28. september 2014

Vidar Kvalshaug: Trampolineland (2012)

Eg har lese fleire av bøkene til Kvalshaug, og har jamt over likt dei. Kanskje det er difor eg vart litt skuffa over denne. Boka har tolv noveller, og fleire av dei er finfine. Andre er òg gode, men nokre, kanskje så mange som ein tredel, fekk eg lite ut av.

To tema ser ut til å gå att gjennom boka. Tilhøvet mellom fedre og born, eller mellom foreldre og born er eitt av dei; det andre er tap og død. I meir enn halvparten av novellene har det vore eit dødsfall, der familiemedlemmar prøver å få kvardagen til å gå vidare. Nokre gonger vert dei to temaa fletta saman, som i opningsnovella, der ein far og ei dotter har heilt ulik forståing av kva det vil seia at mor til dottera er død.

Kvalshaug skriv godt, men det er altså ikkje nok til å redda heile denne boka.

Guffen er lunken.

Room 237 (2012)

Kor godt komponert kan ein film vera? Kor mange hint kan ein leggja inn i ein film, kor mange meir eller mindre skjulte historier kan der vera? Mange, viss ein skal tru på denne filmen. Det er uråd å tru på alt som vert hevda her, men filmen er likevel fascinerande.

Utgangspunktet er at Stanley Kubrick har lagt inn ei mengd skjulte referansar i filmen, og at filmen handlar om noko langt meir enn ein wannabe-forfattar som tørnar galen i eit klaustrofobisk hotell. Fleire personar, som ikkje vert introduserte, og som det heller ikkje vert teke til motmæle mot, kjem med sine meir eller mindre godt grunngjevne hypotesar om kva filmen handlar om. Ein meiner at det er ein film om korleis det kvite Amerika massakrerte indianar-kulturen. Ein annan meiner det er ein film om holocaust. Ein tredje meiner at filmen er ei stadfesting på at det var Kubrick som laga filmen som overtydde folk om at USA faktisk hadde sendt folk til månen. Ein fjerde hengjer seg opp i at møblementet endrar seg i same scene, og at i scena der Danny leikar med bilar på golvteppet (på plakaten til venstre), har han brått snudd seg 180 grader, slik at den brune streken som fyrst peikar inn mot magen hans peikar mot ryggen. Ein femte har prøvd å teikna hotellet, for å visa at det ikkje kan vera eit stort vindauga bak skrivebordet til hotelldirektøren, og at det sterke lyset bak det vindauga må tyda eit eller anna.

For meg verkar det meste av dette som reint vås. Det einaste som gav litt meining for meg, var dei mange referansane til indianarkulturen, og at filmen har sterk sympati med dei. Men det andre? Stort sett meiningslaust. Men det er fascinerande, ikkje minst av di det viser kor sterkt knytte ein kan verta til ein film. Her er folk som har sett filmen igjen og igjen, og som altså finn stadig nye lag med meining. Og dei ser filmen grundig - ein meiner at viss ein går gjennom opningsscena bilete for bilete, kan ein på eitt bilete sjå ein svak karikatur av Kubrick i skyene.

Guffen tilrår.

25. september 2014

Boyhood (2014)

Richard Linklater har laga mange filmar der ungdom har hovudrolla, og der eit undertema gjerne er korleis ungdom slit med å finna ut kven dei er. I solnedgang/soloppgang-trilogien sin brukte han same skodespelarar i filmar med om lag ti års mellomrom, her har han gjort noko liknande, men noko eg ikkje kjenner til at andre har gjort før: Laga ein oppvekstfilm som strekkjer seg over tolv år, og som er spela inn over ein like lang periode.

Dei som som endrar seg mest i denne tolvårsperioden er to sysken, som er seks og om lag åtte år då filmen tek til. Linklater har anten hatt flaks eller uvanleg god teft då han gav hovudrolla til den då åtte år gamle Ellan Coltrane (og litt mindre teft då han gav den andre hovudrolla til dotter si, Lorelei Linklater). Coltrane er eit funn, både av di han spelar godt, men òg av di kroppen hans endrar seg så godt. Både fjes og kropp vert annleis, frå å vera ein komfortabel unge, via å vera litt keitete tidleg i tenåra, til han igjen er komfortabel og elegant då han flyttar heimefrå for å gå på college.

Denne vrien er sjølvsagt ikkje nok i seg sjølv, og det fyrste kvarteret sat eg og undra på om dette var alt. Det skjedde lite, det var berre korte glimt inn i kvardagen til ein ikkje altfor ressurssterk amerikansk familie, der ei åleinemor gjer det ho kan for å halda skuta flytande, og der faren berre kikar innom når han finn det for godt. Men så tek det seg så til dei grader opp. Det vert ein (eller fleire) historier som fengar. Tilhøvet mellom guten og mora. Tilhøvet mellom guten og faren. Hobbyane hans. Jenter han møter. Litt drikking, litt dop. Saman lagar desse historiene eit flott portrett av ein ung mann, og ei uvanleg god framstilling av korleis det er å gå frå å vera eit barn til å vera ein ung mann.

Guffen tilrår.

Gunnhild Øyehaug: Undis Brekke (2014)

Undis Brekke er ein ikkje heilt vellukka akademikar. Ho har nyleg flytta attende til Sunnmøre for å undervisa på ein høgskule ho tidlegare var student ved. Dei tilsette ved norsk-avdelinga er samla til julebord, der dei et smalahove. Samtalen går fritt, ho kjenner nokre av dei andre og kjenner til nokre fleire. Innimellom dette etegildet kjem ho med stadige tilbakeblikk, der ho fortel om tilhøvet til mora, til vener og kjende, til kjærastar, og etter kvart får me eit godt inntrykk av kven ho er.

Ho er ikkje den ho gjerne vil framstå som. Ho har ikkje fått til så mykje i livet. Ho fekk ikkje fullført doktergradsarbeidet sitt. Ho har ikkje fått seg familie. Ho framstår som flink i faget og har altså fått seg høgskulejobb, men anar ingenting om barokken, som ho skal undervisa i. Omtrent det einaste vellukka ho har gjort var å skriva ein sjølvbiografisk og litt for utleverande roman.

Det er ei fornøyeleg bok. Her er nok å smila av, og grepet med den gjennomgåande smalahovefesten fungerer svært godt. Øyehaug skriv godt, komponerer like godt, og siglar opp som ein favoritt.

Guffen tilrår.

21. september 2014

The Shining (1980)

For nokre av oss verkar det som ein drøymesituasjon: Du og familien din skal passa på eit hotell i fem vintermånader, utan andre oppgåver enn å passa på varmeanlegget og gjera det som måtte dukka opp av vedlikehald. Slik er det òg for Jack Torrance, som drøymer om å verta forfattar, og som tek med seg kone og son til Overlook Hotel i Rocky Mountains. Det går ikkje heilt etter planen; Jack taklar det ikkje i det heile. Han vert gradvis galnare, og prøver å kopiera ein familietragedie han fekk høyra om på jobbintervjuet.

Det er ein skremmande film. Det heile er svært klaustrofobisk, dei er altså tre personar på eit svært hotell, langt vekke frå sivilisasjonen. Jack Nicholson, som har hovudrolla, passar godt til spela galen. Kona hans, Wendy, er mest oppteken av å ikkje gå i vegen for han. Ho veit at han tidlegare har vore valdeleg mot sonen deira; kanskje han òg har slege ho.

Filmen forklarar ikkje alt som skjer, og det kanskje mest uklare momentet er kven Jack eigentleg er. Filmen sluttar med at kamera zoomar inn på eit foto frå 1921, og der sit han sentralt. Var han berre ein innbilt person? Han har snakka med mange andre slike i filmen. Han vert innelåst i eit matlager, men kjem seg ut derfrå - er det fordi han er innbilt, eller var det andre innbilte personar som hjelpte han ut? Og viss det var det, korleis kunne han frysa i hel? Ting tyder på at Kubrick meinte at han var eit spøkelse; i originalversjonen (som vart endra ei veke etter premiera) sluttar filmen med at hotelldirektøren vitjar Wendy på sjukehuset, og fortel at ingen kan finna liket til Jack. Men viss han, til liks med alle dei andre innbilte personane han og dei andre ser i filmen, var knytt til hotellet på den måten - kvifor var Wendy og son deira der?

Guffen tilrår.

20. september 2014

Alfred Fidjestøl: Askerkretsen (2014)

For mange år sidan var eg med på å laga utstillinga "Askerkretsen". Det var eit nettverk av kunstnarar og forfattarar og målfolk, som i større eller mindre grad krinsa rundt Labråten, heimen til Hulda og Arne Garborg i Asker. No har denne krinsen omsider fått historia si i bokform, og det er bra.

For det er ei finfin bok. Rasmus Steinsvik kjøpte Labråten i 1897, for at han og kona Marta, dei to Garborgane, og Karen og Ivar Mortensson skulle slå seg saman i eit slags kollektiv. Dei neste 27 åra, fram til Arne Garborg døydde, var dette eit nynorsk kultursentrum. Det var her dei budde, dei viktigaste målideologane. Det var her grunnleggjaren av Det Norske Teatret budde, det var her grunnleggjaren og den viktigaste redaktøren i avisa Den 17de Mai budde, og det var den viktigaste forfattaren skreiv, i alle fall deler av tida. Han drog til seg andre forfattarar og omsetjarar.

Så det er ei bok om nynorske heltar, dette, men det er heltar med svært mange veike sider. Nokre ravar rundt i fylla, andre ravar inn og ut av galehus (medan andre igjen godt kunne gjort det), nokre er asosiale, nokre er dårlege ektemenn, så godt som alle har dårleg helse. Fidjestøl har respekt for det dei har gjort, men kvir seg ikkje for å dra fram desse veike sidene. Forfattaren Rasmus Løland sleit til dømes med tvangstankar, han trudde at det voks ein tråd ut av bakhovudet sitt, slik at han måtte gå same ruta att og fram når han skulle ut av huset sitt - elles ville tråden hekta seg fast ein eller annan stad. Arne Garborg var heller ikkje heilt stabil; då han og Hulda i 1901 la seg inn på eit fredeleg pensjonat for at han skulle fullføra I Helheim, fekk han problem med utsjånaden til ei av dei tilsette der. Ho hadde eit misforma andlet, og Garborg meinte at han vart sjuk av å sjå på henne. Viss ho hadde reidd opp senga hans, nekta han å sova der.

Så her er litt av kvart å smila av, men fyrst og fremst er det ein flott fellesbiografi over eit miljø som prega målrørsla, og som sette spor etter seg som framleis er tydelege. Det er mange og mykje å halda styr på, men Fidjestøl har full kontroll, og viser på ein overtydande måte kor viktig dette miljøet var. Så får me heller godta at han ikkje har sett seg nok inn i dei meir perifere kjeldene sine til å vita at Norsk Barneblad ikkje er det eldste barnebladet i verda.

Guffen tilrår.

Alex Fynn & Kevin Whitcher: Arséne & Arsenal (2014)

Ei av dei fyrste bøkene eg skreiv om på denne bloggen var skriven av Fynn og Whitcher. Dette er ein oppfølgar, der undertittelen seier det meste - Arsenal-manageren prøver å finna attende til gullformelen frå tida rundt tusenårsskiftet.

For det har han ikkje greidd, trass i triumfen i FA-cupen i år. Kvart år har laget hans eit høgt toppnivå, men dei greier ikkje å halda koken oppe gjennom ein heil sesong. Dei held likevel plassen bak dei aller beste i England, og har vore blant dei fire beste på tabellen dei siste femten-seksten åra. Økonomien har spelt inn, Arsenal bygde eit nytt stadion for bortimot ti år sidan, og har prioritert å betala ned på gjelda, og brukt det som forklaring på kvifor dei ikkje har kjøpt fleire dyre spelarar.

I alle fall fram til no. Boka er dels ein gjennomgang av fjorårssesongen, der annakvart kapittel handlar om kampane som var spelt, og annakvart kapittel er analysar av ulike sider ved klubbdrifta. Fynn og Whitcher viser det som alle veit, at Arsenal har enormt med pengar på bok, og at grunnen til den manglande handlinga truleg er at Wenger er for sta, at han har for stor tru på at laget kan greia seg med færre spelarar, og mange unge spelarar. Dei peikar òg på andre svake sider ved laget i dag, fyrst og fremst at grunnen til dei mange skadene er at medisin-avdelinga ikkje er gode nok.

FA-triumfen i fjor kan tyda på at laget omsider er på rett veg att. Fynn og Whitcher er likevel ikkje altfor store optimistar. Dei meiner, som svært mange andre, at Wenger har gjort sitt, og at han har så mykje makt i klubben at ingen vågar å kommandera han til å gjera noko anna.

Guffen tilrår.