28. januar 2020

Erlend Loe: Dyrene i Afrika (2018)

Eg har ikkje lese spesielt mange bøker av Erlend Loe. Eg las debuten, og var sånn mellomnøgd. Så las eg halve Naiv. Super, og forstod ikkje poenget. Så las eg eit avsnitt om Kjartan i L, og det er alt. Denne boka var så pass bra at eg kanskje må lesa meir av han.

Utgangspunktet er like greitt som det er usympatisk: Fem personar kjem i snakk etter eit foredrag. Dei er i ulike fasar i livet, og viss dei har noko fellestrekk er det at dei treng litt avveksling, og at dei har ei viss interesse for Afrika. Det er ei kvinne og fire menn, og ein gong dei er samla foreslår kvinna at dei, sidan dei er opptekne av miljø og natur og sånn, bør reisa til Afrika for å skjenda nokre ville dyr. Det viser seg at det finst eit firma som spesialiserer seg i sånn ynskje, og sidan ein av dei fem er tjukk i pengar reiser dei sørover relativt raskt.

Alt går ikkje etter planen. Det går med nokre kroppsdelar, ein flyttar saman med nokre ville dyr, ein skiftar seksuell legning, osb. Og dei får ikkje dokumentert det dei held på med, slik at turen heller ikkje får det resultatet dei vona på.

Det er ein fin bok. Heller ikkje her lo eg høgt, men eg smilte ofte og humra kanskje ein gong eller to.

Guffen tilrår.

26. januar 2020

A Hidden Life (2019)

I ein liten landsby høgt oppe i den austerrikske fjellheimen bur Franz Jägerstätter. Han er patriot, men er samstundes overtydd pasifist. Han vert kalla inn til militærteneste seint i 1930-åra, og drøftar alt då ståstaden sin. Etter at krigen bryt ut vert dei fleste austerrikske menn kalla til teneste for det tyske forsvaret. Jägerstätter er bonde, og får difor utsetjing, men i 1943 vert han kalla inn. Han nektar å avleggja eid til føraren, og vert sett i fengsel. Både venar og prestar prøver å få han til å skifta meining. Han nektar, sjølv om han veit at han kjem til å verta avretta.

Historia om Jägerstätter er sann. Malick har basert filmen på ei samling brev Jägerstätter skreiv medan han sat fanga, og ut frå det eg les meg til på nettet ser det ut til at han berre har gjort ei stor endring: Han har tona ned at det kristne livssynet til Jägerstätter var ein av grunnane til at han ikkje ville bera våpen.

Filmen er framifrå. Det går i eit roleg tempo, der kontrasten mellom den usannsynleg vakre fjellandsbyen og måten familien hans vert handsama er dominerande. Kameraet vert oftast sendt tett på dei som snakkar, men det er ikkje den einaste måten me kjem innpå dei. Det rolege tempoet gjev oss òg tid til å tenkja over valet til Jägerstätter. Han får fleire gonger spørsmål om kva som er vitsen. Fleire seier til han at det ikkje vert nokon annan konsekvens enn at han misser livet, og at kona og dei tre borna må leva livet utan han. Han svarar normalt ingenting, men han tenkjer truleg det same som oss andre: Sjølvsagt kan enkeltpersonar endra verda.

Guffen tilrår.

Meir Malick på kulturguffebloggen
Badlands (1973)
Thin Red Line (1998)
The Tree of Life (2011)

25. januar 2020

Sjur Bygd: Valplassen (1921)

Sjur Bygd hadde ei uvanleg publiseringshistorie. Debutboka kom i 1915, og dei neste ti åra kom det tre bøker til. Så gjekk det 24 år til neste bok; i denne perioden arbeidde han som gardbrukar, bankkasserar og ordførar. Tre av bøkene hans formar ein trilogi, og den vart òg publisert på ein rar møte: Holmgang (1917) kom fyrst ut, men avsluttar trilogien. Denne boka kom i 1921, og er opningsbandet i trilogien. I 1949 kom I hamskifte, som altså er bandet i midten.

Desse bøkene vert altså rekna som ein trilogi, men det er mest av di dei same personane dukkar opp. Holmgang opnar med dødsfallet til Hans Bernt Kambe, ein sterkt mislikt kar i bygda. Sidan bøkene vart presenterte som ein trilogi rekna eg med at han skulle vera meir dominerande i denne boka, men han har i beste fall ei birolle. Her er han ein liten gut som berre er med av og til. Han viser rett nok nokre av dei same trekka som vert tydelegare i Holmgang.

Boka krinsar mykje om uvenskapen mellom dei to gardane Svartjorde og Lokkstad. Det er nesten slik at gardane, og for så vidt resten av bygda og dalen, er hovudpersonane i boka. Dalen og bygdelivet vert glimrande skildra, i eit formsikkert språk, og det er lett å kjenna att mange av personane, og måten dei fører seg på.

Det vert likevel aldri noko vellukka roman av dette. Mange av kapitla vert som noveller, der nye personar dukkar opp, får ei sentral rolle, og forsvinn att. Boka er best mot slutten, der det dreg seg til med dramatikk, dødsfall, skuldingar og krangling.

Guffen er lunken.

Meir Bygd på kulturguffebloggen
Holmgang (1917)

20. januar 2020

Ivar Aasen: Ervingen (1855)

Det er velkjent at Ivar Aasen var glad i teater. Han budde i Kristiania i bortimot femti år, og var støtt og stadig på teater. Han var spesielt glad i lette syngjespel, og i fylgje dagboka hans såg han berre to stykke av Ibsen.

Aasen var oppteken av å ta landsmålet i bruk på så mange område som råd, og slik sett var det ikkje rart at han skreiv dette skodespelet. Det kom relativt tidleg i forfattarskapen hans. Det var det fyrste verkeleg skodespelet på landsmål - året før vart I marknaden, også skrive av Aasen, framført på Det Norske Theater. Det er altså eit viktig verk. Kvaliteten er diverre ikkje like høg.

Me er ute på landsbygda. Hermann Sauenbach har eit fint namn, men garden hans er ikkje like framståande. Trond på Bøen siklar etter Inga, dotter til Sauenbach, men ho er ikkje interessert i han - ho har meir sans for Åmund, ein heimkomen son som har odel på garden Sauenbach driv. Me anar altså konturane av eit trekantdrama, men det vert aldri spesielt dramatisk. Åmund og Inga finn kvarandre, faren gjev samtykke til at dei kan gifta seg, og alt er berre velstand.

Med betre replikkar og færre monologar, med nokre meir fart i handlinga, gjerne med nokre uventa vendingar og hendingar, kunne dette vorte langt betre. No er det altså sånn middels. Ein kan godt dra parallellar til arbeidet til Aasen - i stykket er det ein ung mann som kjem på plass att; i arbeidet til Aasen er det eit nytt språk som kjem på plass i landet sitt.

Guffen er lunken.

Meir Ivar Aasen på kulturguffebloggen
Garborg, Hovden, Koht: Ivar Aasen. Granskaren, maalreisaren, diktaren (1913)
Handagard: Ivar Aasen (1956)
Kjell Venås: Ivar Aasen og Universitetet (2000)
"Kven skal læra han Ivar å lesa?" (10.12.2011)
Grepstad: Historia om Ivar Aasen (2013)
Symra (2013)
Grepstad: Aasen-bibliografien (2018)

18. januar 2020

Sigrid Undset: Fru Marta Oulie (1907)

Sigrid Undset er best kjend for dei historiske romanane sine, og var det opp til ho ville ho også ha debutert med ein historisk roman. Det manuskriptet vart avvist av forlaget, som sa at dei heller ville ha ein moderne roman. Undset svara med denne, som absolutt levde opp til ynsket.

Opningssetninga er velkjend - "Jeg har vært min mann utro". Det er ein dagboksroman, der Marta Oulie fortel om godt og vel to år. Mannen hennar, Otto, er tuberkulosesjuk, og ho skriv dagbok, dels for å forstå det som har skjedd i livet hennar. Der er like mange tilbakeblikk som samtidsskildringar, og det er i desse tilbakeblikka den største dramatikken ligg. Ho hadde eit kort forhold til Henrik, som både var syskenbarnet til Otto, og som dreiv forretning saman med han, og dette er bakteppet for det meste ho skriv om. Ho vitjar ofte Otto på sanatoriet der han er det meste av tida, og av og til dukkar Henrik opp for å drøfta forretningar.

Det handlar sjølvsagt om kjønnsroller, og kor ulike forventningar ein hadde til menn og kvinner. Otto fortalde ho tidleg at han hadde hatt forhold til andre kvinner før, og det gjekk greitt for Marta å akseptera. Sjølvsagt er det litt annleis å ha eit forhold til nokon når ein er gift, men det er likevel tydeleg at ei kvinne ikkje skal halda på slik.

Guffen tilrår.

16. januar 2020

Deadwood, sesong 1 (2004)

Ja, nei, det er jo alltid greitt med litt western-greier. Denne serien har det meste av det western-greier plar ha, med unntak av indianarar. Her er drikking, skyting, damer, sheriffar, sterke menn som passar på kvinner, osb. Men her er òg sterke kvinner, og i all lovløysa er det òg nokre som oppfører seg fint.

Serien er laust basert på verkelege hendingar. Byen Deadwood vaks fram i 1876, og sidan byen ikkje låg i nokon stat var staden i praksis lovlaus. I serien, som i røynda, var bar- og horehuseigaren Al Swearengen den som bestemte mest. Han vert framifrå framstilt her, han er stort sett forbanna på alt og alle, og spesielt mot dei han kan hersa med. Han ser likevel verdien av å halda seg på god fot med andre sterke menn, og motstykket hans er Seth Bullock. Bullock var marshall, men flytta til Deadwood for å prøva lukka der, saman med venen Sol Star. Bullock og Swearengen har respekt for kvarandre, men kranglar av og til så det suser.

Ein av grunnane til at Swearengen har respekt for Bullock er at han veit at Bullock er svært dyktig med skytevåpen. Han var på lag med Wild Bill Hickock, fram til Hickock vert drepen av ein alkoholisert pusling.

Der er mange andre konfliktliner i serien, og Swearengen er involvert i dei fleste. Han kranglar med horene sine, han er ikkje godt likt av alle som arbeider for han, han kranglar med han som opnar bar/horehus tvers over vegen, han kranglar med dei som kjem frå nabobyen, og så bortetter. Det er ein fin serie med god framdrift, og alt ligg til rette for at kranglinga held fram i neste sesong.

Guffen tilrår.

15. januar 2020

John Steinbeck: The Short Reign of Pippin IV (1957)

Dette er den nest siste romanen Steinbeck gav ut, og det er ein roman som bryt med det meste anna han har skrive. Det handlar ikkje om hard sosialrealisme og folk med dårleg råd frå California. Dette er ein satirisk roman, som handlar om då kongehuset i Frankrike vart vekt til live i 1950-åra.

Alle politiske parti i Frankrike, både kjende og ukjende, både store og små fraksjonar, kjem saman for å finna ut korleis landet kan reddast. Det kjem framlegg om at landet skal gå tilbake til ordninga med kongedømme, og når det viser seg at Pippin Heristal, ein heller kjedeleg kar som mest av alt vil kika på stjernehimmelen gjennom teleskopet sitt, ættar frå ein konge, vert alle samde om at han er den rette. Det er han ikkje, han likar absolutt ingenting ved å vera konge, og bruker heller tida sida på å anten å forkle seg eller å putra langt vekk på scooteren sin, for å snakka med folk som ikkje veit at han skal forestilla ein konge.

Undervegs sparkar Steinbeck i dei fleste retninga. Eg skreiv at det meste er ulikt, men den politiske grunnhaldninga hans ligg fast. Både franskmenn og amerikanarar får passet sitt påskrive, men dei han vitsar mest med er dei kongelege.

Diverre er det slik at humor ikkje er det verkemiddelet Steinbeck beherskar best. Ideen er god, utgangspunktet er godt, men romanen tek ikkje heilt av. Det vert altså ei bok på det jamne, dette.

Guffen er lunken.

Meir Steinbeck på kulturguffebloggen
Cup of Gold (1929)
The Pastures of Heaven (1932)
The Red Pony (1933)
To a God Unknown (1933)
Tortilla Flat (1935)
In Dubious Battle (1936)
The Harvest Gypsies (1936)
Of Mice and Men (1937)
The Long Valley (1938)
The Grapes of Wrath (1940, film)
The Moon is Down (1942)
Cannery Row (1945)
The Pearl (1947)
The Wayward Bus (1947)
Burning Bright (1950)
Sweet Thursday (1954)
East of Eden (1955, film)
Travels With Charley (1962)
Of Mice and Men (1992, film)
Geert Mak: USA. En reise (2012)