29. juli 2014

Reidar Bolling: Bernt Støylen (1951)

Det var i dei dagar då biografiar ikkje var så omfattande som no. Det var visst heller ikkje så store krav til kjeldetilvisingar og namneregister, og det var heller ikkje så nøye å tidfesta alt som vert fortalt. Det er nok å bruka omgrep som "seinare" eller "etterpå" - begge orda kan visa til ting som hende i veka etter, eller mange år seinare. Det er òg høgst tilfeldig kva det vert lagt mest vekt på, eller - tilfeldig er det jo ikkje, men ein tydeleg redaktør ville ha sagt frå om at her vert forfattaren for detaljert, andre ting i boka verkar no mindre viktige.

Og det var i dei dagar at denne biografien vart skriven. Bolling er ein stor beundrar av Støylen, og det skin gjennom heile vegen. Det er ikkje måte på skryt, det biletet som vert skapt av Støylen er utan plett og lyte. At han ikkje hadde svake sider verkar rart.

Støylen voks opp på Sunnmøre, tok teologisk utdanning, og vart med tida biskop i Agder. Han var salmediktar, han skreiv mykje i aviser, han var ein av dei tre bak Nynorsk salmebok, og han var mykje anna. Grunnen til at eg plukka opp denne boka var at han i rundt ti år var medredaktør i Norsk Barneblad. Akkurat det vervet gjer Bolling seg ferdig med på ei setning eller to.

Det er mykje rart å seia om denne boka, men samstundes har bøker som dette sin sjarm. Det vert feil, slik eg gjorde over, å jamføra med biografiane som vert utgjevne i dag. Det er rettare å kalla dette ei minnebok, og det er stas at slike bøker vart gjevne ut.

Guffen er lunken.

28. juli 2014

Tony Fletcher: Perfect Circle - the Story of R.E.M. (2013)

Sånn samla sett er ikkje R.E.M. blant favorittbanda mine, men dei har laga i alle fall to plater eg er svært glad i: Out of Time (1991) og Automatic for the People (1992). Platene som kom før desse var sånn på det jamne for meg; platene som kom etter var ein jamn nedtur. Eg såg dei live éin gong, frå aller bakarste benk i Oslo Spektrum, der eg attpåtil greidde å gå glipp av oppvarmingsbandet Radiohead (som eg rett nok ikkje fekk sansen for før nokre år etterpå).

Denne band-biografien er solid, på alle måtar. Fletcher held seg til musikken, og held seg stort sett langt unna privatlivet til medlemmane. Han gjer det heile kronologisk, han skriv om turnear, om plater, om samarbeidsprosjekt, om oppturar og nedturar. Han får godt fram korleis musikk og arbeidsmåtar endrar seg, og får fram kor viktige R.E.M. var, og kor godt likte dei var av andre musikarar. Dei stod for noko nytt, og dei stod òg for noko - dei hadde klare politiske meiningar (som rett nok lenge ikkje kom fram i tekstane deira), og dei gav pengar til saker dei støtta.

Fletcher er kanskje for lojal mot bandet. Han legg like stor vekt på alle platene deira, også dei mange heller uinteressante som kom i 90-åra og seinare, og prøver så godt han kan å finna noko positivt å seia om dei. Det greier han, i alle fall nesten. Eg har nokre av dei seinare platene deira, som eg kjøpte etter å ha lese rosande meldingar, men eg vart skuffa gong etter gong. Fletcher er altså lojal, men skriv òg at mange datt av om lag samstundes som meg, trass i at R.E.M. framleis hadde eit godt namn i musikkpressa, der dei altså fekk skryt så det heldt.

Guffen tilrår.

26. juli 2014

Thor Gotaas & Roger Kvarsvik: Ørkenen Sur (2010)

I litteraturen om den norske utvandringa til USA la ein lenge all vekta på suksesshistoriene. Det vart nemnt at alle sjølvsagt ikkje fekk det bra, men dei det gjekk dårleg med vart grovt sett skrivne ut av historia. Det endra seg mot slutten av 1990-talet, ikkje minst då Odd Lovoll gav ut The Promise Fulfilled, der han skreiv om fleire norskamerikanarar som av ulike grunnar fall utanfor idealbiletet.

Denne boka bryt totalt med det etablerte mønsteret. Ho fortel historia om norske uteliggjarar i Brooklyn. I rundt femten år budde mange heimlause og fattige i enkle skur der. Ikkje alle var norske, men det var nordmenn som dominerte. Dei overlevde med god hjelp frå sjømannskyrkja og andre. Det var stort samhald mellom dei som budde der, og det var (ikkje uventa) høgt forbruk av alkohol.

Slik sett er denne boka viktig; ho fortel om ei lite kjend side i norsk utvandringshistorie. Diverre er det fortalt på ein drepande kjedeleg måte. Språket er livlaust; boka verkar dårleg strukturert. Med ei strammare redigering hadde dette emnet fått ei langt betre handsaming.

Guffen er lunken.

25. juli 2014

Ragnar Kvam jr.: Den tredje mann (1997)

I kappløpa om å verta fyrstemann på Nordpolen og Sydpolen var det ein ting som galdt. Det var ein klassisk sylv er nederlag-situasjon - vart du nummer to vart du, om ikkje gløymt, så i alle fall nesten som ein parentes samanlikna med vinnaren. Og det var ekspedisjonsleiaren som fekk mest heider og ære (og pengar).

I norsk polarhistorie er Fridtjof Nansen og Roald Amundsen dei to best kjende. Nansen var fyrstemann til å kryssa Grønland, og han hadde ei tid rekorden for å vera lengst nord. Amundsen var fyrstemann til å nå Sydpolen. Den einaste som var med på begge desse ekspedisjonane var Hjalmar Johansen, som denne biografien handlar om.

Johansen var ein solid idrettsmann, men det var omtrent det einaste han lukkast med. Spesielt godt treivst han i polarområda, etter å ha vore på tur med Fram, og seinare til fots saman med Nansen, i tre år, var han trist då han kom attende til busette strok. Utan Johansen hadde ikkje Nansen overlevd fotturen sin. Forholdet mellom dei to er fascinerande, der dei er på tur åleine i over eit år før dei vert dus. Dei vert etter kvart gode vener, men når turen er over søkjer Nansen heller kontakt med meir intellektuelle folk, folk med større namn.

Johansen bed ofte Nansen om lån. Desse pengegåvene var meir som stipend, og tiggarbreva kom både før og etter Sydpolekspedisjonen med Amundsen. Det skar seg heilt mellom dei to, etter at Amundsen tok ut altfor tidleg, måtte avbryta polframstøyten, og reiste frå turkameratane ute i isen. Johansen redda livet til den mest frostskadde av dei, og greidde ikkje å halda tett med kva han meinte om slik leiarframferd. Han vart utstøytt av gruppa, fekk ikkje vera med til Sydpolen, og etter at dei alle kom tilbake til sivilisasjonen reiste han heim for sjølv. Han kjende seg med rette dårleg handsama, men snakka likevel aldri om kva som var grunnen til at han vart utstøytt. Det var dels av di han var lojal, men mest av di han skjøna at han ikkje ville verta trudd. Det var ikkje før femti år seinare, etter at dagbøkene hans frå turen vart kjende, at heile historia kom fram. Då hadde han vore død lenge, han tok livet sitt kort tid etter heimkomsten.

Det er ei god bok, dette, der alle dei utrulege hendingane i livet til Johansen vert godt fortalt. Boka er med på å riva ned glorien over Nansen og Amundsen; dei framstår langt ifrå som store heltar som heile tida veit kva dei vil. Dei er heile vegen avhengige av gode hjelparar, og Johansen var ein av dei beste hjelparane dei kunne hatt.

Guffen tilrår.

24. juli 2014

Inger Indrebø Eidissen: Gustav Indrebø. Ei livsskildring (1993)

Gustav Indrebø var ein av dei mest profilerte målmennene i tiåra før den andre verdskrigen. Han var lenge formann i Det Norske Samlaget, nokre år formann i Noregs Mållag, og engasjerte seg i dei dagsaktuelle sakene. Mållova var ganske ny, og han prøvde å få folk til å ta den på alvor. Han var svært kunnig i stadnamn, og var med i fleire av debattane om fornorsking av namn på norske byar og stader. Han vart etter kvart svært oppteken av rettsskriving, og stod trufast på i-målssida i drøftingane om ny rettskriving i 1930-åra.

Denne biografien gjev ikkje eit altfor balansert bilete av Indrebø. Det kan ein kanskje heller ikkje venta, all den tid forfattaren skriv om far sin. Men ein må kunna venta litt meir engasjement rundt det som vert skrive, og ei bok som er betre strukturert enn denne er. Det er nesten paradoksalt at ein så engasjert og interessant person som Indrebø får ei så lite engasjerande og interessant bok. Det er mykje oppramsing, små saker får stor plass, medan større saker får mindre plass. Boka har òg ein rar disposisjon, der saker som burde høyra saman vert drøfta på heilt ulike stader.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

22. juli 2014

Hilde K. Kvalvaag: Skagerrak (2008)

Sommar i Danmark; to småbarnsfamiliar ferierer som vanleg i to hytter tett i tett. Siv, mora i den eine familien, føler at mannen hennar, Harald, er på veg vekk frå ho, og dette vert endå tydelegare då veninna til nabokona, Lillian, kjem innom for nokre dagar. Siv ser at Harald og Lillian likar kvarandre, og det likar ho dårleg. I alle fall litt dårleg. Av og til verkar det som om ho er heilt likegyldig til det som skjer. Ho er ikkje heilt trufast sjølv heller, ho tenkjer heile tida på noko som (truleg) har skjedd med ein kar som ho skal høyra frå etter sommaren, og ho er òg svært oppteken av nabokona.

Me ser det heile gjennom Siv, og ho er ikkje heilt i balanse. Detaljar vert mykje meir enn detaljar, samstundes som ho ikkje greier enkle ting som å koka egg lenge nok. Ho kan òg finna på å ikkje melda frå kvar ho går, slik at dei andre vert redde for ho. Ingen gjer likevel noko større nummer av det, og det vert i det heile ein ferie det er vanskeleg å tru på. Det same gjeld nokre av dialogane.

Guffen er lunken.

20. juli 2014

Odd W. Surén: Dråper i havet (1998)

Dette var artige greier. Det er den fyrste romanen til Surén, og det er ei bok det er vel verdt å lesa. Forteljaren i boka er ein person det er vanskeleg å lika, og det er kanskje grunnen til at han er så godt eigna til å vera forteljar. Han er gymnaslærar, ungkar, sterkt asosial og full av illusjonar om si eiga framtoning. Noko av det som gjer boka så underhaldande er at han er klar over alle desse illusjonane berre er illusjonar.

Han har ikkje noko kontakt med familien sin, men då han vert invitert i bryllaupet til broren kjenner han seg nøydd til å reisa. Både på reisa dit, timane før bryllaupet, og under sjølve giftinga og festen etterpå irriterer han seg grenselaust over alt og alle han ser. Det er høgst truleg gjensidig, broren snakkar han knapt med, og den einaste grunnen til at systera snakkar med han er at ho vil lura litt pengar ut av han.

Det er altså ei høgst fornøyeleg bok, der det er noko å smila av heile vegen.

Guffen tilrår.