23. september 2018

Alan Smith: Heads Up (2018)

Det er ei stund sidan eg las sjølvbiografien til ein fotballspelar. Etter å ha lese denne kjenner eg ikkje akkurat at det hastar med å lesa fleire. Alan Smith spelte for Arsenal frå 1987 til 1995, omtrent, og var sentral i den tidlegaste delen av den nye glanstida til klubben. Han var heilt ulik andre spelarar - han kunne òg drikka ein skvett ved høve, men hadde langt meir interessante interesser. Han kunne både lesa og skriva, og var så vidt i gang med å studera moderne språk på eit universitet då han vart profesjonell fotballspelar. Han snakkar visstnok både tysk, fransk og spansk rimeleg flytande, sjølv om aldri har budd i dei landa.

Etter at han la opp har han dels arbeidd som fjernsynskommentator, dels om spaltist i Daily Telegraph. Her har han heile tida skrive spaltene sine sjølv, og det er òg uvant for fotballspelarar. Av desse grunnane - annleis, interesse for bøker, i stand til å skriva - tenkte eg at dette var bryet verdt.

Boka er ikkje utan verdi, av og til engasjerer ho stort. Men stort sett er boka slik Smith var sett på som spelar - litt for forsiktig, litt fantasilaus, og utan vilje til å ta altfor store sjansar. Han skriv greitt nok, men det er ikkje noko sprut over språket hans. Han har sikkert ein sans for humor, men det er ikkje mykje å le av - minst to gonger skriv han noko slikt som "but seriously", og det demrar for meg at avsnittet eg nett las var meint som ein vits.

Smith skåra to særs viktige mål for Arsenal - eitt på Anfield i mai 1989, og eitt i Cupvinnarcupfinala i København i 1994. Det er tydeleg at desse måla var viktige for han, og han skriv engasjert og levande om desse kampane. Det er òg positivt at han ikkje ramsar opp alt han har gjort, men konsentrerer seg om den eller dei viktigaste hendingane frå kvar sesong. Han skriv òg om korleis han vart mindre viktig etter at Arsenal kjøpte Ian Wright. Då skulle alt handla om Wright, og Smith fann ikkje si eiga rolle i laget. I ettertid såg han at han burde ha teke dette opp med Wright, og at dei saman burde funne ut korleis dei kunne gjera kvarandre betre. Han ikkje gjorde det, av di han var altfor forsiktig, og slik kjennest altså heile boka.

Guffen er lunken.

Meir fotball på kulturguffebloggen
Odd Iversen og Odd Vanebo: Fotball er mitt liv (1975)
Andreas Hompland: Sogndal e laget (1982)
Jon Haaland: Tommy (1982)

Ola Chr. Nissen: Mini (1992)
David Peace: The Damned United (2006)
Zlatan Ibrahimovic og David Lagercrantz: Jeg er Zlatan (2011)
Simon Kuper: The Football Men (2011)

Rob Smyth og Georgian Turner: Jumpers for Goalposts (2011)
Rob Smyth, Leif Eriksen, Mike Gibbons: Danish Dynamite (2014)
Rob Smyth og Scott Murray: And Gazza Misses the Final (2014)
Martin Fletcher: 56. The Story of the Bradford Fire (2015)

Og litt Arsenal på kulturguffebloggen
The Gooner (1987-)
Fynn og Whitcher: Arsènal (2009)
Peter Storey: True Storey (2010)
Andrew Mangan (red.): So Paddy Got Up (2011)
Philippe Auclair: Thierry Henry. Lonely at the Top (2012)
Dennis Bergkamp: Stillness and Speed (2013)
Patrick Barclay: The Life and Times of Herbert Chapman (2014)
Mangan og Allen: Together (2014)
Fynn og Whitcher: Arsène and Arsenal (2014)
Amy Lawrence: Invincible (2014)
Tony Adams: Sober (2017)

22. september 2018

Theodore C. Blegen: The Kensington Rune Stone. New Light on an Old Riddle (1968)

Eg repeterer litt igjen: I 1898 fann svensk-amerikanaren Olof Öhman ein stein med runeinnskrift då han rydda nytt land på farmen sin nær Kensington i Minnesota. Innskrifta vart avvist som falsk. Hjalmar Holand fekk høyra om steinen i 1907, og fram til han døydde i 1960-åra arbeidde han for å få folk til å tru på det innskrifta fortalde. Han skreiv mange artiklar om steinen, og gav ut ei bok i 1932. Han fekk svar, så hatten passa og vel så det, då professor Erik Wahlgren gav ut ei bok i 1958. Holand stod på sitt i ei bok som kom i 1962.

I 1968 gav Theodore Blegen ut denne boka. Blegen døydde året etter, 78 år gamal, og hadde arbeidd med det norske Amerika heile yrkeslivet. Blegen var professor i historie, og var involvert i Norwegian-American Historical Association, der han i 1925 vart den fyrste redaktøren, og i Minnesota Historical Society.

Til liks med Wahlgren slaktar også Blegen bøkene til Holand. Han gjer det på ein langt lunare måte, men viser i eit stillferdig språk at Holand ikkje har reint mjøl i posen. Holand motseier seg sjølv så mange gonger, og legg ikkje fram fakta som kan rokka ved korthuset hans. Blegen er langt meir profesjonell, han dokumenterer heile tida det han skriv om. Holand skriv at Öhman var ein heilt vanleg gardbrukar; Blegen viser at han las mykje, og hadde store kunnskapar. Holand skriv at ingen i Minnesota kunne lesa runer; Blegen viser at dei fyrste månadene etter at innskrifta vart gjort kjent i ei amerikansk avis kom det tre så godt som korrekte tolkingar av innskrifta, frå utvandra skandinavar som var heilt vanlege farmarar. Blegen bruker eit heilt kapittel på å plukka skrivinga til Holand frå kvarandre. Han går langt i å seia at Öhman var med på å laga innskrifta, truleg saman med Sven Fogelblad, ein prest/lærar som hadde mykje med Öhman å gjera.

Blegen oppsummerer det heile greitt: "It matters little what one individual's opinion is on the question of authenticity. What matters is the sum total of historical, runological, and archeological evidence. The total on the runological and historical side is, in my judgment, conclusive. The inscription is a fake. The evidence points to a hoqx, with Olof Öhman as the principal originator".

Det har kome fleire bøker om steinen etter denne. Nokre er kuriøse, andre gjev seg ut for å vera meir seriøse. Det har likevel ikkje kome fram noko som gjer at fagfolk seier seg usamde med Blegen. Tvert imot - Blegen sluttar boka med å fortelja om nokre opptak han har høyrt om, men ikkje høyrt. Dei opptaka er i dag tilgjengelege, og der fortel son til John Gran, ein av naboane til Öhman, at faren fortalde at han og Öhman hadde hogd inn innskrifta. Det stemmer bra med at innskrifta er laga av to hoggarar - ein høgrehendt og ein venstrehendt.

Steinen er i dag stilt ut i eit museum i Kensington, og ved ein av vegane inn til den småbyen står det ein modell av steinen. I hovudgata i byen står det ei vikingstatue, med eit skjold der Kensington vert omtala som "Birthplace of America". Den korte teksten seier i grunnen alt om kvifor steinen var viktig for Holand, og kvifor han framleis er viktig for mange norsk-amerikanarar. Steinen fortel dei at dei var der fyrst.

Guffen tilrår.

Meir utvandring på kulturguffebloggen
L.A. Stenholt: Knute Nelson (1896)
Johan Bojer: Vår egen stamme (1924)
Hjalmar R. Holand: The Kensington Stone (1932)
Erik Wahlgren: The Kensington Stone, a Mystery Solved (1958)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Hundevakt (1961)
Hjalmar R. Holand: A Pre-Columbian Crusade to America (1962)
Alfred Hauge: Gå vest - (1963)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Landkjenning (1964)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Ankerfeste (1965)
Einar Haugen: Norsk i Amerika (1975)
Anders Buraas: De reiste ut (1982)
Lars Chr. Sande (red.): De som dro ut (1986)
Sverre Mørkhagen: Farvel Norge (2008)
Garrison Keillor: Life among the Lutherans (2009)
Gotaas og Kvarsvik: Ørkenen Sur (2010)
Sverre Mørkhagen: Drømmen om Amerika (2012)
Sverre Mørkhagen: Det norske Amerika (2014)
Odd S. Lovoll: Across the Deep Blue Sea (2015)

21. september 2018

Robert L. Carringer: The Making of Citizen Kane (1985)

Citizen Kane igjen. For ikkje lenge sidan las eg det lange Kane-essayet til Pauline Kael. Den store kampsaka hennar i det essayet var å få fram at Herman Mankiewicz var den som gjorde mest med manus til filmen, trass i at Orson Welles står som medforfattar. Kael meinte nærmast at Welles, som regisserte filmen, og som òg hadde hovudrolla, insisterte på å gjera seg sjølv også til forfattar. I ein kritikk av det essayet vart denne boka dregen fram, og vips etc.

Carringer går grundig og etterprøvbart gjennom heile skapinga av filmen. Han viser greitt at det mest rettferdige er at Welles og Mankiewicz deler på æra for manuset, han viser altså at Kael tek feil. Men han gjer mykje, mykje meir. Det er ikkje noko tjukk bok, men han er innom alt det viktigaste i filmen. Lyd. Filming. Redigering. Filmtriks. Og han skriv godt om kvifor Welles aldri nådde desse høgdene som regissør seinare. Carringer meiner at den viktigaste grunnen er at dette var einaste gongen Welles hadde så mange gode samarbeidspartar. Han meiner ikkje at det var dei andre som gjorde filmen god. Han er ikkje i tvil om at Welles var den viktigaste, men med så mange gode krefter rundt seg vart resultatet det det vart: Ein av dei aller, aller beste filmane som er laga.

Guffen tilrår.

Meir Welles på kulturguffebloggen
Citizen Kane (1941)
The Magnificent Ambersons (1942)
Den tredje mann (1949)
Touch of Evil (1958)
Pauline Kael m.fl.: The Citizen Kane Book (1971)
Charles Higham: Orson Welles. The Rise and Fall of an American Genius (1985)
Me and Orson Welles (2008)
Harlan Lebo: Citizen Kane (2016)

20. september 2018

The Man Who Knew Too much (1956)

Det er ikkje den beste Hitchcock-filmen eg har sett, men når han får med seg James Stewart er det jo automatisk ein film det er verd å sjå.

Stewart spelar ein dokter som ferierer i Marokko, saman med kona Jo og sonen Hank. Hank vert kidnappa, om lag samstundes som ein mann dei møtte dagen før vart drepen framfor augene deira. Før han døyr kviskrar han at nokon skal drepast, og at dei bør finna Ambrose Chapel i London. Dei dreg dit, og skjønar at ein ambassadør skal drepast under ein konsert i Royal Albert Hall. Saman greier dei å unngå at han vert drepen, og under ein fest i ambassaden same kveld avslører dei kven som prøvde å drepa han, før dei finn Hank i andre etasje.

Filmen er ei ny-innspeling av ein film Hitchcock laga tjue år tidlegare. Svært originalt er ikkje dette, den einaste scena som minner om dei store Hitchcock-filmane er konserten i Royal Albert Hall. Me veit at noko skal skje ved eit visst punkt i konserten, men veit ikkje når det kjem. Me ser dei tre aktørane - ambassadøren, den potensielle mordaren, og Jo - men veit altså ikkje når noko skjer, og korleis det vil gå.

Guffen er lunken.

Meir Hitchcock på kulturguffebloggen
Dial M for Murder (1954)
Rear Window (1954)
North By Northwest (1959)
Psycho (1960)
The Birds (1963)

17. september 2018

The Radical Story of Patty Hearst (2018)

William Randolph Hearst var ein av dei rikaste i heile Amerika. Livet hans var inspirasjon for filmen Citizen Kane. Patty Hearst var barnebarnet hans, og ho vart i 1974 kidnappa av den valdelege og radikale gruppa SLA, Symbionese Liberation Army. Det var ei kidnapping som dominerte amerikansk media, og dramaet vart ikkje mindre etter at det vart kjent at Hearst hadde skifta side, og gått over til SLA. Ho var med på bankran, ho var med på fleire biltjuveri (og liknande), ho laga bilbomber, og ho fyrte laus med eit automatvåpen på ei gate i Los Angeles, for å hjelpa ein annan i SLA.

Ho hadde mange sjansar til å rømma, men vart verande i gruppa heilt til dei vart tekne av politiet. Etter ei kort tid i fengsel skifta ho side att, og påstod at ho var tvinga til å vera med, at ho hadde vorte valdteken, og at ho måtte vera hjernevaska.

Det er dette denne serien handlar om. Det er ein fin serie, der det kan løna seg å vera kritisk til mykje av det som vert sagt. Mange av dei involverte vert intervjua, og spesielt William Harris, ein av leiarane i SLA, seier mykje rart. Han var ikkje med på det verste, han gjorde det han kunne for å opptre høvisk, og så bortetter. Han er òg ekstremt oppteken av at grunnen til at Hearst gjekk relativt fort fri etter at ho vart arrestert var at familien hennar trekte i ein del trådar, men akkurat der ser det ut til at han hadde rett.

Serien er godt laga, men fin veksling mellom nye intervju, gamle nyheitsinnslag og filmar, og dramatiserte hendingar frå 1974 og frametter.

Guffen tilrår.

16. september 2018

Paul Auster: The Book of Illusions (2002)

Eg les meg gjennom eldre Auster-bøker. Denne kjøpte eg den hausten ho kom ut. Fredagskvelden den veka var Marit ute, kanskje til og med vekkreist, og eg låg på sofaen heile kvelden, heilt til boka var ferdig. Det var som om dei mindre vellukka romanane Mr. Vertigo og Timbuktu ikkje fanst - denne boka var like fengande som dei tidlegaste Auster-romanane.

Frå midten av 90-åra arbeidde Auster mykje med film. Han skreiv manus til fire filmar, og regisserte éin av dei. Slik sett er det ikkje noko bombe at denne boka handlar om film. Ho har ein glitrande opningssetning - "Everyone thought he was dead" - og han alle trudde var død var ein ukjent og gløymt regissør frå stumfilmar, Hector Mann. Forteljaren i romanen, David Zimmer, er ein professor som har mist heile familien sin i ei flyulukke. Han burer seg inne, og er på veg mot ein tidleg død når han tilfeldigvis ser ein av filmane til Mann. Han ler for fyrste gong på lenge, og vil finna ut meir om Mann. Det fører han verda over, og etter at han har sett alle filmane Mann laga skriv han ei bok om desse filmane. Så får han eit brev frå ei som seier at ho er gift med Mann, og at Mann framleis lever. Mann vil gjerne treffa Zimmer, og han reiser (litt motvillig) til New Mexico for å møta Mann. På veg dit får han òg høyra at Mann forsvann av fri vilje femti år tidlegare, og at han heile tida har laga filmar. Desse har ingen sett.

Det er velskrive og fengande, det einaste som dreg litt ned er nokre altfor lange referat frå filmane hans. Her er fleire referansar til andre Auster-bøker, både tidlegare og komande. David Zimmer er òg namnet på ein person i Moon Palace, medan Auster seinare gav ut bøker med same titlar som to av filmane til Mann - Travels in the Scriptorium og The Inner Life of Martin Frost.

Guffen tilrår.

Meir Auster på kulturguffebloggen
The Invention of Solitude (1982)
The New York Trilogy (1987)
In the Country of Last Things (1987)
Moon Palace (1989)
The Music of Change (1990)
Leviathan (1992)
Mr. Vertigo (1994)
Smoke (film, 1995)
Timbuktu (1999)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee: Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)

15. september 2018

Team Ingebrigtsen, sesong 1 (2016)

Dette er serien for dei som meiner at Sopranos vert for valdeleg. Begge seriane handlar om ein familie der familiefaren bestemmer alt. (Skal ein vera pirkete er der rett nok eigentleg to familiar i Sopranos.) Dette er familien Ingebrigtsen, der det berre handlar om friidrett.

Far i huset, Gjert, er trenar. Knallhard trenar. Han trenar sine eigne ungar, tre gutar og etter kvart ei jente. Denne sesongen tek til alt i 2013, og dekkjer tida fram til 2016. Den eldste av dei tre gutane, Henrik, har alt vunne 1500 meter i EM, og her får han selskap av broren Filip i Europa- og verdstoppen. Jakob, bror nummer tre, er det største talentet, men er berre tolv år då sesongen tek til.

Dei vert altså køyrt knallhardt. Faren legg opp eit treningsprogram det ikkje skal avvikast frå. Viss nokon ikkje gjer alt, eller ting ikkje fungerer, vert han streng, eventuelt sur. Alle i familien er fritalande, og det er her mykje av sjarmen til serien ligg. Det kjem klare beskjedar når folk snakkar med kvarandre, men også når dei er åleine med kameraet. Ei slik flott scene er når dei tre gutane reiser på treningsopphald utan faren. Så fort dei får sjansen kjøper dei seg store burgerar, og ein av dei tek sjølvsagt eit bilete av måltidet og sender til faren. Han ringjer nokre sekund seinare og skjeller dei ut.

Og faren vil styra alt. Når Henrik fortel at han har fått seg kjæraste, er den fyrste reaksjonen til faren at dette skal ikkje gå ut over treninga. Han modererer seg rett nok etter nokre veker, men likevel. Og når Jakob tek ein imponerande topp ti-plass i junior-EM, der han som 16-åring konkurrerer mot 19-åringar, er ikkje faren i godlune: På telefon rett etter løpet er det ikkje viktig å gratulera Jakob, det er langt viktigare å snakka om kvifor Jakob valde eit så dumt løpsopplegg.

Guffen tilrår.