande att som hovudverket hans.

Guffen tilrår.

Jenny M. Jones: The Big Lebowski (2012)

Det er visst Lebowski-tid igjen. The Big Lebowski er ein fantastisk film, som eg gjerne ser igjen og igjen. Eg lo godt fyrste gong eg såg han, og eg ler framleis godt av han. Denne boka fortel mellom anna at det ikkje var så mange som lo av han i 1998, men at han har fått stadig fleire vener. Filmen fekk ei heller lunken mottaking i USA, og vart teken av plakaten relativt raskt.

Ei bok som denne er ikkje det einaste provet på at folk framleis likar Lebowski. I USA har det dei siste ti åra vorte arrangert ein årleg Lebowski Fest, der folk dei fyrste åra kledde seg ut som ein av karakterane i filmen, men der dei etter kvart let seg inspirera av detaljar i filmen. Folk kan koma utkledde som kvite russarar, eller med t-skjorter frå Speed of Sound-turneen til Metallica (ein turné som er oppdikta).

Denne boka fortel både om filmen, og om korleis filmen etter kvart vart dyrka av fleire og fleire. Jones skriv ikkje alt sjølv, men både ho og medforfattarane hennar kjem stort sett godt frå det. Det vert av og til litt springande, og formgjevinga vert av og til altfor oppstykka, men i det heile er det ei bok som viser kor viktig denne filmen er vorte for nokre. Det vert ikkje minst tydeleg når me les om trussamfunnet The Church of the Latter-Day Dude, som har 140 000 medlemmar.

Jones bruker mykje plass på språket i filmen, og når ein ser filmen er det nesten vanskeleg å tru på det ho skriv. Replikkane i filmen verkar fleire gonger improviserte, men ho hevdar hardnakka at all mumling og stamming og alt det der finst i manus. Det er mykje å le av også i boka. Fleire av desse sitata er anten av ein av Coen-brørne ("Minnesota in Winter is like Siberia with family restaurants"), eller om dei.

Guffen tilrår.

Knut Nærum: Nordmenn som rimer (2013)

Knut Nærum kan vera hylande morosam, og det på mange ulike område. Vitseteikningane hans frå 80-åra toler godt å hentast fram att; bøkene hans kan vera gode, litteraturhistoria hans har til dømes mange gode poeng, og på fjernsyn er han òg underhaldande. Han var det i alle fall før - etter at Linn Skåber kom inn i Nytt på nytt fall nivået så mykje at eg sjeldan ser det. Kanskje eg bør ta til att til hausten.

På grunn av alt dette er det overraskande at denne boksingelen er så oppsiktsvekkande dårleg. Her er i overkant av åtti dikt på to liner, der ei av dei to linene heile tida er namnet på ein kjent nordmann. Det vert såleis ein variant av regla om han som ikkje kjende Aslak frå Brimi, av di han berre kjende folk med rim i.

Eg hadde venta meg litt å le av, eller i alle fall noko å smila av. Det kom ikkje. Eit par smaksprøvar: "Mens han var stamgjest på Grand, Henrik Ibsen / ble ingen servitør stenrik av tipsen." Spaghetti Bolognese kommer fra Bologna / Dermed pasta, sier dronning Sonja." Dei andre dikta er omtrent like tynne.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Olav Dalgard: Lars Tvinde (1966)

Det Norske Teatret jubilerer i år. 2. januar 1913 sa Lars Tvinde fram opningsreplikken på den fyrste framsyninga deira, og han vart verande ved teatret resten av yrkeskarriera si. Dette heftet vart gjeven ut til åttiårsdagen hans i 1966, og kan med litt velvilje kallast ein Tvinde-biografi.

Men då må det altså litt velvilje til. Dalgard skriv litt om oppveksten på Voss, der Tvinde arbeidde i ein landhandel, og dreiv med amatørteater i ungdomslaget. Han var gåverik, og vart invitert til Kristiania for å prøvespela for det nyskipa teatret. Han vart, under sterk tvil, godteken. Frå då av gjer ikkje Dalgard (eller forlaget, som fullførte manuskriptet medan Dalgard var utanlands) anna enn å gå gjennom alle rollene Tvinde hadde. Han fortel kort korleis Tvinde greidde seg, og siterer flittig frå avismeldingar.

Det er difor relativt stussleg og einsformig lesnad, men utan verdi er likevel ikkje heftet. Det kjem tydeleg fram korleis Tvinde og DNT utvikla seg parallelt. Dei fyrste tiåra var repertoaret dominert av folkelivskomediar, og det passa Tvinde som hand i hanske. Så vart dei kunstnarlege ambisjonane til teatret større, og det viste seg, litt overraskande, at også det passa Tvinde godt. Han skal ha vore spesielt god i rolla som Didrik i Medmenneske.

Det er eit heidersskrift, komplett med tabula gratulatoria og nokre korte helsingar til slutt. Boka er altså heller oppramsande, men ein får løn for lesinga når ein kjem til helsinga frå Tarjei Vesaas: Han skriv om Tvinde at "der går ein mann og veit det vi ikkje vil veta".

Guffen er lunken.