20. august 2014

Per Petterson: Ekkoland (1989)


Debutromanen til Petterson er ei fin barneskildring. Tolv år gamle Arvid er på ferie i Danmark; saman med foreldra og systera vitjar han besteforeldra. Gjennom tolv litt frittståande kapittel gjer han det tolvåringar gjer - han gjer ting litt på eiga hand, han gjer ting saman med foreldra, han skjønar ikkje alt som skjer, men prøver så godt han kan.

Det siste er noko av det beste med boka. Det kjem små hint om at alt ikkje er som det skal vera, der er noko som ikkje er heilt godt mellom alle dei vaksne, men sidan heile boka vert sett gjennom Arvid, er det ikkje alt me får med oss, me heller.

På nivå med dei nyaste bøkene til Petterson er ikkje Ekkoland, men det er ei heilt grei bok.

Guffen tilrår.

17. august 2014

Helga Flatland: Bli hvis du kan. Reis hvis du må (2010)

Dette er den fyrste boka i ein glimrande trilogi, der eg las bøkene i litt feil rekkjefølgje. Det har ikkje så mykje å seia, dei tre bøkene er relativt frittståande.

Tre gutar frå ei lita bygd vervar seg til å kjempa i Afghanistan, der dei alle tre vert drepne av ei bilbombe. Flatland gjer mykje meir enn å fortelja om kva som hende. Ho let fleire røyster tala - i denne boka snakkar to av gutane, og to andre frå bygda. Boka handlar mest om oppveksten til gutane, om korleis dei prøver å finna eit eige rom i ein tynt busett fellesskap prega av primærnæringar. Kor stor plass er det til dei som er annleis?

Fellesskapen mellom dei tre er òg i hovudsak bygd opp rundt det at dei gjekk saman på skulen. Dei verkar ulike, men tek dei kameratane dei får. På same måte som andre i bygda har dei løyndomar, nokre kan dela desse med nokre få, andre held dei heilt for seg sjølv.

Guffen tilrår.

14. august 2014

Stephen Davis: Hammer of the Gods (2008)

Sex and drugs and rock'n'roll. Det var det livet i Led Zeppelin handla om, i den rekkjefølgja. I tillegg til pengar, sjølvsagt, som var det aller viktigaste. Og sjølv om både bandet og dei som stod dei nærast var frå England, var det i USA dei verkeleg kunne utfalda seg. Her stod damene i kø, det same gjorde dealarane, og bandet gjekk frå fest til fest. Og av og til spelte dei ein konsert, og av og til var dei i studio.

I alle fall er det hovudinntrykket etter å ha lese denne boka. Davis har god kjennskap til musikken deira, men er langt meir interessert i å skriva om meir eller mindre truverdige historier. Det er drikking og damer, slik det er for dei aller, aller fleste band på det nivået, og dei vert styrte av ein så til dei grader kompromisslau manager, som ikkje kvir seg for å bruka vald når noko eller nokon går han mot.

Ein av grunnane til at dette vaset kjem i vegen for musikken er at den assisterande manageren, Richard Cole, er ei av hovudkjeldene til Davis. Cole var vill, men han verkar òg som ein som dyrkar denne villskapen, og som ein av desse som gjerne smør ekstra tjukt på. Det vert for mykje av dette, det er grenser for kor mange gonger det er spanande å lesa om alle damene dei hadde gåande på gras i Los Angeles, som vart den amerikanske heimbyen deira, og andre stader i verda.

Davis kan òg musikk, men vert for faktabasert når han skriv om det feltet. Han ramsar opp setlister frå konsertar, han går gjennom songane som er med på platene, men gjer ikkje mykje meir enn det. Eg, som ikkje har noko stort forhold til bandet i det heile, saknar meir inngåande analyser av musikken deira, og korleis den utvikla seg over tid. Davis verkar altså meir interessert i å skriva om korleis dei utanom-musikalske aktivitetane deira endra seg over tid.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

12. august 2014

Owen Beattie & John Geiger: Frozen in Time (2004)

Eitt av måla for oppdagingsreisande utover på 1800-talet var å kartleggja Nordvestpassasjen - ei sjørute nord for det amerikanske kontinentet. Dette ville gjera trafikken mellom Europa til Asia (og det vestlege Amerika) lettare - ein såg glatt vekk frå at den viktigaste grunnen til at ein ikkje fann denne ruta var at havet der nord ofte var frose året rundt. I 1845 sende Storbritannia ut ein svært mannsterk ekspedisjon, under leiing av Sir John Franklin. Han var kjend i området, og sidan dei hadde med seg alt av tipp topp moderne utstyr, rekna ein med at no skulle dei endeleg greia det.

Dei greidde det for så vidt, men dei betalte ein altfor høg pris. Samtlege 129 om bord på dei to skipa døydde. I tiåra etter leita rundt 25 ekspedisjonar etter dei, og sjølv om dei fann mange spor, fekk dei aldri svar på kvifor alle mista livet. Eskimoane i området fekk spørsmål om dei visste noko, og svara deira var ikkje av dei lystigaste - fleire meinte å ha sett prov på at ekspedisjonsmedlemmane hadde så stor matmangel at dei til slutt åt delar av dei daude kameratane sine for å overleva.

Det vart funne menneskerestar fleire stader, og det vart funne mange gjenstandar frå skipa. To funn var verkeleg interessante: Ein handskriven lapp i ein varde, med korte tekstar frå to ulike tidspunkt: I mai 1847 var alt vel; i april 1848 var 24 menn døde, og stemninga var heilt annleis. Og tre gravsteinar på den vesle øya Beechey Island. I Canada, der øya ligg langt mot nord, er minnet om ekspedisjonen framleis sterkt, og Owen Beattie var ein av dei som ville koma til botnar i kva som hadde skjedd. Han var (og er, for alt eg veit) professor i forensic anthropology, som minner lite om norsk antropologi - han var ekspert på å undersøkja lik.

I boka fortel Beattie om ekspedisjonen, om leiteaksjonane, og om korleis han sjølv gjorde fleire turar til området. Han finn ut at han må grava opp dei tre lika, og den siste halvdelen av boka handlar om dette. Det er ei fascinerande forteljing, sjølv om han av og til vert litt for oppteken av å skildra rutinar og detaljar i funna. Konklusjonen hans? Det var det moderne utstyret som knekte dei. Dei var klar over at dei kunne unngå skjørbuk viss dei hadde med seg fersk mat, så eitt av matlagera var fulle av hermetikk. Det var ein ny framgangsmåte, og han som leverte boksane hadde brukt bly då han lodda boksane saman. Blyet seiv inn i maten - alle døydde av blyforgifting.

Guffen tilrår.

Frode Grytten: Vente på fuglen (2014)

Twitter er det einaste sosiale mediet eg bruker jamleg. Den viktigaste grunnen er å halda seg oppdatert på store og av og til mindre store hendingar, å få tips om interessante artiklar eller nettsider, og å finna noko å le av. Eg går heller fort lei av dei som bruker Twitter til å skriva litterære tekstar, men Frode Grytten var unntaket. Eg fekk tidleg tips om Twitter-prosjektet hans, og såg etter kvart fram til den daglege kortnovella hans. Han avslutta skrivinga etter 539 meldingar, men dei ligg der framleis, for dei som vil lesa. Dei som heller vil lesa dei i bokform kan kosa seg med eit utval på om lag 200 i denne boka.

I alle novellene er dei omtalte personane anonyme. Så godt som alltid fekk me vita alderen deira, og i boka er novellene sortert etter alderen til dei det handlar om. I alle fall i utvalet er det ei overvekt av unge menneske, men alderen er oftast underordna. Mange av novellene kunne ha handla om personar med ein heilt annan alder enn den aktuelle.

Det er ei finfin bok. Det er eit ambisiøst prosjekt å få så mykje inn i så korte tekstar, men Grytten viser styrke, og greier det på ein imponerande måte. Mange av novellene er morosame, nokre er triste, dei fleste er varme. Han skriv om folk som er forelska, om folk som ikkje er det, folk som ser framover eller tilbake, folk som har det bra og folk som ikkje har det bra, og det er svært få av novellene som bommar heilt. Det er ei bok om livet, rett og slett.

Guffen tilrår.

11. august 2014

Jan Ingar Hansen: Amundsens betrodde mann, Historien om Oscar Wisting (2011)

Roald Amundsen var ikkje den enklaste å samarbeida med. Han kom ofte på kant med folk, både dei han samarbeidde med, og dei han fekk stønad frå. Oscar Wisting var den som heldt ut lengst - han var med til Sydpolen i 1911, gjennom Nordaustpassasjen i 1918, på forskingstokt med Maud 1921-25 (der Amundsen rett nok berre delvis var med), og med luftskip til Nordpolen i 1926. Saman med Amundsen var han altså den fyrste som var på begge polpunkta.

Der var tre viktige grunnar til dette. Wisting var i god form. Han var ein dyktig handyman, som fann løysingar der det måtte til. Og han var ekstremt lojal. Ein av grunnane til det kan ha vore at han hadde bakgrunn frå marinen, og at han difor var godt van med å følgja ordrane til ein overordna.

Wisting hadde altså eit spanande liv, og det er difor dumt at han har fått ein så dårleg biografi som denne. Boka gjev eit greitt innblikk i livet til Wisting, men ikkje meir enn det. Og mykje manglar. Wisting var 39 år då Fram la ut mot Sydpolen; dei 39 åra gjer Hansen seg ferdig med på tre sider. Ofte manglar det datoar; det kjem til dømes ikkje klart fram kva dato Wisting døydde. Språket i boka er hjelpelaust, og det er fullt av klisjear. Det vert altfor opplagt at Hansen kjem frå Horten, heimbyen til Wisting, og at han sjølv har vore knytt til marinen. Kan han nemna bynamnet, eller nemna at ein omtalt person har vore med i marinen, gjer han det. Dette kjem best fram i det malplasserte og altfor lange kapitlet "Marinens rolle i norsk polarhistorie" (som like godt heiter "Horten i polarhistorien" i innhaldslista). Der bruker Hansen nesten 27 sider på å gå gjennom alle frå marinen som har vore med på norske polarekspedisjonar. Og det er jo opplagt at ei bok som dette burde hatt kart over områda handlinga er henta frå.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

10. august 2014

Alex Ogg: Dead Kennedys. Fresh Fruit for Rotting Vegetables, The Early Years (2014)

Av alt eg har skrive gjennom åra kan det aller dårlegaste ha vore noko eg skreiv om Dead Kennedys. Saman med Håvard og Arnfinn laga eg fanzina Til folkets beste, og til det fyrste nummeret, sånn omtrent i 1983, ville eg skriva om Dead Kennedys - eit band eg ikkje visste spesielt mykje om. Det vart omtrent éi A5-side, med mykje svada spunne rundt dei tre-fire faktaopplysningane eg hadde plukka opp ein eller annan stad.

Hadde eg lese denne boka før eg skreiv den artikkelen, kunne mykje vorte annleis. Ogg fortel historia om DK fram til debut-Lpen vart utgjeven, og han gjer det på ein glimrande måte. Han har snakka med alle han bør snakka med - dei fire i bandet (pluss han femte som var med i bandet før plata kom), andre som var med på innspelinga, sentrale personar i punk-miljøet i San Francisco, og frå ein brite som vart blodfan av bandet på den fyrste konserten deira i England, og haika rundt i Storbritannia for å få med seg alle konsertane på turneen.

Dead Kennedys var eitt av dei aller viktigaste amerikanske punkbanda, og det var eit band fullt av indre motsetnader. Dette er tydeleg også i dag; for plussminus ti år sidan fekk dei tre musikantane i bandet med seg ein ny vokalist, og spelte ei rekkje konsertar. Det gjer dei framleis, til vokalist Jello Biafra si store fortviling. Ogg skriv at det tidvis var dårleg stemning mellom Biafra og gitaristen East Bay Ray også før bandet vart oppløyst, og det er svært tydeleg i intervjua han har gjort. Dei er djupt usamde om kven som gjorde kva, og det kjem godt fram korleis Biafra var den som ville tøya grensene, medan dei andre var langt mildare. Ingen av dei andre likte namnet på bandet, til dømes, men etter at Biafra hadde fortalt store delar av miljøet i San Francisco at bandet heitte Dead Kennedys, gjekk dei motviljug med på det. Dei var òg skeptiske til mange av tekstane hans, men også det fekk passera.

Boka er finfin. Ogg skriv godt og innsiktfullt, og sjølv om eg gjerne skulle ha lese også om resten av historia til bandet, gjerne heilt fram i dag, fungerer det heilt greitt med den avgrensinga han gjer. Han sympatiserer mest med Biafra, men det verkar som om det er det rette å gjera. Boka har ei rekkje illustrasjonar - fascinerande nok er her likevel ikkje noko foto der heile bandet er samla. Der er nokre konsertfoto der ein eller to eller tre er med, men aldri alle fire (eller fem). I tillegg er bilete av plateomslag, plakatar og dei mange kollasjane Biafra og/eller Winston Smith laga.

Guffen tilrår.