21. september 2014

The Shining (1980)

For nokre av oss verkar det som ein drøymesituasjon: Du og familien din skal passa på eit hotell i fem vintermånader, utan andre oppgåver enn å passa på varmeanlegget og gjera det som måtte dukka opp av vedlikehald. Slik er det òg for Jack Torrance, som drøymer om å verta forfattar, og som tek med seg kone og son til Overlook Hotel i Rocky Mountains. Det går ikkje heilt etter planen; Jack taklar det ikkje i det heile. Han vert gradvis galnare, og prøver å kopiera ein familietragedie han fekk høyra om på jobbintervjuet.

Det er ein skremmande film. Det heile er svært klaustrofobisk, dei er altså tre personar på eit svært hotell, langt vekke frå sivilisasjonen. Jack Nicholson, som har hovudrolla, passar godt til spela galen. Kona hans, Wendy, er mest oppteken av å ikkje gå i vegen for han. Ho veit at han tidlegare har vore valdeleg mot sonen deira; kanskje han òg har slege ho.

Filmen forklarar ikkje alt som skjer, og det kanskje mest uklare momentet er kven Jack eigentleg er. Filmen sluttar med at kamera zoomar inn på eit foto frå 1921, og der sit han sentralt. Var han berre ein innbilt person? Han har snakka med mange andre slike i filmen. Han vert innelåst i eit matlager, men kjem seg ut derfrå - er det fordi han er innbilt, eller var det andre innbilte personar som hjelpte han ut? Og viss det var det, korleis kunne han frysa i hel? Ting tyder på at Kubrick meinte at han var eit spøkelse; i originalversjonen (som vart endra ei veke etter premiera) sluttar filmen med at hotelldirektøren vitjar Wendy på sjukehuset, og fortel at ingen kan finna liket til Jack. Men viss han, til liks med alle dei andre innbilte personane han og dei andre ser i filmen, var knytt til hotellet på den måten - kvifor var Wendy og son deira der?

Guffen tilrår.

20. september 2014

Alfred Fidjestøl: Askerkretsen (2014)

For mange år sidan var eg med på å laga utstillinga "Askerkretsen". Det var eit nettverk av kunstnarar og forfattarar og målfolk, som i større eller mindre grad krinsa rundt Labråten, heimen til Hulda og Arne Garborg i Asker. No har denne krinsen omsider fått historia si i bokform, og det er bra.

For det er ei finfin bok. Rasmus Steinsvik kjøpte Labråten i 1897, for at han og kona Marta, dei to Garborgane, og Karen og Ivar Mortensson skulle slå seg saman i eit slags kollektiv. Dei neste 27 åra, fram til Arne Garborg døydde, var dette eit nynorsk kultursentrum. Det var her dei budde, dei viktigaste målideologane. Det var her grunnleggjaren av Det Norske Teatret budde, det var her grunnleggjaren og den viktigaste redaktøren i avisa Den 17de Mai budde, og det var den viktigaste forfattaren skreiv, i alle fall deler av tida. Han drog til seg andre forfattarar og omsetjarar.

Så det er ei bok om nynorske heltar, dette, men det er heltar med svært mange veike sider. Nokre ravar rundt i fylla, andre ravar inn og ut av galehus (medan andre igjen godt kunne gjort det), nokre er asosiale, nokre er dårlege ektemenn, så godt som alle har dårleg helse. Fidjestøl har respekt for det dei har gjort, men kvir seg ikkje for å dra fram desse veike sidene. Forfattaren Rasmus Løland sleit til dømes med tvangstankar, han trudde at det voks ein tråd ut av bakhovudet sitt, slik at han måtte gå same ruta att og fram når han skulle ut av huset sitt - elles ville tråden hekta seg fast ein eller annan stad. Arne Garborg var heller ikkje heilt stabil; då han og Hulda i 1901 la seg inn på eit fredeleg pensjonat for at han skulle fullføra I Helheim, fekk han problem med utsjånaden til ei av dei tilsette der. Ho hadde eit misforma andlet, og Garborg meinte at han vart sjuk av å sjå på henne. Viss ho hadde reidd opp senga hans, nekta han å sova der.

Så her er litt av kvart å smila av, men fyrst og fremst er det ein flott fellesbiografi over eit miljø som prega målrørsla, og som sette spor etter seg som framleis er tydelege. Det er mange og mykje å halda styr på, men Fidjestøl har full kontroll, og viser på ein overtydande måte kor viktig dette miljøet var. Så får me heller godta at han ikkje har sett seg nok inn i dei meir perifere kjeldene sine til å vita at Norsk Barneblad ikkje er det eldste barnebladet i verda.

Guffen tilrår.

Alex Fynn & Kevin Whitcher: Arséne & Arsenal (2014)

Ei av dei fyrste bøkene eg skreiv om på denne bloggen var skriven av Fynn og Whitcher. Dette er ein oppfølgar, der undertittelen seier det meste - Arsenal-manageren prøver å finna attende til gullformelen frå tida rundt tusenårsskiftet.

For det har han ikkje greidd, trass i triumfen i FA-cupen i år. Kvart år har laget hans eit høgt toppnivå, men dei greier ikkje å halda koken oppe gjennom ein heil sesong. Dei held likevel plassen bak dei aller beste i England, og har vore blant dei fire beste på tabellen dei siste femten-seksten åra. Økonomien har spelt inn, Arsenal bygde eit nytt stadion for bortimot ti år sidan, og har prioritert å betala ned på gjelda, og brukt det som forklaring på kvifor dei ikkje har kjøpt fleire dyre spelarar.

I alle fall fram til no. Boka er dels ein gjennomgang av fjorårssesongen, der annakvart kapittel handlar om kampane som var spelt, og annakvart kapittel er analysar av ulike sider ved klubbdrifta. Fynn og Whitcher viser det som alle veit, at Arsenal har enormt med pengar på bok, og at grunnen til den manglande handlinga truleg er at Wenger er for sta, at han har for stor tru på at laget kan greia seg med færre spelarar, og mange unge spelarar. Dei peikar òg på andre svake sider ved laget i dag, fyrst og fremst at grunnen til dei mange skadene er at medisin-avdelinga ikkje er gode nok.

FA-triumfen i fjor kan tyda på at laget omsider er på rett veg att. Fynn og Whitcher er likevel ikkje altfor store optimistar. Dei meiner, som svært mange andre, at Wenger har gjort sitt, og at han har så mykje makt i klubben at ingen vågar å kommandera han til å gjera noko anna.

Guffen tilrår.

16. september 2014

Arnfinn Kolerud: Zoomarferien (2007)

Eg var i Odda i dag, der bokhandelen hadde opphøyrssal og selde ut alt av bøker for 25 kroner. Eg plukka med meg ti-tolv bøker, mellom anna denne. Eg las ho for fem-seks år sidan, men hugsar ho som ei bok som godt kunne lesast om att. Det stemde.

To tenåringar finn ut at dei skal tena pengar ved å fotografera bygdefolk i situasjonar dei helst ikkje vil verta fotograferte i. Det går sjølvsagt ikkje heilt etter planen, men det er ikkje så nøye. Det som er nøye er at her er mykje å le av, langt meir enn hugsa frå sist. Det er mange vellukka (og nokre få mindre vellukka) ordspel, og det er ei lang, lang rekkje fabelaktige dialogar.

Guffen tilrår.

Chris Offutt: Out of the Woods (1999)

Eg burde kanskje stoppa med dette snart. Eg handlar mykje på Amazon, og dei kjem med mange tilrådingar. Av og til hoppar eg på, men bakdelen er at tilrådingane liknar på bøker eg har lese. Og mange av desse bøkene har felles ingrediensar - det er novellesamlingar, med forteljingar om folk utan jobb, folk utan pengar, småkriminelle, folk som ikkje er i faste forhold, og folk som veks opp på den amerikanske landsbygda.

Denne gongen er det staten Kentucky som er den geografiske fellesnemnaren. Her er åtte noveller, og eit par av dei er finfine. Ingen av dei andre er direkte dårlege, men det vert for lite originalt. Det er gode replikkar, det er godt språk, men det fengar meg ikkje nok.

Guffen er lunken.

Per Petterson: Det er greit for meg (1992)

Endå ei tidleg Petterson-bok, endå ei bok eg vert imponert over. Eg-personen heiter denne gongen Audun (men han har ein kamerat som heiter Arvid), og me følgjer han gjennom tenåra. Han bur saman med mora og to sysken, og har eit høgst anstrengt forhold til faren, som så godt som aldri viser seg.

Arvid sluttar på gymnas midt i tredje klasse. Han trivst ikkje der, sjølv om han er skuleflink, og sjølv om han eigentleg drøymer om å verta forfattar. Han får seg arbeid på eit trykkeri, men passar berre sånn delvis inn der.

Samstundes som denne notidsforteljinga får me hyppige flashback, der me får høyra om tida som avisbod, om då han flytta heimefrå ein sommar og budde ei god veke i nokre store pappøskjer, om korleis han vert teken vare på av nokre gardbrukarar aust for Oslo (der han veks opp), og korleis faren drakk for mykje og slo for mykje.

Det fine med denne boka er den truverdige forteljarstemma. Det er ein ungdom som snakkar, det heile vert sett gjennom han på ein måte me verkeleg trur på. Og sjølv om det er ei tidleg Petterson-bok, er det ikkje ei bok der forfattaren famlar seg fram, eller prøver å finna si eiga røyst. Det er stilsikkert og vel så det.

Guffen tilrår.

Carl Frode Tiller: Portrett av ein varulv (2011)

Noko av det som gjer Innsirkling til slik ein glimrande trilogi er dei gode dialogane. Tiller har eit godt øyre for truverdige replikkar, og slik sett er det ikkje rart at han òg greier seg godt som dramatikar. Dette er rett nok ikkje det beste stykket han har skrive, men det er mykje bra her.

Som i Folkehelsa er her stoff som er henta frå Innsirkling (eller omvendt). I farten er eg ikkje sikker på om det er Innsirkling 2 eller Innsirkling 3 han har henta moment frå til eit par av scenene. Her er ei overvektig jente som heller ikkje er altfor skarp, til dømes, som på spørsmålet frå ein gut om kor mange kromosom ho eigentleg har, svarar "fleire enn deg, i alle fall".

Hovudpersonen i stykket, Kent, vil helst spela black metal og ikkje noko anna. Han har slutta på skulen, og sjølv om han har sagt til systera at han skal ta til i ny jobb, reiser han ut for å drikka kvelden før den fyrste jobbdagen. Han reiser på ein fest, der han (i kjent Tiller-ånd) drikk for mykje, kranglar og drit seg ut, og slengjer altfor mykje med lippa. Seinare same natt tenner han og bandkompisen Espen på kyrkja, før dei ikkje greier å gjennomføra planane om å brenna ned eit asylmottak.

Det er altså mykje bra her, men det tek likevel ikkje heilt av. Det dramatiske senteret i stykket, som vel må vera brannforsøka, vert ikkje dramatiske nok. Det heile sluttar med at Kent lagar seg niste for å gå på jobb, og denne harmoniske slutten står òg i litt for stor kontrast til resten av stykket. Kanskje det er slik at Kent skjønar at han må leggja livsstilen om etter dei mislukka brannpåsetjingane, men det er litt utruleg at det skulle ha skjedd på nokre få timar der han sov ut ein heller kraftig rus.

Guffen er lunken.