Ernest Hemingway: Men Without Women (1927)

I fjor arva eg ein del bøker, mellom anna ti–femten pocketbøker frå 1950- og 60-åra. Nokre frå forlaget Penguin, andre med tidstypiske omslag, dei fleste av velkjende forfattarar. Eg tok med meg nokre av desse til fjells, mellom anna denne.

Det er ei novellesamling, der mange av novellene hadde vore trykte andre stadar før. Eit gjennomgåande trekk er mannen, altså kva det vil seia å vera mann. Dette er noko av det eg likar minst med Hemingway – denne dyrkinga av den sterke mannen. Slik er det i dei to lengste novelle – ei handlar om tyrefekting, ei om boksing. I begge to kjem det detaljerte skildringar frå slåstinga, og det er berre sånn middels gjevande.

Samstundes er det to noveller som held på interessa. Slik er det ikkje i alle dei andre. I dei fleste novellene er det mange og lange dialogar, og nokre av novellene glir berre forbi utan at noko festar seg. Andre er betre, og når Hemingway skriv om den (sjølvbiografiske) karakteren Nick Adams, endrar tonen seg til det betre.

Guffen er lunken.

William Trevor: Love and Summer (2009)

Me er i Irland, 1950-åra. I den litt inngrodde småbyen Rathmoye vert ei kvinne gravlagd. Ein tilreisande ung mann, Florian, vert observert med eit kamera. Han har teke bilete av gravferda, viser det seg, og han kjem ofte tilbake til byen for å fotografera andre motiv.

Her vert han kjend med ei ung kvinne, Ellie. Ho vaks opp i eit kloster, men då ein bonde i Rathmoye vart enkjemann, vart Ellie sendt dit for å hjelpa til. Dei gifta seg etter nokre år, men det er ikkje det mest romantiske ekteskapet eg har høyrt om, Ellie vert kjend med Florian, og dei møtest ofte i løyndom, som regel på sykkel langs vegane rundt byen. Dei får kvarandre likevel ikkje – Florian flytter frå Irland, og Ellie vert verande hjå ektemannen.

Det er ei fin bok. Språket er litt gamalmodig, men det passar godt til historia. Boka er eksemplarisk oppbygd, og det er fare for at eg må lesa meir av Trevor.

Guffen tilrår.

Simen Sætre: Den usannsynlege seriemorderen. Arnfinn Nesset og hans 31 tilståelser (2025)

Det var ei fantastisk historie. Seint i 1970-åra vart Arnfinn Nesset, styraren ved sjukeheimen på Orkdal, arrestert, mistenkt for å ha drepe innlagde ved heimen med hjelp av gifta curacit. I avhøyr tilstod han 27 drap - langt fleire enn han var mistenkt for. To av desse vart lagde vekk. Han vart altså tiltalt for å ha drepe 25 personar. Han var dømd for 22 drap.

Det var ei fantastisk historie, men i denne boka viser Sætre at historia var meir fantastisk. Det fanst ikkje andre prov enn tilståingane til Nesset. Etter avhøyra, men før rettssaka, trekte han alle tilståingane. Det fanst altså ikkje lenger prov, men han vart likevel dømd for dei fleste drapa han var skulda for. 

Korleis kunne det skje? Prinsippet om at tvilen skal koma tiltalte til gode var lagt til sides. Mange av dei tilsette ved sjukeheimen hadde lenge hadde mistanke til Nesset, og her ser det ut som om ei fjør vart til rimeleg mange høner. Dei vingla i forklaringane sine, og dette utnytta påtalemakta, som la vekt på det dei ville, og brukte mindre tid på moment som ville vore til Nesset sin fordel. I avhøyra med Nesset oppførte han seg òg underleg, og han vart nok i stor grad manipulert av dei som avhøyrde han.

Var han uskuldig? Neppe. Han drap truleg tre personar; to av dei vart like godt drepne same dag som pakker med curacit vart levert på sjukeheimen. 

Sætre går gjennom alt av papir frå saka, og han snakkar òg med Nesset. Det er grundig og godt, og sjølv om han ikkje kjem med ein endeleg fasit på kvifor Nesset gjorde det han gjorde, eller kor mykje han faktisk gjorde, sit eg att med ei klar kjensle av at både media og politiet var altfor ivrige etter å få han dømt.

Guffen tilrår.

Disclosure Day (2026)

Det er vel ikkje heilt min type film, dette, men det var eit heilt greitt avbrot frå familieferien. 

Det finst visst eit topphemmeleg firma i USA, som har samla inn materiale om dei mange besøka frå verdsrommet. Dei har mange filmar og foto av UFOar og romvesen, men dette har dei sett seg nøydd til å halda hemmeleg. Og, merkeleg nok - dette har dei greidd å halda hemmeleg. Heilt til ein av hovudpersonane i filmen har teke kopi av alle filmane, for å dela dette med heile verda. Firmaet sender ut sine beste menn for å stoppa dette, og mykje av filmen handlar om denne jakta, der varslaren, kjærasten hans, og ei som jobbar som fjernsynsmeteorolog på meir eller mindre truverdig vis greier å halda seg på frifot. Til slutt greier dei å koma inn i fjernsynsstudioet hennar, der dei får sendt filmane. 

Er det ein film eg kjem til å sjå fleire gonger? Nix. Var det heilt grei underhaldning? Ja.

Guffen tilrår.

Kjetil Østlie og kronprins Haakon: Haakon (2023)

Kongefamilien har slite litt i det siste. Sjukdom, både hjå vaksne og godt vaksne. Ei tidlegare prinsesse har gifta seg med eit reptil. Sonen til kronprinsessa er dømt for fleire valdtekter. Populariteten fell. 

Midt i alt dette står kronprins Haakon, og same kor skeptisk eg er til ideen om eit kongehus og ein kongefamilie, er det vanskeleg å ikkje verta imponert over han. Han held som regel maska, han oppfører seg profesjonelt når media snakkar med han, og han er den eine i kongefamilien som heile tida framstår sympatisk. Denne boka stod i hylla på gjesterommet til mor til Marit, eg plukka ho fram, og før eg visste ordet av det hadde eg lese så langt at eg like godt kunne fullføra.

Boka kunne vorte langt meir spanande viss ho var skriven no. For tre år sidan var problema i kongefamilien langt mindre, det verste var vel reptilet. Samstundes er eg ikkje sikker på om det hadde vorte bora djupare viss boka vart laga no. Østlie har hatt raus tilgang til kronprinsen. Han er med han på reiser, han er med han på møte, han er med på militære oppdrag, og han møter han mange gonger, både på slottet og på Skaugum. Dei er samde om at han kan få spørja om det han vil, men med ein gong samtalane kjem inn på litt vanskelege emne, er ikkje prinsen like open. Det er heile tida han som set grensene. Akkurat det er ikkje overraskande i det heile, men likevel.

Guffen er lunken. 

Monsen og nasjonalparkene, sesong 1 (2025)

Ein enkel serie, der alle dei seks episodane har ei nokolunde sams inndeling, men som likevel fungerer godt. Kvar episode handlar om éin nasjonalpark, der Lars Monsen er på tur. Årstidene varierer, lengda på turane varierer, og dei han snakkar med varierer, men elles er det likt: Han går, anten åleine eller saman med hundar, han slår leir, han fiskar litt, han fortel om kor fint det er å vera på tur, og det heile gjev meg som vanleg lyst til å reisa til fjells.

Tre av dei seks parkane ligg langt nord i landet - Øvre Pasvik, Varangerhalvøya og Svalbard (der han forresten er innom to ulike parkar). I tillegg er det Gutulia (som eg ikkje har høyrt om før), Dovrefjell (der eg så vidt har gått litt), og Børgefjell (som eg har høyrt veldig mykje fint om, men der eg aldri har vore). Lars Monsen er jo eit funn for slike turar - han kan naturen, og han formidlar naturgleda på ein svært entusiastisk måte. 

Guffen tilrår. 

Toy Story 5 (2026)

Eg hadde ikkje altfor høge forventningar til denne filmen. Toy Story 1 og Toy Story 3 er kjempefilmar som eg har sett fleire gonger, og Toy Story 2 er òg over middels. Toy Story 4 var derimot ein stor nedtur, og dei fyrste meldingane av denne filmen var òg lunkne. Men, gledeleg nok - dette er ein god film. 

Her er mykje å le av, og filmen har òg ein viktig bodskap: Alle skjermane og alt dette KI-greiene tek livet av den gode, gamle leiken. Eg er rett nok ikkje heilt overtydd om at barnefilmar bør ha altfor klare bodskapar, men når her fyrst skal vera ein bodskap, er jo dette fornuftig.

Bonnie, som overtok leikene etter Andy, er ei veldig forsiktig jente. Foreldra hennar vil helst ikkje at ho skal verta digital, men dei oppdagar fort at alle andre jenter er digitale, så Bonnie får ein skjerm, ho òg. Då bryr ho seg ikkje lengre om leikene sine, som sjølvsagt vert vonbrotne. Dei finn ut at dei må stoppa denne utviklinga, og - spoiler - det greier dei jo. 

Her er altså mykje å smila og le av. Det kunne godt vore meir samspel mellom dei to gamle hovudleikene, Woody og Buzz, men på den andre sida er det så mange Buzz-ar her at det er eit godt plaster på såret.

Guffen tilrår. 

Meir Toy Story på kulturguffebloggen
Toy Story 3 (2010)
Toy Story 4 (2019)

The American Revolution (2025)

Dette må vel reknast som ein grei og informativ serie, sjølv om han er laga i eit rart format. Serien er på seks episodar og fortel om hendingane i USA frå 1850-åra fram til 1883. Det var ei avgjerande fase i den amerikanske soga, der dei frigjorde seg frå Storbritannia, og slik sett er jo emnevalet greitt.

Det som er rart, er at ein heilt ny fjernsynsserie ikkje bruker film-mediet aktivt. Veldig store delar av serien er stillbilete, der ein litt for monoton forteljar teiknar og fortel. Ei lang rekkje historikarar kjem òg med sine innspel, men dei er berre talking heads. Det som er av filmar viser ikkje eit einaste fjes, det er soldatar som er filma bakfrå, det er anonyme soldatar som skyt, det er mykje naturbilete, osb. Det heile altså like godt vore ein radioserie, sjølv om det truleg ikkje hadde nådd fram til eit like stort publikum.

Lærte eg noko nytt? Absolutt. Det er ein serie som tek seg god tid, og det er jo bra. George Washington var militær kommandant for amerikanarane, og han var slettes ikkje den store krigshelten ein kan få inntrykk av - han gjorde mange feilvurderingar. At Storbritannia tapte krigen skuldast òg dårlege vurderingar frå deira side, det verkar som om dei kvar haust tok pause frå krigen i eit halvt år, og dette gjorde at amerikanarane greidde å mobilisera og byggja opp eigne styrkar. Dei greidde i tillegg å få støtte frå Frankrike og Spania, to land som rekna Storbritannia som den viktigaste fienden sin.

Guffen tilrår.

Ole Didrik Lærum: I ulveskinnspels (2006)

Ole Didrik Lærum kom frå ei dokterslekt. Saman med to brør representerte han den fjerde generasjonen dokterar. Han døydde for nokre år sidan, og huset hans på Vossavangen er no overteke av sonen Birger, som er femte generasjon dokter.

I denne boka fortel Lærum om dei tre forfedrane sine, Didrik, Birger d.e. og Birger d.y. Didrik var ferdig utdanna midt i 1860-åra, og boka er ikkje berre ei familiesoge: Ved å fortelja om far, farfar og oldefar, viser Lærum korleis tilhøva for dokterar har endra seg dei siste 150 åra. Ulveskinnspelsen i tittelen var nødvendig for dei to eldste - dei måtte rett som det var ut på lange oppdrag vinterstid, med hest og slede. Då var det greitt å ha eit varmt plagg å pakka seg inn i.

Medisinar og andre hjelpemiddel har sjølvsagt òg endra seg mykje desse åra. Her er fleire forteljingar om pasientar som truleg hadde greidd seg langt betre nokre tiår seinare. 

Alt dette er interessant og bra. Birger d.e. flytta til Voss, og det er fint med dei mange glimta av lokalhistorie. Ikkje alle, rett nok - mange av småsogene som skal vera lystige og morosame er ikkje lystige og morosame. Og språket kunne nok òg vore betre.

Guffen tilrår. 

Meir Lærum på kulturguffebloggen
Spelemannen Sjur Helgeland (1991)
I kastanjetreet (2008)

Knut Olav Åmås: Mitt liv var draum. Ein biografi om Olav H. Hauge (2004)

I 2000 gav Det Norske Samlaget ut dagbøkene til Olav H. Hauge i fem band. Han skreiv dagbok frå 1924 til 1994, med nokre opphald. Bøkene vekte oppsikt, fortent nok, sidan me her fekk innblikk i eit liv som var heller ukjent. Hauge skreiv om svært mykje, men kanskje mest om forfattarar, om lesing og skriving.

Denne biografien kom fire år seinare. Det er ei fin bok, men det er råd å trekkja litt for at Åmås av og til støttar seg for mykje på dagbøkene. Nokre gonger fortel han oss òg fyrst kva som kjem i eit sitat, anten frå dagbøkene eller frå andre kjelder, før han kjem med sitatet. 

Men det er altså ei fin bok. Åmås tek oss med gjennom heile livet til Hauge, i eit roleg tempo. Hauge debuterte med diktsamlinga Glør i oska i 1946, og han kom deretter ut med ny samling kvart femte år til og med 1971. Gjennombrotet kom med På Ørnetuva i 1961, og retteleg stor vart han med Dropar i austavind i 1966. Ei vanleg forteljing har vore at det var Profil-krinsen som oppdaga og lyfta fram Hauge frå 1966, men Åmås viser at det ikkje stemmer. Hauge hadde fått gode meldingar i mange år, og i 1961 fekk han Kritikarprisen. 

Livet hans endra seg etter at Bodil Cappelen flytta inn hjå han i 1975. Han vart meir sosial, han reiste meir, men samstundes dikta han mindre - men han omsette mykje i denne perioden.

Guffen tilrår. 

Meir Olav H. Hauge på kulturguffebloggen
Kjære Olav. Kjære Bodil (Ulvik, 18.4.2012)
Den andre mannen i meg (2014)
Brev (Kongressen, Ulvik, 24.8.2024)

Johnny Green og Garry Barker: A Riot of Our Own (1997)

Rundt 1980 var The Clash eitt av dei tøffaste banda i verda. Dei vart forma i 1976 og gav ut fem plater (pluss ei til). Frå 1978 (omtrent) til 1980 var Johnny Green ein av roadiane deira, og det er det livet han fortel om her. 

I 1978 var dei eitt av dei leiande punkbanda, to år seinare var dei eitt av dei største banda generelt. London Calling var eit stort steg framover for bandet, også når det galdt popularitet, slik at rolla til Green endra seg. I fyrsten var han den einaste roadien, seinare vart han ein av fleire. 

Green likte sjølvsagt bandet, og han likte haldningane deira. Etter konsertane var garderoben alltid open for fans, og bandet hjelpte gjerne fans utan billett inn bakvegen. Han gjev gode skildringar av dei fire som var lengst med i bandet - Joe Strummer var oppteken av politikk, Paul Simonon var oppteken av korleis han såg ut, Topper Headon var oppteken av rus, medan Mick Jones var mest oppteken av å verta behandla som ei stjerne. (Dette endra seg rett nok - i eit etterord skriv Green at Jones vart langt meir sympatisk etter at han vart sparka frå bandet.)

Det er ei underhaldande og grei bok. Det dreg rett nok litt ned at Green er farga av den fyrste punkeperioden, der dop og drikking og vald var sett på som gode greier. Han er glad i anekdotar der nokon har drukke for mykje, og for oss lesarar kan det verta for mykje av det.

Guffen tilrår. 

Meir The Clash på kulturguffebloggen
Bob Gruen: The Clash (2002)
Pat Gilbert: Passion is a Fashion. The Real Story of the Clash (2004)
Marcus Gray: Route 19 revisited. The Clash and the making of London Calling (2011)
Frode Grytten: Brenn huset ned (2013)
Micajah Henley: Sandinista! (2024)

Kampen alle vann (2026)

Aurlandsdalen er ein fantastisk flott dal. Eg har vandra ned dalen to gonger - ein gong som ein del av ein tredagars tur frå Finse; ein gong frå Østerbø. Det er bratt, det er vått, det er vakkert. 

Aurlandsdalen kunne vorte øydelagd. I 1960-åra var det planar om å byggja ut heile vassdraget, og i dei fyrste planane skulle det gå både veg og kraftliner gjennom dalen. Takka vera nokre unge idealistar vart planane endra - vassdraget vart utbygt, men vegen og kraftlinene vart flytta. Dette var den fyrste store kampen om kraftutbygging i Noreg, og all honnør til dei to som kjempa hardast - Ørnulf Hodne og Svein Tornås.

Det er dei to som er dei verkelege heltane her. Filmen fortel òg om korleis utbygginga vart utført, og om korleis dette har vore med på å gjera den fattige kommunen Aurland til ein av dei ti rikaste i landet. Filmskaparane har intervjua mange av dei som var med i 1960-åra, men her er òg mange gamle filmklipp. Nokre av desse klippa viser korleis tilhøva var i Aurland i gamle dagar, og dei er flotte, men det er artigare å sjå klipp frå fjernsynsdebattar der dei (relativt) unge natur-aktivistane er i debatt med Aurlandsordføraren. Dei vil berga dalen; han tenkjer berre på pengar.

Og dei mange fina klippa frå Aurlandsdalen gav meg lyst til å gå turen (minst) éin gong til.

Guffen tilrår. 

Erlend Loe: Tale ved Ivar Aasens grav 17. mai 2026 (2026)

Kvar 17. mai er det kransing av ein del graver i Oslo, som ein del av det offisielle programmet. Eg har aldri vore med på det sjølv, men eg hugsar at eg for mange år sidan las ein artikkel om kransinga på Vår Frelsers Gravlund. Der stod det at det var (relativt) store folkemengder samla ved gravene til Wergeland og Bjørnson og Ibsen (og sikkert nokre andre), før nokre få utvalde glei vidare til grava til Ivar Aasen, der det var endå meir høgtideleg. Det går (sjølvsagt) på omgang å halda tale på slike dagar, og i år var det Erlend Loe som heldt talen ved grava til Aasen. 

Talen hans er god. Han opnar med å fortelja om eiga livsutvikling, der han på vidaregåande i Trondheim kom inn i eit miljø med "visse radikale tendenser": Dei var mot mykje, mellom anna israelske appelsiner og at McDonald's skulle få etablera seg i Trondheim. Mange av dei andre gjekk over til nynorsk, men det gjorde ikkje Loe. Han var likevel sympatisk innstilt til dette språket. 

Så går han over til å heidra Aasen. Han snakkar om kor langt Aasen reiste, og kor mykje han ofra for å gje Noreg eit eige skriftspråk. Han er innom nokre av dame-episodane til Aasen, og seier at Aasen hadde eit dilemma: "Dame eller landsmål. Han kunne neppe ha fått begge deler". Dei av oss som har lese mykje om Aasen kjenner igjen dette kjærleiksofferet frå utsegnene til Anders Hovden, og viss eg skal seia noko negativt om denne talen er det at Loe støttar seg litt for mykje på akkurat Hovden. Han er underhaldande og alt det der, men dei av oss som ser etter etterprøvbare fakta og noko meir nøkterne vurderingar held oss langt unna Hovden.

Guffen tilrår.

Meir Loe på kulturguffebloggen
Tatt av kvinnen (1993)
Naiv. Super (1996)
L (1999)
Fakta om Finland (2001)
Fvonk (2011)

Dyrene i Afrika (2018)
Helvete (2019)
Marit Eikemo et.al.: Smilefjes. Fem samtaler med Erlend Loe (2019)
Forhandle med virkeligheten (2020)

Siri Hustvedt: Ghost Stories. A Memoir (2026)

For ei flott bok. Siri Hustvedt var gift med Paul Auster frå 1982 til han døydde i 2024. Begge er/var store forfattarar, og heimen deira var eit slags amerikansk Midtbø - ein heim der det aller meste handla om litteratur. Midtbø var, som alle veit, heimen til Tarjei og Halldis Moren Vesaas, og også i det ekteskapet var det mannen som døydde fyrst. Dei to minnebøkene Halldis Moren Vesaas skreiv om samlivet deira er store, men dei kan ikkje måla seg med denne. 

Det handlar mykje om tap og sorg, sjølvsagt, men det handlar òg mykje om gleda over å ha hatt eit så godt (sam)liv. Ho skriv at sjølv om ho saknar ektemannen, er det dei to i lag ho saknar mest. Dei budde saman i førti år og hadde sjølvsagt utvikla eit stort lager av felles referansar. No er ho åleine, og ho har ingen å dela desse referansane med.

Det er ærleg og utleverande. Ho skriv fritt om korleis sonen til Auster, Daniel, sleit mykje med eitt og hitt, korleis han vart dømt etter at den ti månader gamle dottera hans vart funnen død, og korleis han sjølv døydde av ein overdose ein månad seinare. Det var omtrent då Hustvedt forstod kor kjende dei to var - dei vart kontakta av media frå heile verda. Og eg tenkte at det er ironisk at Auster, som har skrive veldig mykje om fråverande fedre, sjølv opplevde at han mista kontakten med sonen sin. 

Av og til er det på grensa til å verta for privat, men Hustvedt greier å gjera det heile meir ålment. Det handlar ikkje berre om tapet av ektemannen hennar, det handlar om tap. Det er velskrive, alvorleg, og somme tider så rørande at det var uråd å halda tårene vekke.

Guffen tilrår. 

Meir Hustvedt på kulturguffebloggen
The Blindfold (1992)
The Enchantment of Lily Dahl (1996)
Yonder (1998)
What I Loved (2003)
The Sorrows of an American (2008)
The Summer Without Men (2011)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen, 2.2.13)
The Blazing World (2014)
Memories of the Future (2019)

Meir Auster på kulturguffebloggen
The Invention of Solitude (1982)
Paul Benjamin: Squeeze Play (1984)
The New York Trilogy (1987)
In the Country of Last Things (1987)
Moon Palace (1989)
The Music of Change (1990)
Leviathan (1992)
Mr. Vertigo (1994)
Smoke (film, 1995)
Timbuktu (1999)
True Tales of American Life (redaktør, 2001)
The Book of Illusions (2002)
Oracle Night (2003)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Auggie Wren's Christmas Story (2004)
The Brooklyn Follies (2005)
Travels in the Scriptorium (2006)
The Inner Life of Martin Frost (2007)
Man in the Dark (2008)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee: Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)
A Life in Words. Conversations with I.B. Siegumfeldt (2017)
Talking to Strangers (2019)
Groundwork (2020)
Baumgartner (2023)
Bloodbath Nation (2023)

Cormac McCarthy: The Gardener's Son (1996)

I 1975 vart McCarthy kontakta av regissøren Richard Pearce. Han hadde lese dei tre romanane McCarthy hadde gjeve ut, og spesielt den ferskaste, Child of God, hadde filmatiske kvalitetar Pearce la merke til. Dei to vart samde om at dei skulle samarbeida, og etter å ha reist litt rundt i Nord- og Sør-Carolina, kom dei over ei rettssak frå 1876 som dei baserte filmen på. Filmen hadde premiere i 1976, fekk rimeleg gode omtalar, men har seinare vore vanskeleg å få sjå. Han finst visst berre på VHS.

I denne boka er manuskriptet til filmen trykt. Det handlar om to familiar, den velståande Gregg-familien som eig eit sagbruk, og den noko mindre velståande McEvoy-familien, der fleire arbeider på sagbruket. Den unge mannen Robert McEvoy må amputera foten etter ei ulukke. Han reiser frå bygda, men då mor hans døyr kjem han tilbake. Han har eit hissig temperament, og han oppsøkjer James Gregg, sjefen for sagbruket. Tonen mellom dei er ikkje god, og det endar med at McEvoy drep Gregg. Rettssaka endar med at han vert dømd til døden.

Det er ei fin historie, og her er nok av finfine setningar og replikkar. Som vanleg deler ikkje McCarthy ut alle korta, og det er uklart kvifor han tek livet av Gregg. Har det noko med ulukka å gjera? Heng det saman med at Gregg (truleg) er litt for glad i litt for unge jenter, og at McEvoy trur at Gregg har forgripe seg på systera til McEvoy?

Guffen tilrår. 

Meir McCarthy på kulturguffebloggen
The Orchard Keeper (1965)
Outer Dark (1968)
Child of God (1973)
Suttree (1979)
Blood Meridian (1985)
All the Pretty Horses (1992)
The Crossing (1994)
The Stonemason (1995)
Cities of the Plain (1998)
No Country for Old Men (2005)
The Road (2006)
The Sunset Limited (2006)
No Country for Old Men (film, 2007)
The Road (film, 2009)
The Passenger (2022)
Stella Maris (2022)

Katherine Mansfield: Hageselskapet og andre forteljingar (1922)

Nokre av forfattarane i klassikar-serien til Skald forlag er velkjente for meg, nokre andre er heilt ukjende, medan andre igjen er forfattarar eg så vidt har vore innom. På engelsk grunnfag, for mange, mange år sidan, las eg ei novelle av Katherine Mansfield, og då eg fekk melding om at den komande klassikaren var ei samling Mansfield-noveller, såg eg stort fram til å få boka i hendene.

Novella det handla om var "The Daughters of the Late Colonel", og ho er med i denne samlinga. Det var vel kanskje ei av novellene eg likte å lesa her, men likevel: Samlinga sett under eitt var eit vonbrot. Eg finn lite å gleda meg over her, det er ikkje mykje piff i novellene, det er få fascinerande karakterar, og det var ei bok det tok uventa lang tid å koma gjennom.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Knut Hamsun: Mysterier (1892)

Far min har samla verk av Hamsun ståande i hylla si, og på vegen min gjennom forfattarskapen er det der eg finn bøker eg manglar sjølv. Utgåva hans, frå 1976, opnar med Sult - dei ser altså vekk frå Den gaadefulde og Bjørger, og det er det gode grunnar til. Dei to bøkene er heller tradisjonelle og lite originale, medan Sult stod for noko heilt anna. Slik er det òg med Mysterier - dette er langt meir spanande lesnad enn dei to fyrste skjønnlitterære bøkene til Hamsun.

Det handlar om ein sommar i ein liten sørlandsby. Johan Nilsen Nagel kjem til byen, tek inn på hotellet, og vert raskt eit samtaleemne for dei fastbuande. Han går heile tida kledd i ein gul dress, han snakkar med alle, han tek ofte parti med dei svake, han har avvikande meiningar om politikk og samfunn, osb. Han forelskar seg i dotter til presten, som avviser han av di ho er alt er trulova; litt seinare frir han til ei kvinne som han truleg ikkje finn spesielt attraktiv. Han strør om seg med pengar, og han passar på å la eit telegram som fortel om rikdommen hans liggja framme, slik at folk kan sjå det.

Nagel er ein lite truverdig person. Han motseier seg sjølv, han er ein diktar, og han snakkar mykje med seg sjølv. Mykje i romanen er uavklart, og der ligg òg styrken i boka - me treng ikkje forstå alt for å ha glede av lesinga. 

Guffen tilrår.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Sult (1890)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)

Ingolf Kvamen: Høgnorsk (1936)

Det kan vera at eg er på bærtur her, men det må då ha kome ut langt fleire pamflettar før? Eg har nokre gonger gått lov til å gå gjennom bokhyllene til slekt og vener, og då finn eg ofte pamflettar frå den norske målsoga. Dette er ein slik pamflett, eit hefte på 16 sider. 

Ingolf Kvamen var fødd i Fjaler i 1908. Han var utdanna teolog, men må òg ha arbeidd som lærar: Under læraraksjonen i 1942 vart han arrestert, og han var mellom dei mange som vart sendt til Kirkenes på tvangsarbeid. Han var målmann, og dette heftet er todelt: I den fyrste delen prøver han å leggja til rette for eit "kristeleg ordskifte um målspursmålet", han set altså opp nokre vilkår kristne bør fylgja dersom dei skal gå i måldebatt. Kortversjonen er at dei må ta kristelege omsyn, psykologiske omsyn og saklege omsyn.

I den andre delen av heftet kjem han med ei kort målsoge fram til 1936. Det kan ikkje vera tilfeldig at han kjem med dette heftet akkurat då, det var knallhard språstrid fram mot rettskrivingsendringane i 1938. Kvamen er djupt skeptisk til samnorsken, han meiner at både nynorsk og bokmål har livets rett. Men viss det skulle gå så gale at dei to språka vart slegne saman, meiner Kvamen at namnet måtte verta høgnorsk.

Guffen er lunken. 

Patti Smith: Bread of Angels (2025)

Her fortel Smith om livet sitt. Eller, ho fortel litt om livet sitt. Ho snakkar sjølvsagt ikkje om alt, men det handlar om livsglede og kunst, det handlar om venskap og kjærleik, og det handlar om tap og død.

Ho skriv om ein oppvekst utan ein stor materiell rikdom. Familien flytta litt rundt. Det kjem eit brot då ho, atten år gamal, fortel at ho er gravid og at ho har funne ein familie som vil ta seg av barnet. Ho har bestemt seg for å flytta, men før ho får den overhøvlinga ho var redd for å få, reiser bror hennar seg og fortel at han er trans.

Ho flyttar til New York, der ho etter kvart vert kjend som poet og musikar. Etter nokre år flyttar ho til Detroit, der ho giftar seg med Fred Smith (frå MC5) og vert husmor nokre år. Her kjem kanskje dei finaste skildringane i boka - både når ho fortel om samlivet deira, og når ho fortel om saknet etter at han er død.

Eg skriv "kanskje", av di boka er full av fine skildringar. Smith er poet, ho har ei finfin språkkjensle, og det var stas å lesa denne boka. 

Guffen tilrår.

Meir Patti Smith på kulturguffebloggen
Just Kids (2010)
Woolgathering (2011)
M Train (2015)
Devotion (2017)
Year of the Monkey (2020)
Caryn Rose: Why Patti Smith Matters (2022)

Harry Dean Stanton. Partly Fiction (2012)

Harry Dean Stanton var ein av dei tøffaste skodespelarane. Han hadde få hovudroller, men han hadde eit fjes og ein stil som gjorde at eg alltid la merke til han. Denne filmen er vel eit slags portrett av han, laga fem år før han døydde. 

Filmen er grovt sett tredelt. Regissøren prøver å snakka med Stanton, utan at han opnar seg altfor mykje. Det er meir lyd i han når han snakkar med David Lynch, som brukte Stanton i nokre filmar - i The Straight Story er han med i eit par minutt heilt til slutt, men dei minutta er fabelaktige. Den tredje delen av filmen viser fram musikaren Stanton, der han framfører nokre halv-triste viser.

Det er ein fascinerande film. Stanton er nok klar over kor stor han er, men han framstår som rimeleg smålåten. Han fortel litt om privatlivet, på ein måte som får meg til å tru at dette er soger han har framført før. Han vart aldri gift og fekk aldri ungar, men var likevel ein ladies' man. 

Guffen tilrår. 

Cult Massacre. One Day in Jonestown (2024)

Historia bør vera kjent frå før: Jim Jones, ein karismatisk amerikanar, bygde opp ei sekt eller ein kult han kalla Peoples Temple. Han fekk mange følgjarar, og noko av det han la vekt på var fornuftig: Der var element av sosialisme, og rørsla var svært anti-rasistiske. Dei fann seg lite til rette i USA, og midt i 1970-åra grunnla han byen Jonestown i Guyana. Området var lite eigna for busetnad - jorda var ikkje spesielt fruktbar, og den næraste vasskjelda låg langt unna. Likevel emigrerte mange av fylgjarane hans, og i 1978 budde truleg mellom 900 og 1000 personar der.

Slektningar i USA var urolege over det dei fekk vita om Jonestown. I USA hadde sekta hatt størst aktivitet i California, og i november 1978 reiste kongressmannen Leo Ryan til Jonestown for å finna ut korleis tilhøva var der. Jones skrudde på sjarmen, men mange kontakta Ryan og reisefylgjet hans for å fortelja at dei ville tilbake til USA, men at Jones nekta dei. Ryan og dei andre forlot leiren, men på den vesle flystripa i nærleiken vart dei angripne av vaktene til Jones. Fem personar vart drepne, og fleire fekk skot-skader. I leiren samla Jones alle i den største paviljongen, der han tvinga dei til å drikka gift. 918 personar miste livet - opphavleg vart det kalla eit masse-sjølvmord, men etter kvart som meir vart kjent, vart det kalla eit massedrap.

Det som gjer denne mini-serien så bra, er at mange av dei som kom saman med Ryan var journalistar. Dei filma under heile opphaldet, og i serien står desse filmane sentralt. Me ser Jones snakka med Ryan. Me ser Ryan koma gåande frå leiren med blod på kleda - blodet er ikkje hans eige, men kom frå ein som prøvde å drepa han. På flyplassen vert dei fyrste skota filma (av ein kameramann som døydde der). Me ser film frå dagane etter massedrapet, mellom anna frå lufta. Det ligg døde kroppar overalt. I tillegg er her ei rekkje intervju med nokre av dei som kom med Ryan, og med nokre av dei som overlevde. Ein av dei fekk beskjed av Jones om å levera alle pengane til sekta til den russiske ambassaden; ein annan er son til Jones, som tilfeldigvis var ute av Jonestown den dagen.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Tim Reiterman: Raven (1982)

Ingebjørg Rongve et al. (red.): Sylgja på ungdoms barm. Voss Ungdomslag 100 år 1890–1990 (1990)

Ei jubileumsbok av den vanlege sorten (i alle fall på Voss): Boka er rart redigert, og formgjevinga er ikkje mykje å skryta av. Nokre av artiklane vert for interne og for lite spissa. Men likevel: Her er mykje av interesse for oss som likar lokalhistorie (i alle fall frå Voss). 

Når eg skriv at boka er rart redigert, tenkjer eg på at boka opnar med ti sider helsingar. Det er ikkje heilt uvanleg at bøker gjer det, men då er det oftast helsingar frå ordførarar og slikt. Her er det vanlege medlemmer, og alt her vert det internt. Etter desse helsingane kjem ein artikkel om fornsoga til laget. Det kan òg høyra med i ei slik bok, men her går forfattaren altfor, altfor langt tilbake, og skriv om hendingar fleire tusen år tilbake i tida. 

Men så tek det seg altså opp. Gjennomgangen av dei seksti fyrste åra vert litt for prega av at forfattaren har bladd gjennom møtebøker og lagsblad for den perioden, men her er mange fine poeng. Saman med artikkelen som fortel om dei neste førti åra kjem det godt fram at ungdomslaget var eit viktig og aktivt alternativ til dei andre ungdomsrørslene. Her var debattar, foredrag, musikk og dans, og medlemmene fek skrive- og debatt-trening i lagsbladet Uredd. Det står om dei mange ser-laga, som spellaget eller barnelaget, og her står om dei to eigedomane til laget - Ungdomshallen midt på Vangen og lagshytta på Singeset. 

Guffen tilrår.

Sindre Hovdenakk og Leif Høghaug (red.): Skrift og strid. Essay om Henrik Rytter (2011)

Eg visste svært lite om Henrik Rytter før eg las denne boka. Det er kanskje ikkje så rart - ein ting er at eg så godt som aldri les dikt, ein annan ting er at Rytter er rimeleg gløymt i dag. Slik var det sjølvsagt ikkje før, og det kjem godt fram i denne boka. Mange, mellom anna Olav H. Hauge, omtalar han i svært varme ordelag.

Rytter skreiv eigne dikt, men han var meir travel som omsetjar. Han omsette ei rekkje klassiske verk, av mellom anna Dante og Boccaccio, og han omsette 23 av skodespela til Shakespeare. Han omsette òg Peer Gynt til nynorsk, og i essayet om den omsetjinga meiner Klaus Johan Myrvoll at Rytter kjem betre frå den oppgåva enn Jon Fosse. 

Boka inneheld smaksprøvar på omsetjingane og dikta til Rytter, men viktigare er dei mange essaya og artiklane. Her er rundt tolv av dei, og saman skapar dei eit godt og respektfullt bilete av Rytter. Me får vita om livet hans, og me får vita mykje om arbeidet hans. Alt er godt, og dette var ei bok eg likte veldig godt.

Guffen tilrår. 

Arne Garborg: Kolbotnbrev (1890)

I 1885 vart Arne Garborg huseigar ved Tynset: Han kjøpte ei tomt ved Savalen, fekk flytta eit hus dit. Eigedomen fekk namnet Kolbotn, og her var han om sommaren både i 1885 og 1886. I 1887 gifta han seg, og dei neste åtte-ti åra var dette heimen deira (sjølv om dei var mykje i utlandet). Det einaste bornet deira, ein son med det glitrande namnet Arne Olaus Fjørtoft Garborg, vart fødd i 1888. 

I 1877 hadde Garborg grunnlagt avisa Fedraheimen. Han var redaktør fram til 1882, men skreiv mykje for bladet også seinare. I 1885 sende han det fyrste kolbotnbrevet til avisa, og i denne boka er i alt åtte brev samla. Dei tre fyrste er samla i bolken "Ungkarsliv" og er skrivne 1885-87; dei fem siste er i bolken "Husliv" og er skrivne i 1888 og 1889. 

Boka er stor skrivekunst. Han er leiken og hoppar elegant frå det eine temaet til det andre, utan å mista tråden. Her er fine skildringar av natur, og fine (men langt meir kritiske) skildringar av bylivet. Han skriv varmt om naboane og dei andre lokale, og han har ei flott forteljing om den gongen dei var tomme for mat og han måtte gå til bygda for å handla. Det var djup og våt snø, han hadde ikkje nok mat, han fekk ikkje kjøpt alt han trong, og på veg heim gjekk han seg vill i mørkret. 

Eg las alt av Garborg for rundt 25 år sidan, og denne boka gav meg lyst til å ta ein runde til.

Guffen tilrår. 

Meir Garborg på kulturguffebloggen
Garborg, Hovden og Koht: Ivar Aasen. Granskaren, maalreisaren, diktaren (1913)
Olav Hoprekstad m.fl. (red.): Arne Garborg 70 aar (1921)
Johs A. Dale: Hulda Garborg (1961)
Hulda Garborg: Dagbok 1903-1914 (1962)
Tor Obrestad: Om Fred og nihil (1994)
Arnhild Skre: Hulda Garborg. Nasjonal strateg (2011)
Alfred Fidjestøl: Trass alt. Det Norske Teatret 1913-2013 (2013)
Alfred Fidjestøl: Askerkretsen (2014)
Haugtussa (Voss kulturhus, 8.5.2015)
Jan Inge Sørbø: Arne Garborg. Frå bleike myr til alveland (2015)
Jan Inge Sørbø: Fire store (2022)

Kitty Kelley: His Way: The Unauthorized Biography of Frank Sinatra (1986)

Ein skal ikkje lesa lenge i denne boka før ein forstår at dette er ein u-autorisert biografi, slik tittelen fortel. Det er lett å forstå at Sinatra prøvde å stoppa utgjevinga, for det Kelley er mest på leiting etter er skandalar. Ho fortel korleis Sinatra handsama folk rundt seg, korleis han alltid skulle bestemma alt, korleis han kunne få raserianfall der han ofte vart valdeleg, korleis han kunne skjella ut fans som ville ha autografen hans, osb. Han var gift fire gonger og vart skilt tre, men det at han var gift hindra han ikkje frå å gå til sengs med så mange damer som råd. Osb.

Kelley fortel òg om oppturar på plate og på filmlerret, og ho fortel om at han kunne gje rause gåver til folk og institusjonar som fortente det. Ho dvelar likevel ikkje lenge ved dette, men finn heller måtar å kopla suksessane hans til juks og fanteri. 

Ofte handlar dette fanteriet om forholdet hans til mafiaen. Han fekk hjelp av dei på mange vis, og var ofte inne til avhøyr. Her nekta han for alt, sjølvsagt. Akkurat her viste Kelly stort mot; ho fortel ofte om korleis Sinatra fekk nokon til å ta seg av dei som hadde skrive negativt om han.

Det er for så vidt ei underhaldande bok, sjølv om vinklinga hennar er rar. Me må gå ut frå at det ho skriv stemmer, viss det var direkte feil ville ho nok vorte saksøkt og vel så det.

Guffen tilrår. 

Robert Ross: Seriously Silly. The Life of Terry Jones (2025)

I ein epigraf til ein dei mange Marx Brothers-biografiane eg har står det noko slikt som at det har aldri vore skrive ei morosam bok om ein morosam mann. Det er ikkje heilt rett, den nemnde biografien er eit døme på at det absolutt går an. Det gjer sjølvsagt ingenting om ei bok om ein stor komikar er seriøs eller køddande, men det er ein ting som er verre, og det gjeld kanskje alle bøker: Dei bør ikkje prøva å vera morosame, utan å greia det.

Det er tilfellet her. Robert Ross er verkeleg ikkje nokon stor skribent, sjølv om han på omslaget omtalar seg sjølv som "Britain's comedy historian". Vitsane hans fell på steingrunn, og språket i seg sjølv er livlaust, rart og ikkje spesielt spanande.

Terry Jones hadde fortent noko mykje betre. Han var ein av dei seks i Monty Python, og det var han som regisserte filmane deira. Han skreiv mykje, både for vaksne og born; kunnskapane hans om mellomalderen var langt over snittet; og ikkje minst - han forstod humor. Han visste kva som fungerte, og han visste kva som ikkje fungerte. Som medlem i Monty Python var han med på å vidareutvikla humor, og filmane er jo framleis verdt å sjå.

Difor er det altså dumt at Ross ikkje får det betre fram. Han er glad i å stikka seg sjølv fram, han nemner fleire gonger at han kjende Jones godt, og kanskje det er det som gjer at han er altfor, altfor lite kritisk. Same kva Jones gjer, anten det handlar om korleis han handsama folk eller om kor mykje han drakk, er biografen heile tida på Jones sitt lag.

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Hallvard Framnes et.al. (red.): Voss offentlege landsgymnas. Ei tretti-årssskrift 1916-1946 (1946)

Dette er ei bok som er både flott og trist. Boka er redigert av Hallvard Framnes, Sigurd Eskeland og Per Tylden, som alle var lektorar ved Voss off. landsgymnas. Dei har sett saman ei innhaldsrik jubileumsbok. Her er artiklar om kvifor det var viktig med landsgymnas, korleis målrørsla og andre arbeidde for å på plass dette skuleslaget, artiklar om nokre av dei viktigaste personane, artiklar om korleis det var å vera elev ved skulen, oversyn over tilsette og elevar, og litt til. Artiklane er alle velskrivne.

Desse artiklane viser korleis landsgymnaset var eit kultursentrum i bygda. Mange av dei tilsette skreiv bøker og artiklar, fleire var landskjende, og dei reiste gjerne på studieturar om somrane, for å samla meir kunnskap dei kunne formidla. Det var ikkje slik at alle kom inn på skulen, og det vart sett store krav til dei som fekk plass: Det skulle arbeid til for å få gode karakterar, og det vart forventa at elevane arbeidde hardt. Samstundes var her ei rekkja elevlag, som var med på å gje elevar som budde på hybel eit sosialt nettverk.

Alt dette er stas, men det er rart å tenkja på kor mykje gymnaset har endra seg. Der lektorane for hundre år sidan brukte jobben sin til å verta svært synlege og aktive i lokalsamfunnet, er lektorane i dag nesten usynlege. Skriv dei bøker eller artiklar? Står dei fram i avisene og kjempar for saker dei trur på? Stiller dei like store krav til elevane sine? Og går elevane ut av gymnaset med like stor kunnskap? Eg trur svaret er nei på alle desse spørsmåla.

Guffen tilrår. 

Rainer Maria Rilke: Brev til ein ung diktar (1929)

Frå 1903 til 1908 sende forfattaren Rainer Maria Rilke fleire brev til Franz Savus Kappus. Kappus var åtte år yngre enn Rilke, og han hadde òg forfattarambisjonar. Han sende dikt til Rilke, og dei neste åra var dei altså (sporadiske) brevvener. Viss eg forstår det rett, inneheld denne boka dei ti breva Rilke sende. Dei er korte, og boka er dermed rimeleg kort - medrekna merknadene til omsetjaren Åsmund Bjørnstad er boka på berre 60 sider. 

Men, som me veit, det er ikkje alltid storleiken det kjem an på. Breva er nesten frie for tomprat; det verkar som om Rilke ser kven Kappus er, og han skriv mykje og godt om det å skriva, og om det å vera kunstnar. Spesielt dei fyrste fire-fem breva er gode, men dei resterande held òg eit akseptabelt nivå. Merknadene til Bjørnstad står samla til slutt, men dei kunne godt vore trykt etter kvart brev. Hovudtyngda i merknadene ligg på biografiske fakta - kvar var Rilke då breva vart skrivne, kven var han saman med og kva arbeidde han med, osb.

Guffen tilrår. 

Father Mother Sister Brother (2025)

I gamle dagar hadde den lokale kinoen lysingar i lokalavisa. Slik er det ikkje lengre. Dei reklamerer sikkert via sosiale media og slikt, men for dei av oss som gjev ein god ein i alt slikt, er det ikkje alltid lett å få vita kva filmar som går. Eg såg ei melding av denne filmen ein annan stad, og sjekka like godt nettsidene til kinoen. Eg var ikkje spesielt optimistisk, men eg hadde flaks: Filmen skulle visast same kveld.

Det er ein finfin film. Han er sett saman av tre episodar, der både tema og replikkar er i nær slekt. I den fyrste delen, Father, kjem ein son og ei dotter på besøk til faren, som bur for seg sjølv litt utanfor folkeskikken. I den andre delen, Mother, kjem to ulike døtrer på det årlege besøket sitt til mora. Og i den tredje, Sister Brother, møtest to sysken i Paris for å ta endeleg farvel med leilegheita til foreldra, som nyleg døydde i ei flyulukke.

Det handlar altså om kontakt på tvers av generasjonane. I alle tre episodane er kontakten mellom syskena varmare og nærare, enn kontakten mellom foreldre og born. Dei to syskena i Paris blar i papira etter foreldra, og merkar at dei ikkje veit så altfor mykje om dei. Det er kanskje slik det er, at foreldre ikkje viser alle korta sine. 

Skodespelet er jamt over godt, men aller best er Tom Waits. Han spelar faren i den fyrste filmen, og eg merka at eg kunne ha sett på han i timevis. 

Guffen tilrår.

The Blair Witch Project (1999)

Sommaren 1999 var eg i den amerikanske midtvesten for å halda eit foredrag. Eg budde nokre dagar i Minneapolis, hjå ein journalist eg såvidt hadde møtt i Noreg nokre veker før, og det var seige dagar. Ein kveld foreslo ho at me skulle sjå denne filmen, som nett var lansert på kino og som alle snakka om. Eg var (og er) rimeleg lunken til skrekkfilmar, men eg vart med. Og det var heilt greitt - filmen er så pass original at han fungerer godt.

Filmen kler seg ut som noko anna enn han er: Det opnar med ein tekstplakat om at tre ungdommar forsvann då dei skulle laga ein dokumentar om ei heks ein stad i skogane i Maryland. Kameraa deira vart funne, står det vidare, og denne filmen er sett saman av det dei filma. Det opnar relativt greitt, dei intervjuar folk i nabobyen, før dei reiser ut i skogen. Der vert dei skremde, dei går seg vill, dei høyrer lydar utanfor teltet, dei kranglar, dei går tomme for mat, ein av dei forsvinn, og filmen sluttar med at dei to andre òg vert drepne.

Filmen skapar altså ein illusjon av at dette er originalopptak. For at det skal fungera må filminga vera amatørmessig, det må vera dårleg lyd og rar klipping, skodespelarane må ikkje vera sminak og styla, og så bortetter. Slik er det, og det er noko av det fine med filmen. Ei relativt harmonisk scene kan verta avbroten at me er midt inne i noko langt meir dramatisk. Inne i skogen er alt òg relativt klaustrofobisk, der dei ofte er inne i eit trongt telt, og der dei ofte ikkje ser kva som skjer inne i myrkret.

Guffen tilrår.

Olav Duun: Nøkksjølia (1910)

Det er framleis tidleg Duun. Det er framleis bra, sjølv om me veit at han ikkje er på toppnivået sitt enno. Tittelen på boka er namnet på ein gard, der fosterjenta Sigyn veks opp. Foreldra var ugifte; faren tok livet sitt, og mora flytta frå bygda. Sigyn vert altså ein som er litt på utsida, men ho veit kva ho vil. 

Ho flyttar heimefrå for å gå på skule, men har heile tida kontakt med to unge menn frå heimbygda - Odin frå Nøkksjølia og Elias frå Brønnes. Begge frir til ho, og ho får det som ho vil: Ho giftar seg med Elias, og etter at Odin har ruinert seg på nokre prosjekt ho egga han til å gjera, kjøper Elias Nøkksjølia. 

Det er altså eit slags trekantdrama, der Sigyn heile tida er den sterke, den som har makt. Det er likevel ikkje historia som imponerer mest her; boka har ei rekkje glimrande naturskildringar, og det er kanskje språket som mest viser utviklinga hjå forfattaren Duun.

Guffen tilrår.

Meir Duun på kulturguffebloggen
Løglege skruvar og anna folk (1907)
Marjane (1908)
Paa tvert (1909)
Medmenneske (1929)
Otto Hageberg: Olav Duun. Biografiske og litteraturhistoriske streiflys (1995)
Dag Solstad leser Olav Duun (2018)

Josh Frank og Caryn Ganz: Fool the World (2008)

Pixies var eitt av dei banda eg ikkje heilt hadde sansen for i gamle dagar, men som eg gradvis har fått litt meir sans for. Eg budde i København sommaren 1989, og då fekk me besøk av to luringar frå Tromsø som skulle på Pixies-konsert. Me droppa å vera med, me skulle sjå dei på Roskilde-festivalen nokre dagar seinare. Eg hugsar ikkje det som eit høgdepunkt på festivalen, men det hadde truleg vore noko anna i eit noko mindre lokale. 

Mange band og musikarar fortel av Pixies var viktige for dei, og i denne boka står det at dei rett og slett skapte ein ny sjanger. Det er kanskje å ta litt hardt i, men dei var noko for seg sjølv. Kurt Cobain sa at trikset med å veksla mellom rolege vers og knallharde refreng var noko han plukka opp frå Pixies.

Denne boka fortel historia om bandet fram til 2008. Dei fire i bandet kom saman litt tilfeldig, men utfylte kvarandre på ein solid måte. Takka vera eit anna Boston-band, Throwing Muses, fekk dei platekontakt med britiske 4AD, og dei vart langt større i Europa enn i USA. Men det gjekk slik det ofte går - dei tok aldri pause frå kvarandre, og spesielt mellom to av medlemmene var det lenge dårlege vibrasjonar.

Oral history-bøker er ofte fine, dels av dei dei ulike røystene kan motseia kvarandre og koma med ulike versjonar. Her er det òg litt slikt, og dei to forfattarane ligg stort sett lågt. Det er ikkje berre dei fire musikantane som snakkar, mange andre kjem òg til orde, og utan at eg skal kalla meg ekspert er det fare for at denne boka gjev eit godt bilete av kva som skjedde.

Guffen tilrår.

Eli Grete Høyvik (red.): Drakar og åklevev (2025)

Denne boka har to tema: Det handlar dels om korleis Balestrand vart eit kunstnarsentrum seint på 1800-talet, og det handlar om to av dei som budde og arbeidde der: Treskjeraren Ivar Høyvik (1881-1961) og vevaren Eli Høyvik (1879-1964). 

Ivar var frå Gulen. Han reiste til Voss for å gå i lære hjå Magnus Dagestad, og på Voss møtte han Eli Sætre. Dei gifta seg og flytta etter kvart til Balestrand, der dei fekk ni born. Dei greidde å leva av treskjering og veving, sjølv om det ikkje alltid var stor velstand. Det største arbeidet til Ivar var knytt til Kviknes hotell, der han laga alle møblane til rommet som i dag heiter Høyvik-salen. Slike oppdrag var mindre vanlege, dei fekk større inntekter frå turistar som kom innom til dei, eller som gjekk forbi huset deira, der dei hadde eit lite vareutsal ved vegen. 

Den delen av boka som handlar om dei to er meir interessant enn det som står om Balestrand og keisarbesøk og slikt. Der vert to kunstnarar, som for meg var heilt ukjende, presenterte på ein god og informativ måte. Boka ser flott ut, med ei lang rekkje finfine illustrasjonar og foto, og ho er trykt på ein måte som viser at redaktøren (og dei andre som var med) vil heidra besteforeldra sine.

Guffen tilrår.

Julie Burchill: I Knew I Was Right (1998)

Eg var vel rundt femten då eg byrja å lesa den engelske musikkavisa New Musical Express. Eg kjøpte ikkje NME kvar veke, langt ifrå, men av dei engelske avisene var det ein favoritt. Kanskje las eg artiklar av Julie Burchill då, kanskje ikkje. Ho var tilsett i NME frå 1976 til 1980 (omtrent), og ho skreiv seinare for The Face og Sunday Times. Og ho har skrive for mange andre publikasjonar, og ho har gjeve ut nokre romanar. 

Ho var berre 17 år då ho vart tilsett i NME. Ho skapte seg fort eit namn som ein god skribent, og noko av det beste i denne boka er språket. Men det var ikkje berre språket som gjorde ho kjent, ho hadde òg ein rimeleg hard levemåte. Der var både sex og drugs, men det var kanskje det friske språket og den utfordrande livsstilen hennar som gjorde ho kjent. 

Ho skriv fritt om det meste. Den fyrste halvdelen av boka handlar om oppveksten i Bristol, ein by ho ikkje har mykje positivt å seia om. Ho skriv mykje om sex og kjærleik, og her får gamle-kjærastar av og til så hatten passar. Ho framstår i det heile ikkje spesielt sympatisk, og eg trur det ofte må ha vore eit slit å vera nær ho. Men ho skriv godt.

Guffen er lunken. 

Sinclair Lewis: It Can't Happen Here (1935)

Sinclair Lewis vart i 1930 den fyrste forfattaren frå USA som fekk nobelprisen i litteratur. Fem år seinare kom denne boka, og det er vel ikkje så mykje i boka som tyder på at det er ein nobelprisvinnande forfattar som har skrive ho. Språket er tungt, romanen er omstendeleg oppbygd, og svært ofte er det direkte keisamt. 

Boka er likevel av dei best kjende til Lewis, og ho vert meir og meir aktuell dag for dag. Sterkt inspirert av utviklinga i Tyskland etter at nazistane fekk makta i 1933, diktar Lewis opp ei liknande utvikling i USA. 

Buzz Windrip vinn presidentvalet i 1936, etter å ha lurt veljarane med enkle og populistiske valløfte. Han vert i praksis ein diktator, som lagar konsentrasjonsleirar, som slår ring rundt landet, og som fjernar alle motstandarar. Hovudpersonen i boka er redaktør Doremus Jessup, som ser korleis dei som tidlegare var langt nede på rangstigen vert gjeve frie hender når dei tek seg av motstandarane til Windrip. Jessup vert sjølv fengsla, men kjem seg fri og flyktar til Canada. Windrip vert avsett og sendt utanlands, arvtakaren vert avsett gjennom eit militærkupp, og boka sluttar med at ein ny borgarkrig er ei emning.

Det er ein skremmande parallell til dagens USA, som jo vert meir og meir polarisert, der delar av den frie pressa ikkje er like fri, og der det jo er folk som er redde for at det kan enda opp med ein ny borgarkrig. 

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Harald Berntsen: I malstrømmen. Johan Nygaardsvold 1879–1852 (1991)

Eg merkar at når eg les biografiar om norske politikarar, vert det gjerne om politikarar frå Arbeidarpartiet. Det er ikkje av di eg er spesielt oppteken av det partiet, eg har aldri røysta på dei og har heller ikkje spesielt store planar om å gjera det, men det var jo det partiet som dominerte norsk politikk på 1900-talet, og som var dei viktigaste bak den norske velferdsstaten. Slik sett var det greitt å plukka med seg denne boka då eg gjekk gjennom bokhyllene til ein avdød slektning.

Nygaardsvold var frå Hommelvik i Trøndelag. Han var aktiv i fagrørsla og kom etter kvart inn i politikken. Frå 1915 sat han på Stortinget, og sjølv om planen heile tida ser ut til å ha vore at han ikkje skulle ha fleire periodar der, vart han sitjande der til 1949. I 1935 vart han statsminister, og han hadde dette vervet til 1945.

Boka er omfattande og detaljert. Berntsen går (sjølvsagt) gjennom heile livet til Nygaard, og han gjer det nesten litt for grundig. I alle fall fram til slutten av 1930-åra tykte eg det vart for detaljert. Men då andre verdskrigen kjem vart det meir interessant. Berntsen følgjer Nygaardsvold og regjeringa minutt for minutt, på veg nordover i landet til Tromsø, og vidare til London. Her kjem me nært innpå Nygaardsvold og dei andre, og ser korleis han får store utfordringar med å bera staur. Utanriksminister Halvdan Koht var ein av dei som meinte mest og høgast, og som difor ofte kom på kant med dei andre i regjeringa. Han gjekk av som utanriksminister i 1941. 

Det som skjedde under og etter krigen var òg interessant. Regjeringa i London hadde nok planar om kva som skulle skje etter krigen, men dei vart sett til sides av andre krefter. Einar Gerhardsen og andre i Arbeidarpartiet hadde, saman med representantar for andre parti, lagt eigne planar. Desse vart dels sette i sving før regjeringa var attende. At Nygaardsvold var parkert vart veldig tydeleg då Haakon VII kom attende til Noreg 7. juni 1945 - då stod han ikkje på talarlista (men fekk likevel sleppa til, heilt kort). Han fekk heller ikkje vera med på å utforma vegen vidare. Han laga ikkje noko stort opprør kring dette - ein ting var at han var trøytt og lei, ein annan ting var at han var ekstremt lojal mot partiet.

Guffen tilrår. 

Lambda (Vossasalen, Voss, 28.3.2026)

Eg er framleis ikkje stamgjest under Vossa Jazz, eg avgrensar meg til dei konsertane og programma der eg kjenner litt til utøvarane. På programmet i år var det ikkje mykje slikt, men tingingsverket var det opplagt at eg skulle få med meg. Lars Horntvedt er ein musikar eg har høyrt mykje på, og eg såg ingen grunn til å tru at han ville tilby eit tingingsverk som skuffa.

Slik gjekk det heller ikkje. Dette var uvanleg stas. Det er jo stas at dette er ei urframføring, og ei framføring som i prinsippet ikkje skal repeterast, men eg tok meg likevel fleire gonger i å tenkja på at når dette kjem på plate skal eg høyra meir på det.

Horntvedt hadde med seg ni musikarar, og han hadde aldri spelt med desse før. Det gjekk det ikkje an å høyra. Dei var samkøyrde, dei kjende materialet godt, og dei greidde å spela kvarandre gode. Det skal sjølvsagt Horntvedt sjølv ha det meste av æra for, på same måte som under dei mange Jaga Jazzist-konsertane eg har vore på står han rimeleg sentralt på scena. Her var han litt meir dirigent.

Tidvis var det råd å høyra slektskap med Jaga, kanskje fyrst og fremst i dei litt skeive akkordane (som kanskje har gitt verket namn?). Men her var òg andre lydar, han hadde invitert med seg Joel Ring på cello og Tuva Halse på fiolin. Og når eg fyrst er i gang: Trommeslagaren Elias Tafjord og bassisten Martin Morland var ein fabelaktig rytmeseksjon, Sander Eriksen Nordal på gitar var ein av dei som hadde det travlast, medan blåsarane Sissel Vera Pettersen, Torben Snekkestad og Henriette Henriksen og Vegard Lien Bjerkan òg gjorde ein finfin innsats. Lyden var klokkeklar, slik at alle kom til sin rett.

Verket var sett saman av fem (eller seks?) songar. For meg er det greitt å bruka Jaga som ein slags referanse, og songane var gjerne bygde opp på same viset, der det vekslar mellom rolege og meir urolege parti, og der det gjerne ligg inne nokre fantastiske, seige crescendoar.

Guffen tilrår.

Meir Jaga Jazzist på kulturguffebloggen
Vossa Jazz 2014
USF, Bergen, 29.1.16
USF, Bergen, 30.10.2020

The Rise of the Red Hot Chili Peppers. Our Brother, Hillel (2026)

I dag vert gjerne Red Hot Chili Peppers omtalt som eitt av dei mest plagsame banda i verda, men slik har det ikkje alltid vore. Rundt 1990 vart dei enormt store, og nokre av platene frå dei åra toler (truleg) eit gjenhøyr godt. Det gjennombrotet kom etter at gitaristen Hillel Slovak døydde av ein overdose, og denne filmen handlar (i hovudsak) om tida fram til han døyr.

Det er ein fin film. Dei tre andre i bandet då, vokalisten Anthony Kiedis, bassisten Flea og trommeslagaren Jack Irons, fortel om tida før og etter bandet. Slovak, Kiedis og Flea vart eit trekløver midt i tenåra, og då var Slovak den einaste som spelte. Han var ein kreativ og god gitarist i Anthym, og då dei trong ein bassist foreslo han at Flea skulle verta med. Flea var musikalsk, men instrumentet hans var trompet, ikkje bass. Det gjekk likevel bra, etter kvart vart Kiedis med, og så vidare. Dei spelar inn plater, dei reiser på turne, og dei vert eit solid band. Men det vert altså for mykje dop.

Desse formative åra for eit band (og for folk) er ofte dei mest spanande å høyra om. Slik er det her òg, sjølv om det me får høyra sjølvsagt er farga av at dette hende for lenge sidan. Dei tre bandmedlemmene er ikkje dei einaste som snakkar - familie og vener og kjærastar kjem òg til orde. Intervjua med dei tre musikarane forsterkar det inntrykket eg har av dei: Irons er forsiktig og ikkje altfor snakkesalig; Kiedis er litt sjølvoppteken, der han sit med nyfarga hår og tettsitjande t-skjorte, medan Flea er den sympatiske, som fleire gonger bryt i gråt når han snakkar om Slovak.

Guffen tilrår. 

Golden vs. Zuckerberg (2026)

Dette var litt tilfeldig. Kort tid etter at eg las ei bok som var kritisk og vel så det til Facebook, såg eg denne serien. Her kjem kritikken utanfrå, men likevel: Facebook kjem ikkje spesielt godt ut av det, denne gongen heller. (Boka vert ikkje nemnt i serien, men ho låg på bordet framfor Johan Golden ved i alle fall to høve.)

På Facebook florerer det med falske annonsar. Det handlar gjerne om kjendisar som vert brukte utan lov, og dei som klikkar seg vidare til nettsidene der dei kan lesa meir om kjendisane, endar gjerne opp på noko Bitcoin-greier. Viss ein ser vekk frå det moralsk forkastelege i dette, er det rart at folk bit på, men det skjer visst. I serien møter me ei som gjekk fem på.

Men me skal ikkje sjå vekk frå det moralsk forkastelege. Johan Golden er ein av dei som vert brukt på denne måten. Golden engasjerer advokat, han prøver å få politi og departement engasjert i saka, men han møter stort sett ein vegg. Viss han ein sjeldan gong får kontakt med nokon hjå Meta/Facebook, får han beskjed om å senda e-post til ei adresse ingen ser ut til å sjekka. Til slutt reiser han til California for å prøva å treffa Mark Zuckerberg, og det er det jo ingen som trur at han greier å få til.

Det er ein passeleg underhaldande serie. Dei store overraskingane kjem aldri, men Golden får klart fram korleis Meta berre tenkjer på éin ting: Pengar. Dei håvar inn enorme summar på annonsar, både ekte og falske, og det har dei tenkt å halda fram med. 

Guffen tilrår.

Motorpsycho (Rockefeller, Oslo, 22.3.2026)

Det er lenge sidan eg hadde så små forventingar til ein Motorpsycho-konsert. Den eine og minste grunnen er at den ferskaste plata deira er heilt på det jamne, men det treng ikkje bety så mykje: Dei har jo nok av suverene songar dei kan dra fram viss det trengst. Den andre og store grunnen er meir openberr: Dei har framleis med seg trommeslagaren Olaf Olsen, og han er absolutt ikkje den rette. Han er for tradisjonell, han har ikkje nok kraft og intensitet, han har eit avgrensa repertoar, og han manglar heilt autoriteten til Ingvald Vassbø, den andre trommeslagaren dei bruker for tida. Og han er langt, langt unna det makelause nivået til Tomas Järmyr, den siste faste trommeslagaren i Motorpsycho.

Så eg hadde låge forventingar, og eg vart ikkje overraska. Det spruta ikkje av bandet denne kvelden. Opningsnummeret, "Whip that Ghost", var fint, men med ein gong musikken vart litt hardare, fungerte ting dårlegare. Eg merka at eg rett som det var kjeda meg, og det var ikkje difor eg kom. 

Av og til glimta det til. "Lady May" og "The Alchemyst" var solide, og også "Gullible Travails" var godkjende. Men jamt var det altså ikkje ein ideell kveld, og på veg til hotellet merka eg at viss Olsen er med også på neste turné, kan det henda at eg står over den turneen. Og slik har eg aldri tenkt før.

Guffen er lunken. 

Meir Motorpsycho på kulturguffebloggen
USF, Bergen, 17.10.2009
Vossajazz, Voss, 26.3.2010
Øyafestivalen, Oslo, 14.8.2010
Byscenen, Trondheim, 18.3.2011
Johan Harstad: Motorpsycho. Blissard (2012)
Bergen Kjøtt, Bergen, 24.3.2012
Den norske Opera, Oslo, 11.11.2012
Røkeriet, Bergen, 13.4.2013
Ekstremsportveko, Voss, 27.6.2013
Røkeriet, Bergen, 27.3.2014
Slottsfjell, Tønsberg, 18.7.2015
Marius Lien (red.): Supersonic Scientists (2015)
Den store Motorpsychodagen, Trondheim 12.12.2015
Røkeriet, Bergen, 9.4.2016
Begynnelser, Trøndelag teater, 7.9.2016
Landmark, Bergen, 26. og 27.9.2016
Moldejazz, 21.7.2018
Lars Ramslie: A Boxful of Demons (2018)
Hulen, Bergen, 11. og 12.4.2019
Motorpsycho. Into the Maelstrom (2019)
Grieghallen, Bergen, 12.6.2021
Kulturhuset i Bergen, 19.4.2022
Union Scene, Drammen, 14.10.2022
Den Nationale Scene, Bergen, 31.5.2023
USF, Bergen, 16.9.2023
Verkstedhallen, Trondheim, 23.9.2023
Marius Lien: Motorpsycho og Ståle Storløkken. The Death Defying Unicorn (2023)
USF, Bergen, 27.3.2025
Høvleriet, Haugesund, 28.3.2025
Folken, Stavanger, 29.3.2025