14. november 2018

Odd S. Lovoll: Two Homelands (2018)

I serien rare samantreff (der det rett nok tek litt tid før eg kjem til poenget): Eg har skrive to artiklar om kunstaren Lars Fletre til den lokale årboka. I det høvet har eg hatt litt kontakt med dotter hans, som bur i New York City. Mor hennar var assistent for Lovoll då han skreiv boka A Century of Urban Life (1988). I ein e-post for ein månad sidan skreiv ho at ho hadde ein avtale med Lovoll midt i oktober, og at ho nett hadde kjøpt denne boka. Eg hadde ikkje fått med meg at ho var gjeve ut, men tinga ho på Amazon nokre dagar etterpå. Før boka var komen i hus, fekk eg ein e-post frå Lovoll, der han fortalde om møtet med dotter til Fletre. Lovoll og eg er på nikk frå gamle dagar; han var til god hjelp då eg skreiv hovudoppgåva mi. Det er minst ti år sidan sist eg høyrde frå han, og eg kjenner han uansett ikkje spesielt godt.

Det var difor mykje nytt i denne boka. Han er i dag den største kjennar av den norske utvandringa til USA, og han har skrive fleire bøker og mange artiklar om emnet. Her viser han at han har fyrstehandskjennskap til utvandring. Han var fødd på Sunnmøre i 1934. Faren var fiskar, og då den andre verdskrigen braut ut var faren på fiske. I staden for å reisa heim til eit okkupert land reiste han til USA. Han kom heim i 1945, og året etter utvandra heile familien. I 1952 flytta dei til Noreg igjen, og slo seg ned i Volda (der dei bygde eit amerikanskprega hus eg må ha gått forbi hundrevis av gonger utan å vita at dette var eit Lovoll-hus). Han studerte, han gifta seg, han arbeidde som lærar, før familien i 1966 utvandra til USA igjen. Her vart han etter kvart professor ved St. Olaf College i Northfield, Minnesota, og redaktør for NAHA, det norskamerikanske historielaget.

I denne boka viser han korleis han ved fleire høve var den nye, den som var innflyttar frå eit anna land. I 1946 tok han til på ein amerikansk skule utan å kunna engelsk; seks år seinare var han norsk elev på gymnaset i Volda utan å vera heilt stø i norsk. Det er ei fin skildring av eit rikt liv, og boka er langt meir enn ein rein sjølvbiografi.

Guffen tilrår.

Meir utvandring på kulturguffebloggen
L.A. Stenholt: Knute Nelson (1896)
Johan Bojer: Vår egen stamme (1924)
Hjalmar R. Holand: The Kensington Stone (1932)
Erik Wahlgren: The Kensington Stone, a Mystery Solved (1958)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Hundevakt (1961)
Hjalmar R. Holand: A Pre-Columbian Crusade to America (1962)
Gudrun Hovde Gvåle: O.E. Rølvaag. Nordmann og amerikanar (1962)
Alfred Hauge: Gå vest - (1963)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Landkjenning (1964)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Ankerfeste (1965)
Theodore C. Blegen: The Kensington Rune Stone (1968)
Einar Haugen: Norsk i Amerika (1975)
Anders Buraas: De reiste ut (1982)
Lars Chr. Sande (red.): De som dro ut (1986)
Sverre Mørkhagen: Farvel Norge (2008)
Garrison Keillor: Life among the Lutherans (2009)
Gotaas og Kvarsvik: Ørkenen Sur (2010)
Sverre Mørkhagen: Drømmen om Amerika (2012)
Sverre Mørkhagen: Det norske Amerika (2014)
Odd S. Lovoll: Across the Deep Blue Sea (2015)

11. november 2018

Paul Auster: Auggie Wren's Christmas Story (2004)

Ein forfattar, eg-personen i denne forteljinga, har fått eit akutt tilfelle av skrivevegring. Han bur i Brooklyn, og New York Times har bede han om å skriva ei joleforteljing, som skal trykkast i avisa fyrste joledag. Han er klar over at det er ei fjør i hatten, men han har ingen idear, og fristen er berre nokre dagar unna. Dette fortel han til eigaren av den lokale tobakksforretninga, Auggie Wren,som seier at han kan mange joleforteljingar. Viss forfattaren spanderer lunsj, skal han gjerne fortelja ei.

Og det er ei finfin forteljing han kjem med. Ein gong tok han nesten ein butikktjuv på fersken. Tjuven, Roger Goodwin, sprang frå han, men mista lommeboka si. Adressa stod i lommeboka, så ei jol fann han ut at han ville returnera henne. Der fann han berre den blinde bestemora til tjuven. Han gjev seg ut for å vera barnebarnet, dei feirar jol i lag. Då han går på do finn han tjuvgods det eigentlege barnebarnet må ha sett der, og han tek med seg eit kamera når han går.

Denne forteljinga var utgangspunkt for filmen Smoke. Der er det sluttscena, og der er ei tydeleg endring: I filmen kjem det to klare hint om at Wren berre diktar opp det heile. Rett før han fortel, les han namnet Roger Goodwin på framsida av ei avis. Og rett etter at forteljinga er ferdig, seier forfattaren noko slikt som at "you have a real talent for bullshitting".

Og det er kanskje litt av poenget. Alle har gode historier å fortelja, men dei skal forteljast på ein god måte, og det er der talentet til Auggie Wren ligg. Forteljinga vart skriven i 1990, filmen kom i 1995, og denne utgåva kom i 2004 - fabelaktig illustrert av Isol.

Guffen tilrår.

Meir Auster på kulturguffebloggen
The Invention of Solitude (1982)
The New York Trilogy (1987)
In the Country of Last Things (1987)
Moon Palace (1989)
The Music of Change (1990)
Leviathan (1992)
Mr. Vertigo (1994)
Smoke (film, 1995)
Timbuktu (1999)
The Book of Illusions (2002)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
The Inner Life of Martin Frost (2007)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee: Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)

7. november 2018

Willa Cather: Death Comes for the Archbishop (1927)

Eg har lese to bøker av Cather før. Begge to var frå prærie-trilogien hennar, og begge var finfine. Denne boka vert gjerne omtalt som eit høgdepunkt i forfattarskapen hennar, så eg venta meg mykje her. Det vart i staden ein nedtur.

To katolske prestar reiser til New Mexico for å etablera ei kyrkje der. Dei møter lokale folk, dei vert kjend med lokale skikkar, dei får erfara det lokale klimaet, og dei arbeider som prestar. Boka er sett saman av fleire små historier som høyrer saman, men som likevel ikkje har nokon direkte samanheng.

Det heile er keisamt. Ualminneleg keisamt. Eg veit ikkje om det er dei mange skildringane av den litt ukjende kulturen, om det er dei mange reisene dei to prestane legg ut på, eller om det er noko heilt anna, men det er i alle fall lite som fascinerer her.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Cather på kulturguffebloggen
O Pioneers! (1913)
My Ántonia (1918)

6. november 2018

Tomas Espedal: Elsken (2018)

Me er i relativt vanleg Espedal-terreng her. Hovudpersonen er forfattar, han bur i Bergen, han er glad i damer, han er glad i å drikka, han er glad i å gå. Hovudpersonen heiter like godt Jeg, slik at det er lett å tenkja at Espedal hentar inspirasjon frå eige liv.

Jeg har bestemt seg for å dø. Han vil leva eitt år til. Han møter ei kvinne, ho vert gravid, og han vert i tvil om han verkeleg vil gjera slutt på livet sitt. Slutten på boka er ørlite open, han er på veg ut på ei bru, og han tenkjer på kva han skal gjera når han kjem til det høgaste punktet på brua.

Lenge er dette svært bra. Espedal skriv jo så godt og flott, og den fyrste halvdelen av boka er finfin. Men det skjer eit eller anna rundt midten av boka, det fengar ikkje like mykje, det flyt ikkje like godt.

Guffen er lunken.

Meir Espedal på kulturguffebloggen
En vill flukt av parfymer (1988)
Hun og jeg (1991)

Biografi (glemsel) (1999)
Dagbok (epitafer) (2003)
Brev (2005)
Gå. (Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv) (2006)
Imot kunsten (2009) 
Litteratursymposiet i Odda, 2010

Imot naturen (2011)
Bergeners (2013)

Mitt privatliv (2014)
Året (2016)

26. oktober 2018

Peter Guralnick: Last Train to Memphis (1995)

Det finst biografiar, og så finst det biografiar. Eg las denne for rundt femten år sidan, etter å ha lese mykje varmt om han. Eg har ikkje noko nært forhold til Elvis, anna enn at eg er sånn litt over middels interessert i rocknroll-historia. Eg har vore på Graceland, eg har vore i Sun Studio, eg har vore på Elvis-busstur i Memphis, og eg kjenner til alt snakket om at han berre feika sin eigen død.

Men dette er altså noko heilt anna. Kvar det geniale ligg er eg ikkje heilt sikker på. Det er dels av di Guralnick har gjort eit glimrande og omfattande kjeldearbeid, der han elegant vekslar mellom nye intervju og samtidige skriftlege kjelder. Det er dels av di Guralnisk skriv svært lett og godt. Men det er kanskje mest av di han har eit så godt driv i forteljinga. Han stoppar opp med det det bør stoppast ved, han går fort vidare ved mindre viktige ting. Og det er ein fryd å lesa denne boka.

Boka dekkjer tida fram til Elvis reiste i militæret i 1958. Dei mest spanande åra er frå han debuterer som plateartist og vert superstjerne, fram til han pendlar til Hollywood for å laga dårlege filmar. Ein nøkkelperson i denne utviklinga er manageren hans, Colonel Tom Parker, som gjev ein komplett god ein i musikk eller utvikling eller kvalitet - han tenkjer berre på pengar. Ein annan nøkkelperson er Gladys, mor til Elvis, som døyr i 1958. Elvis var einebarn, og var svært nært knytt til mora. Og nokre tredje nøkkelpersonar er alle damene han etter kvart vassar i.

Resten av livet til Elvis vert presentert i del to av denne biografien. Det tek ikkje mange dagane før eg kastar meg over den.

Guffen tilrår.

Meir Elvis på kulturguffebloggen
West, West og Hebler: Elvis, What Happened? (1977)
Gail Brewer-Giorgio: Is Elvis Alive? (1988)

21. oktober 2018

Vidar Kvalshaug: Den første av dine aller siste sjanser (2009)

Robert Forster laga ein gong ei liste han kalla "The 10 rules of rock'n'roll". Den er full av gode observasjonar, som til dømes den om at bandet med flest tatoveringar har dei dårlegaste songane. Det har ikkje så mykje med denne boka å gjera, men det har derimot ein annan av reglane hans: Den nest siste songen på alle album er den veikaste.

Slik er det òg i denne novellesamlinga. Den niande av ti noveller, "Lyset i desember", er den veikaste. Det er ikkje det same som at ho er veik, men det var den einaste av novellene eg ikkje likte. Dei andre er altså alle gode, og slik er det gjerne når ein les novellesamlingane til Kvalshaug.

Når eg les novellesamlingar ser eg gjerne etter ein fellesnemnar. Det finst nokre slike her, men den tydelegaste ligg kanskje i tittelen: Hovudpersonane i novellene står ved små eller store vendepunkt i livet, og har ein sjanse til å få alt i orden igjen.

Det greier dei kanskje, det får me ikkje alltid vita. Kvalshaug syner oss ikkje alltid kvar vegen vidare går, eller kva resultatet av den vanskelege situasjonen vert. Det fine er at det er ikkje det viktige. Han viser oss situasjonane, han kjem med nok drypp frå fortida til at me skjønar kva som gneg, og han fortel oss altså ikkje meir enn me treng å vita. Men han fortel det på ein knakande god måte.

Guffen tilrår.

Meir Kvalshaug på kulturguffebloggen
Ingen landevei tilbake (1996)
Trampolineland (2012)
Alt på stell (2016)
Blodbøksommer (2017)

16. oktober 2018

Gudrun Hovde Gvåle: O. E. Rølvaag. Nordmann og amerikanar (1962)

I gamle dagar skreiv eg ei hovudoppgåve om nokre norsk-amerikanske greier. Eg las (sjølvsagt) mykje om den norsk-amerikanske historia, og melde meg mellom anna som livstidsmedlem i NAHA, det norsk-amerikanske historielaget. Nokre gonger i året får eg medlemsbladet deira, og i det siste nummeret stod det ein fin reportasje om hytta til Ole Edvard Rølvaag.

Namnet til Rølvaag dukka opp fleire stader då eg arbeidde med hovudoppgåva. Han er best kjend for romanen Giants in the Earth, men var òg sentral i NAHA då det vart grunnlagt i 1925, og gav òg ut artikkelsamlinga "Omkring fedrearven", der han mellom anna skriv om korleis den norske kulturarven vart (evt. ikkje vart) halden i hevd i dei norsk-amerikanske miljøa. Artikkelen i medlemsbladet minte meg på at eg lenge har hatt ein ulesen Rølvaag-biografi ståande. Eg fann han omsider fram, og det var verdt bryet.

Gvåle går svært grundig til verks. Boka har tre delar - ein der ho fortel livshistoria til Rølvaag, ein der det handlar om yrkeslivet, og om korleis han opplevde at dei norske miljøa vart gradvis meir norsk-amerikanske, og ein tredje om dei skjønnlitterære bøkene hans. Rølvaag (1876-1931) vaks opp på Helgeland, og utvandra til USA då han var tjue år gamal. Han studerte, og vart etter kvart professor i norsk ved St. Olaf College i Northfield, Minnesota. Det vart heimen hans resten av livet. Han var svært aktiv, han hadde stor arbeidskapasitet, og han fekk gjort mykje i det relativt korte livet sitt. Han vart vidgjeten, også i USA, over natta etter at Giants in the Earth kom ut i 1927. Boka hadde kome ut på norsk i to delar, I de dage (1924) og Riket grundlægges (1925). Seinare kom det to band til i den same serien.

Gvåle presenterer alt dette grundig, og ho skriv òg mykje om den norsk-amerikanske kulturen generelt. I kapitlet om bøkene hans bruker ho for mykje plass på å referera handlinga, men bortsett frå den detaljen var dette ei fin bok. Fin nok til at eg trur eg må henta fram att Giants in the Earth, og kanskje til og med lesa dei to bøkene som kom etter den.

Guffen tilrår.

Meir utvandring på kulturguffebloggen
L.A. Stenholt: Knute Nelson (1896)
Johan Bojer: Vår egen stamme (1924)
Hjalmar R. Holand: The Kensington Stone (1932)
Erik Wahlgren: The Kensington Stone, a Mystery Solved (1958)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Hundevakt (1961)
Hjalmar R. Holand: A Pre-Columbian Crusade to America (1962)
Alfred Hauge: Gå vest - (1963)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Landkjenning (1964)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Ankerfeste (1965)
Theodore C. Blegen: The Kensington Rune Stone (1968)
Einar Haugen: Norsk i Amerika (1975)
Anders Buraas: De reiste ut (1982)
Lars Chr. Sande (red.): De som dro ut (1986)
Sverre Mørkhagen: Farvel Norge (2008)
Garrison Keillor: Life among the Lutherans (2009)
Gotaas og Kvarsvik: Ørkenen Sur (2010)
Sverre Mørkhagen: Drømmen om Amerika (2012)
Sverre Mørkhagen: Det norske Amerika (2014)
Odd S. Lovoll: Across the Deep Blue Sea (2015)
Odd S. Lovoll: Two Homelands (2018)