15. januar 2017

Sauls sønn (2015)

Ein film frå den andre verdskrigen. I konsentrasjonsleiren Auschwitz har nokre fangar jobben med å rydda i gasskammera - klede, verdigjenstandar og lik skal ut før neste gruppe kjem inn. Saul er ein av dei som arbeider med dette, og ein dag ser han liket av ein ung gut. Han innbiller seg at dette er son hans, greier å røva med seg liket, for å gje guten ei skikkeleg gravferd.

Saul er til stades i heile filmen, og han er verkeleg til stades: Kameraet er aldri meir enn ein meter frå han. Bileta fortel oss ikkje alt som skjer, ofte ser me berre fjeset til Saul. Lydane fortel oss meir. Me kjem altså svært tett innpå han, og dermed tett innpå korleis livet kunne vera i konsentrasjonsleirane.

Det er ein film det ofte er vondt å sjå på. Saul og dei han arbeider saman med er sjølve i livsfare kvar dag, og veit at livet deira ikkje er noko verdt - trør dei feil, er det over. Dei veit òg godt kva som ventar dei mange som vert sende i gasskammera, men dei gjer ingenting for å åtvara dei, og oppfører seg så normalt som råd.

Guffen tilrår.

Bølgen (2015)

Høgt oppe i lia over ein sunnmørsfjord, på Åkerneset, er det ei fjellsprekk som sakte utvidar seg. På eit eller anna tidspunkt kjem fjellet til å rasa ut og laga ei flodbølge inn fjorden mot Hellesylt, og inn ein sidefjord til Geiranger. Det er utgangspunktet for denne filmen.

Det er mykje fint å seia om filmen, men det er òg mykje som ikkje er så bra. Kristoffer Joner spelar ein geolog som har arbeidd ved senteret som overvåkar sprekka. Han skal flytta til Stavanger, men - surprise #1 - akkurat den dagen kjem det eit lite forvarsel frå fjellet. Sjefen hans meiner det ikkje er noko å bry seg om, og vert dermed ein slags skurk i det heile. Dagen etter vert signala tydelegare, og sjefen tek med seg ein medarbeidar opp i sprekka for å sjå kva det er. Her - surprise #2 - ofrar han livet sitt for å redda han andre. Joner har kone og to born, og desse deler seg i to nokre timar før raset. Kona arbeider på hotellet i Geiranger, og vert innestengd i kjellaren saman med sonen og ein danske. Vatnet stig i rommet deira, men - surprise #3 - Joner finn ut kvar dei er, og reddar dei. Han held pusten i fleire minutt på veg inn til dei, på veg ut - surprise #4 - greier han berre å halda pusten i tjue sekund. Dei greier ikkje å redda livet hans. Men sonen vil nett prøva ein gong til - og vips: surprise #5.

Ser ein vekk frå det med at alt dette skjer akkurat når Joner sluttar i jobben er den fyrste helvta av filmen heilt grei. Men etter at raset kjem vert det heile for enkelt og klisjeprega.

Guffen er lunken.

12. januar 2017

Jeff Guinn: Manson (2013)

California, slutten av 1960-åra. Hippiane er overalt, og nokre av dei slår seg saman i kollektiv, gjerne utanfor tettbygde strøk. Der et dei god mat, og lever eit avslappa liv, og kan nyta narkotikaen sin i fred. Nokre av dei gjorde ingen katt fortred, som det heiter. Denne boka handlar om eit kollektiv som gjorde mange kattar fortred.

Charles Manson hadde ein tøff oppvekst. Ikkje nokon stabil familie, inn og ut av fengsel, drikking, doping, før han kom til San Francisco tidleg i 60-åra. Han ville verta popstjerne, og sjølv om dei fleste som høyrde songane hans opplevde dei som ordinære, gav han ikkje opp. I 1967 strøymde unge misfits frå heile USA til California, og Manson bygde opp eit harem av unge og ikkje altfor oppvakte jenter. Nokre menn slo seg saman med han, dei kalla seg Manson Family, og flytta til ein ranch utanfor Los Angeles.

Manson kontrollerte alt. Han bestemte kven som skulle gjera kva, kva som skulle etast, kven som skulle stela/skaffa mat, kvar alle skulle bu, osb. Han var dommedagsprofet, og fekk dei andre til å tru at det snart kom ein rasekrig som var så alvorleg at alle kvite menneske kom til å verta utrydda. Dei som følgde han ned i ei stor hole i Death Valley ville overleva der i fleire hundre år, utan å verta eldre, for så å stiga opp att og ta over heile verda. Det verkar sjølvsagt like stokk dumt som mykje anna, og det hjalp sikkert at dei rundt han ikkje var altfor oppvakte, og at dei stappa i seg LSD kvar kveld.

Men så gjekk det heilt gale. Ein i Familyen vart arrestert for eit mord han hadde gjort. Manson kokte saman ein plan om at dei burde drepa nokre andre for å skapa inntrykk av at det var ein seriemordar laus, slik at venen deira vart sett fri att. Fire av tilhengjarane hans drap fem menneske ein kveld, og to den neste. Manson og dei andre vart arresterte for heilt andre ting, og fleire greidde ikkje å halda tett. Fleire vart dømde til døden, men før dei kom så langt gjekk California vekk frå dødsstraff. Nokre sit framleis i fengsel, mellom dei Manson, sjølv om han ikkje var direkte involvert i drapa.

Boka er velskriven, og det verkar som om historia vert fortalt nokolunde objektivt. Guinn er likevel litt for glad i ting som kan verka sensasjonelle og pirrande, og han er spesielt glad i å fortelja om korleis Manson og dei andre mennene kunne gjera som dei ville med alle kvinnene i gjengen, og om korleis Manson kunne kommandera kvinnene til å ha sex med folk som kom på vitjing.

Guffen tilrår.

8. januar 2017

Wayne Koestenbaum: The Anatomy of Harpo Marx (2012)

Det er to ting som er imponerande ved denne boka. Det eine er at Koestenbaum har sett gjennom alle Marx Brothers-filmane, stoppa opp kvar gong Harpo Marx viser seg, og sett dei scenene i sakte film, slik at han kan skriva om korleis Harpo oppfører seg. Det andre er at han fann eit forlag som ville gje boka ut.

For Koestenbaum er som regel så langt ute på viddene at det verkar som om det er akkurat det han prøver på. Han tolkar altfor mykje inn i filmane, og spesielt i Harpo sine roller. Han jamfører med Walter Benjamin, med Dostoyevsky, med Gertrude Stein, og ser ting det er rimeleg opplagt at var langt unna intensjonane då filmane vart laga. Det er sjølvsagt greitt at han tolkar filmane som han vil, men det må vera eit minstemål av meining i det.

Koestenbaum er homo. Not that there's anything wrong with that, men det påverkar ei rekkje av tolkingane hans. Kvar gong me ser ein skodespelar bakfrå, anten det er Harpo eller andre, legg Koestenbaum vekt på at her vert det vist fram ein bakende. Det vert det jo, sjølvsagt vert det det, men det kan ikkje vera slik at alle mannlege bakendar i ein film er meint å vera homoerotiske.

Og Koestenbaum ser noko seksuelt overalt. I Go West er det ein scene der Chico snakkar med ei kvinne. Bak kvinna står Harpo med ein stor magnet, som han bruker til å stela ei brosje ho har på seg. Magneten er forma som ein stor U, der dei to parallelle linene i U-en er bøygde mot kvarandre. Kva får Koestenbaum ut av dette: "Harpo magnetixes jewelry to mock sexual magnetism. Though he can't seduce June, his props draw a response. Antiromantic, he pretends not to want human contact, only to want jewels, money, objects. His comically big magnet, an elliptical orifice, tells Chico: I, too, have a hole. Choose me!" Hadde det vore meir humor i dette kunne det vore meint som ein parodi, men det verkar som om Koestenbaum har skrive heile boka i fullt alvor.

Eg har lese dei aller fleste bøkene om Marx-brørne, og det står to andre relativt nye bøker i bokhylla og ventar på tur. Dei ser heldigvis langt meir interessante ut enn dette mølet her. For her er jo ein tredje imponerande ting ved denne boka - eg greidde å koma meg gjennom ho.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Mykje meir Marx på kulturguffebloggen

Filmar
Cocoanuts (1929)
Animal Crackers (1930)
Monkey Business (1931)
Horse Feathers (1932)
Duck Soup (1933)
A Night at the Opera (1935)
A Day at the Races (1937)
Room Service (1938)
At the Circus (1939)
The Big Store (1941)
The Unknown Marx Brothers (1993)

Bøker
Harpo Marx/Richard Barber: Harpo Speaks (1961)
Sidney Sheldon: A Stranger in the Mirror (1976)
Hector Arce: Groucho (1979)
Maxine Marx: Growing Up with Chico (1980)
Wes D. Gehring: The Marx Brothers. A Bio-Bibliography (1987)
Robert Dwan: As Long as they're laughing (2000)
Paul Duncan (red.): Marx Bros (2007)
Andrew T. Smith: Marx and Re-Marx (2009)
Martin A. Gardner: The Marx Brothers as Social Critics (2009)
Roy Blount jr.: Hail, Hail, Euphoria! (2010)
Devon Alexander: The Quotable Groucho Marx (2014)
Lee Siegel: Groucho Marx. The Comedy of Existence (2015)
Noah Diamond: Gimme a Thrill (2016)
Matthew Coniam: That's me, Groucho! (2016)

7. januar 2017

Tarjei Vesaas: 21 år (1953)

"21 år " er ei av novellene i samlinga Leiret og hjulet, som Tarjei Vesaas gav ut i 1936. Han omarbeidde novella til eit skodespel i 1953, og novella vart òg filmatisert av René Bjerke i 1990 (med Aasmund Nordstoga i ei sentral rolle),

Me viste filmen i den høgt interne filmklubben i Aasen-tunet, og i introduksjonen min refererte eg ei replikkveksling far min hadde frå skodespelet: - Du Hild? - Ja? - Det var ikkje noko. Han hugsa litt feil, det korrekte er - Kva er det? - Kva slag? - Nei ikkje noko.

Uansett - dette viser noko av det Vesaas var suveren på. Det viktigaste vart ikkje sagt med ord, og i alle fall ikkje når han skriv om unge, og korleis det er når dei vert kjende med det rare. I 21 år er me på ein gard, der den unge jenta Hild arbeider nokre dagar med kornskurd. Begge dei to gutane på garden, den framfusne Olav og den litt meir forsiktige Knut, vil verta betre kjende med henne. Olav snakkar i store ord; Knut snakkar meir i gåter. Han fyller 21 år den andre dagen ho er der, og det er han som går av med sigeren.

Novella er langt betre enn skodespelet. Som skodespel vert det litt lett, det er heller opplagt kva som skal skje, og både foreldra og ungdommane er ganske enkle å forstå. Det er likevel fint å lesa dette, her er mange fine replikkar.

Guffen tilrår.

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Fuglane (film, 1968)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)

5. januar 2017

Atle Grønn: Sjakken eller livet (2016)

Eg skulle gjerne spelt meir sjakk. Når eg spelar no for tida kjenner meg som ein nybyrjar. Eg har aldri vore spesielt god, men veit at eg var eit eller to hakk betre for mange år sidan. Eg har sett mange av sjakksendingane på NRK, litt frå dei to fyrste VM-kampane til Magnus Carlsen, meir frå den siste VM-kampen, og mykje frå VM i dei to kortare variantane.

Sendingane frå NRK er jamt over gode. Av og til har Atle Grønn vore gjest der, og har imponert meir enn dei som sit der kvar gong. Kunnskapsrik, og med ein langt betre humor enn dei andre. Slik kjenner eg han òg frå den fine sjakkspalta han har i Dag og Tid, og det er omtrent der han legg lista i denne boka. Mange andre sjakkspalter handlar om utvalde sjakkparti, Grønn skriv meir om sjakkspelarane, om miljøet og om spelet i seg sjølv.

I denne boka bruker han mykje av si eiga sjakkhistorie, men skriv òg mykje om spelarar han har møtt, eller store og særeigne spelarar frå den store sjakkhistoria. Det er mykje bra her, sjølv om eg av og til har ei kjensle av at det vert litt internt. Det må òg seiast av nokre av historiene er heller ordinære. Men jamt over er dette bra. Magnus Carlsen går som ein raud tråd gjennom boka, og det er som det skal vera når Grønn friskar opp att kvart parti i dei to VM-kampane mellom Carlsen og indiske Anand.

Guffen tilrår.

2. januar 2017

Frode Grytten: Hallo? (2008)

Bodoni forlag har gjeve ut (minst) fem miniatyrbøker. Dette er éi av dei, og det er verkeleg miniatyrformat - boka er om lag 6 x 4,5 cm. Ho er på om lag 400 sider, men det tek ikkje spesielt lang tid å lesa ho.

Boka vert presentert som ein roman, og er ein roman etter Bikubesong-modellen. Der kapitla i Bikubesong henta handlinga frå den store Murboligen midt i Odda, hentar kapitla i Hallo? handlinga frå ein liten telefonkiosk på Bryggen i Bergen. Vala av desse to bygningane seier altså noko om den fysiske storleiken på bøkene.

Det seier òg noko om kvaliteten på bøkene. Bikubesong er ei langt betre bok, med langt meir variasjon mellom dei ulike kapitla. Denne boka, som slettes ikkje er dårleg, gav meg assosiasjonar til Twitter-boka til Grytten, Vente på fuglen, på det viset at Grytten får sagt mykje med få ord. Kor mange telefonsamtalar Grytten har fått plass til veit eg ikkje, men nokre er korte, nokre er lange. Nokre er til feil nummer. Nokre er meldingar til telefonsvararar. Nokre er varme, andre er kalde. Nokre er lokalsamtalar, nokre går til utlandet.

Guffen tilrår.

Meir Grytten på guffekulturbloggen
Flytande bjørn (2005)

Norge og andre dikt (2009)
50/50 (2010)
Det norske huset (saman med Jens Hauge, 2010)
Dronninga er død (2010)

Saganatt (2011)
Bikubesong (Det Norske Teatret, 23.4.2013)
Brenn huset ned (2013)
 

Vente på fuglen (2014)
Sånne som oss (2015)
Meter over havet (saman med Sune Eriksen, 2015)
Menn som ingen treng (2016)