24. september 2016

Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)

Eg var på Midtbø i sommar, og vel heime att fekk eg lyst til å lesa denne om att. Olav Vesaas, son til Tarjei og Halldis, var omvisar på Midtbø, og det er òg han som har skrive denne biografien. Det gjev han sjølvsagt tilgang til det som måtte vera av kjelder, og gjer at han kan fortelja om scener og hendingar frå dagleglivet. Me kjem tett innpå den biograferte, men veit sjølvsagt ikkje om det som sonen kan ha halde tilbake. Eller, me veit litt - i biografien om mora, som kom eit romsleg tiår seinare, skriv han om ting i forholdet mellom foreldra som han ikkje ville skriva om medan ho var i live.

Med det eine atterhaldet: Dette er ei god bok. Boka er skriven i kjærleik til faren, men òg i djup respekt for det verket han skapte. Han sparar dei mest personlege minna til epilogen, der han skriv om tilhøvet mellom far og son. I resten av boka er det (stort sett) andre som kjem med sine vurderingar av skriftene til faren - han siterer frå bokmeldingar, frå konsulentfråsegner, og frå personleg korrespondanse.

Boka er lagt opp strengt kronologisk. Me møter ein forsiktig og sjenert gut og ung mann, som trivst best åleine, gjerne ute i naturen. Skrivinga vert ein utveg og ein livsveg, og gradvis vert han den store i norsk litteratur i tiåra etter andre verdskrigen. Sekstiåra, det siste tiåret han levde, vart ei einaste lang triumfferd, der han gav ut nokre av dei finaste bøkene sine, og der han vart heidra med prisar og utmerkingar, mellom anna to festskrift.

Guffen tilrår.

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Fuglane (film, 1968)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)

Dave Dictor: MDC: Memoirs from a Damaged Civilization (2016)

MDC var eitt av desse punkebanda som ofte dukka opp på nokre samleplater, som det stod mykje om i fanziner (kanskje mest i Maximum Rock'n'roll), men som eg aldri kjøpte plater av. Dei står på framleis, etter om lag 45 år, med vokalist Dave Dictor som den einaste permanente medlemmen.

Denne boka vart hausa opp då ho kom tidlegare i år. Bøker om pionerar er ofte verdt å lesa, anten det handlar om musikksjangrar eller noko heilt anna, så eg slo til. Det var ikkje nokon genistrek, boka er ikkje spesielt bra. Det kan henda at ho er skriven mest for dei som verkeleg kjenner bandet, men det vert svært overflatisk. Dictor skriv om konsertar, om turnear og plater, han skriv om andre folk og band han møter, men han går aldri i djupna. Han kan skriva at det kjem nye folk inn i bandet, men skriv ikkje kva instrument dei spelar. Dei halvgode anekdotane står i kø.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)

I 2008 døydde elleve klatrarar på veg ned frå K2, det nest høgaste fjellet i verda. Grunnane var fleire. Han som skulle organisera tilrettelegginga av toppturen frå den siste leiren vart sjuk og måtte snu, slik at hjelparane som skulle setja ut tau ikkje hadde nokon tolk som kunne sikra at alle visste kva som skulle skje. Dei tok med seg for lite tau, og tok i tillegg til med å festa tau tidlegare enn det farlegaste partiet. Det gjorde at alle vart forseinka, slik at turen ned vart gjennomført om natta. I det farlegaste partiet gjekk det eit ras som gjorde at det faste tauet slitna, slik at den einaste trygge vegen ned att til leiren ikkje var så trygg lengre.

Nokre av dei som var der oppe greidde seg utan varige fysiske mein, andre vart skada, nokre greidde seg ikkje i det heile. Det er ei fantastisk historie, som viser korleis ein ikkje tenkjer klart i så stor høgde, og der nokre likevel greier å ta omsyn til andre, og ikkje berre tenkja på seg sjølv.

Hovudpersonane i boka er sherpaene. Det er, så vidt eg kan minnast, det einaste som skil boka frå den langt betre No Way Down, som handlar om den same hendinga. Det er ei prisverdig vinkling, men pregar mest opninga og slutten av boka. Kapitla om turen til topps må nødvendigvis vera relativt like. For meg vart det altså mykje repetisjon.

Guffen tilrår.

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Lauritzen og Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eidslott og Moen: Besseggen (2008)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Arne Larsen: Storen (2014)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)

18. september 2016

Dag Helleve: Vegen til Molde (1986)

Eg-personen får haik frå Røldal til heimstaden i Hardanger. Han vert overtalt av sjåføren til å verta med på Miles Davis-konsert på Moldejazz; sjåføren har ein billett til overs. Dei køyrer nordover Vestlandet, tek på nokre haikarar, vert litt forseinka, snakkar mykje om jazz, snakkar mykje om Davis, og innimellom kjem det nokre korte noveller eg-personen les i ei bok.

Det er ei bok der det ikkje skjer så mykje, og der teksten heller ikkje engasjerer så mykje. Det verkar heile tida som om forfattaren ikkje når heilt fram, personane er ikkje heilt spanande nok, dialogane er ikkje heilt gode nok, historia i seg sjølv er ikkje heilt god nok. Det vert ei av bøkene som er fort lesne og fort gløymde.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Nevin Martell: Looking for Calvin and Hobbes (2009)

For nokre månader sidan såg eg filmen Dear Mr. Watterson. Eg var klar over at denne boka ikkje hadde noko med filmen å gjera, men halvvegs i lesinga måtte eg likevel sjekka. Det var så mykje som var likt.

I filmen er det Joel Allen Schroeder som leitar etter Watterson, i boka er det Nevin Martell. Martell går grundigare til verks enn Schroeder, men også han endar opp med å reisa til den vesle byen i Ohio der Watterson prøver å leva i fred. Martell skal ha for å ha spora opp det som finst av intervju, og for å kjenna til dei foredraga eller innlegga Watterson heldt før han trekte seg tilbake. Bortsett frå det, er det lite han skal ha for.

Han bruker mykje tid på det me kjenner frå før. Ja, me veit at Watterson ikkje vil at det skal produserast Calvin and Hobbes-merchandise. Ja, me veit at han ikkje har laga nye seriar etter at han pensjonerte Calvin and Hobbes i 1995. Ja, me veit at han ikkje snakkar med journalistar. Så kvifor er det så viktig for Martell å snakka med Watterson direkte? Han har jo boka si likevel, han har intervjua andre, og han har lese det som finst.

Martell svarar indirekte på det ein stad i boka. Sjølvsagt er det fleire spørsmål han ville ha stilt Watterson, men ein stad skriv han at han kunne tenkja seg å vita kva "The Noodle Incident", som det vert referert til fleire gonger i serien, var for noko. Ein ting er at det ville Watterson, sjølv om han skulle ha late seg intervjua, aldri ha svara på; ein annan ting er at det som gjer "The Noodle Incident" til ein artig referanse i serien er at ingen veit heilt kva det er for noko.

Guffen er lunken.
Relatert på kulturguffebloggen
Bill Watterson: Calvin and Hobbes. Sunday Pages 1985-1995 (2001)
Dear Mr. Watterson (2013)
Exploring Calvin and Hobbes (2015)

16. september 2016

Olaus Arvesen: Oplevelser og erindringer fra 1830-aarene og utover (1912)

Saman med Herman Anker grunnla Olaus Arvesen den fyrste norske folkehøgskulen, Sagatun på Hamar, i 1864. Det gjorde han til ein omtykt og respektert person i fleire av rørslene som vaks seg sterkare utover mot århundreskiftet. Han var styrar for Sagatun og andre folkehøgskular i 27 år. Han var redaktør for Hamar Stiftstidende i 6 år, for Kirkeligt Folkeblad i 7 år, og for Oplandenes Avis i 34 år. Han sat på Stortinget i éin periode, og var varamann i to. Han var mykje brukt som folketalar, og hadde eit enormt nettverk.

Det meste av dette har eg frå Norsk Biografisk Leksikon. Boka er livsminna hans, men han bruker ikkje mykje plass på seg sjølv, eller på datoar og slikt. Han skriv mykje meir om folk han har møtt, om talar han har høyrt og litt om bøker han har lese. Den store helten hans er Bjørnstjerne Bjørnson, som òg sette Arvesen høgt, og etter å ha lese boka lærte eg like mykje om Bjørnson som om Arvesen.

Det er ikkje det same som at boka er verdilaus. Arvesen hadde altså eit stort nettverk, også innover i målrørsla, og han skriv til dømes gode kapittel om Ivar Aasen og Aasmund Olavsson Vinje. Han kjende begge, og vert dermed ein av dei som kan fortelja noko eige om dei to. Alle kapitla er likevel ikkje like engasjerande som dei to - delar av boka er seig.

Guffen er lunken.

14. september 2016

Pål Espolin Johnsen: Amerikabrev (1985)

Dette var ei rar bok. Tekstane i seg sjølve er heilt greie, Espolin Johnson arbeidde eitt år ved Luther College, og sende heim reisebrev til lokalavisa på Lillehammer. Reisebreva er samla i denne boka, og Espolin Johnson fortel greitt om korleis det er å vera nordmann i USA. Han er innom mange daglegdagse emne - fjernsyn, mat, bilar, gjestfridom, jolefeiring, osb.

Det som gjer boka rar er at dette i dag verkar så opplagt. Kanskje det er av di eg sjølv har vore ofte og mykje i USA, kanskje det er av di svært mange av dei eg kjenner har vore der, kanskje det er av di Internett og alt det der har gjort verda mindre, men eg kan ikkje tenkja meg at ei slik bok hadde vorte gitt ut i dag. Og det er altså ikkje av di boka er dårleg, det er av di dette i dag er stoff som er kjend for svært mange. For berre tretti år sidan var altså USA eit langt meir framand land enn det er i dag.

Guffen tilrår.