Patti Smith: Bread of Angels (2025)

Her fortel Smith om livet sitt. Eller, ho fortel litt om livet sitt. Ho snakkar sjølvsagt ikkje om alt, men det handlar om livsglede og kunst, det handlar om venskap og kjærleik, og det handlar om tap og død.

Ho skriv om ein oppvekst utan ein stor materiell rikdom. Familien flytta litt rundt. Det kjem eit brot då ho, atten år gamal, fortel at ho er gravid og at ho har funne ein familie som vil ta seg av barnet. Ho har bestemt seg for å flytta, men før ho får den overhøvlinga ho var redd for å få, reiser bror hennar seg og fortel at han er trans.

Ho flyttar til New York, der ho etter kvart vert kjend som poet og musikar. Etter nokre år flyttar ho til Detroit, der ho giftar seg med Fred Smith (frå MC5) og vert husmor nokre år. Her kjem kanskje dei finaste skildringane i boka - både når ho fortel om samlivet deira, og når ho fortel om saknet etter at han er død.

Eg skriv "kanskje", av di boka er full av fine skildringar. Smith er poet, ho har ei finfin språkkjensle, og det var stas å lesa denne boka. 

Guffen tilrår.

Meir Patti Smith på kulturguffebloggen
Just Kids (2010)
Woolgathering (2011)
M Train (2015)
Devotion (2017)
Year of the Monkey (2020)
Caryn Rose: Why Patti Smith Matters (2022)

Harry Dean Stanton. Partly Fiction (2012)

Harry Dean Stanton var ein av dei tøffaste skodespelarane. Han hadde få hovudroller, men han hadde eit fjes og ein stil som gjorde at eg alltid la merke til han. Denne filmen er vel eit slags portrett av han, laga fem år før han døydde. 

Filmen er grovt sett tredelt. Regissøren prøver å snakka med Stanton, utan at han opnar seg altfor mykje. Det er meir lyd i han når han snakkar med David Lynch, som brukte Stanton i nokre filmar - i The Straight Story er han med i eit par minutt heilt til slutt, men dei minutta er fabelaktige. Den tredje delen av filmen viser fram musikaren Stanton, der han framfører nokre halv-triste viser.

Det er ein fascinerande film. Stanton er nok klar over kor stor han er, men han framstår som rimeleg smålåten. Han fortel litt om privatlivet, på ein måte som får meg til å tru at dette er soger han har framført før. Han vart aldri gift og fekk aldri ungar, men var likevel ein ladies' man. 

Guffen tilrår. 

Cult Massacre. One Day in Jonestown (2024)

Historia bør vera kjent frå før: Jim Jones, ein karismatisk amerikanar, bygde opp ei sekt eller ein kult han kalla Peoples Temple. Han fekk mange følgjarar, og noko av det han la vekt på var fornuftig: Der var element av sosialisme, og rørsla var svært anti-rasistiske. Dei fann seg lite til rette i USA, og midt i 1970-åra grunnla han byen Jonestown i Guyana. Området var lite eigna for busetnad - jorda var ikkje spesielt fruktbar, og den næraste vasskjelda låg langt unna. Likevel emigrerte mange av fylgjarane hans, og i 1978 budde truleg mellom 900 og 1000 personar der.

Slektningar i USA var urolege over det dei fekk vita om Jonestown. I USA hadde sekta hatt størst aktivitet i California, og i november 1978 reiste kongressmannen Leo Ryan til Jonestown for å finna ut korleis tilhøva var der. Jones skrudde på sjarmen, men mange kontakta Ryan og reisefylgjet hans for å fortelja at dei ville tilbake til USA, men at Jones nekta dei. Ryan og dei andre forlot leiren, men på den vesle flystripa i nærleiken vart dei angripne av vaktene til Jones. Fem personar vart drepne, og fleire fekk skot-skader. I leiren samla Jones alle i den største paviljongen, der han tvinga dei til å drikka gift. 918 personar miste livet - opphavleg vart det kalla eit masse-sjølvmord, men etter kvart som meir vart kjent, vart det kalla eit massedrap.

Det som gjer denne mini-serien så bra, er at mange av dei som kom saman med Ryan var journalistar. Dei filma under heile opphaldet, og i serien står desse filmane sentralt. Me ser Jones snakka med Ryan. Me ser Ryan koma gåande frå leiren med blod på kleda - blodet er ikkje hans eige, men kom frå ein som prøvde å drepa han. På flyplassen vert dei fyrste skota filma (av ein kameramann som døydde der). Me ser film frå dagane etter massedrapet, mellom anna frå lufta. Det ligg døde kroppar overalt. I tillegg er her ei rekkje intervju med nokre av dei som kom med Ryan, og med nokre av dei som overlevde. Ein av dei fekk beskjed av Jones om å levera alle pengane til sekta til den russiske ambassaden; ein annan er son til Jones, som tilfeldigvis var ute av Jonestown den dagen.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Tim Reiterman: Raven (1982)

Ingebjørg Rongve et al. (red.): Sylgja på ungdoms barm. Voss Ungdomslag 100 år 1890–1990 (1990)

Ei jubileumsbok av den vanlege sorten (i alle fall på Voss): Boka er rart redigert, og formgjevinga er ikkje mykje å skryta av. Nokre av artiklane vert for interne og for lite spissa. Men likevel: Her er mykje av interesse for oss som likar lokalhistorie (i alle fall frå Voss). 

Når eg skriv at boka er rart redigert, tenkjer eg på at boka opnar med ti sider helsingar. Det er ikkje heilt uvanleg at bøker gjer det, men då er det oftast helsingar frå ordførarar og slikt. Her er det vanlege medlemmer, og alt her vert det internt. Etter desse helsingane kjem ein artikkel om fornsoga til laget. Det kan òg høyra med i ei slik bok, men her går forfattaren altfor, altfor langt tilbake, og skriv om hendingar fleire tusen år tilbake i tida. 

Men så tek det seg altså opp. Gjennomgangen av dei seksti fyrste åra vert litt for prega av at forfattaren har bladd gjennom møtebøker og lagsblad for den perioden, men her er mange fine poeng. Saman med artikkelen som fortel om dei neste førti åra kjem det godt fram at ungdomslaget var eit viktig og aktivt alternativ til dei andre ungdomsrørslene. Her var debattar, foredrag, musikk og dans, og medlemmene fek skrive- og debatt-trening i lagsbladet Uredd. Det står om dei mange ser-laga, som spellaget eller barnelaget, og her står om dei to eigedomane til laget - Ungdomshallen midt på Vangen og lagshytta på Singeset. 

Guffen tilrår.

Sindre Hovdenakk og Leif Høghaug (red.): Skrift og strid. Essay om Henrik Rytter (2011)

Eg visste svært lite om Henrik Rytter før eg las denne boka. Det er kanskje ikkje så rart - ein ting er at eg så godt som aldri les dikt, ein annan ting er at Rytter er rimeleg gløymt i dag. Slik var det sjølvsagt ikkje før, og det kjem godt fram i denne boka. Mange, mellom anna Olav H. Hauge, omtalar han i svært varme ordelag.

Rytter skreiv eigne dikt, men han var meir travel som omsetjar. Han omsette ei rekkje klassiske verk, av mellom anna Dante og Boccaccio, og han omsette 23 av skodespela til Shakespeare. Han omsette òg Peer Gynt til nynorsk, og i essayet om den omsetjinga meiner Klaus Johan Myrvoll at Rytter kjem betre frå den oppgåva enn Jon Fosse. 

Boka inneheld smaksprøvar på omsetjingane og dikta til Rytter, men viktigare er dei mange essaya og artiklane. Her er rundt tolv av dei, og saman skapar dei eit godt og respektfullt bilete av Rytter. Me får vita om livet hans, og me får vita mykje om arbeidet hans. Alt er godt, og dette var ei bok eg likte veldig godt.

Guffen tilrår. 

Arne Garborg: Kolbotnbrev (1890)

I 1885 vart Arne Garborg huseigar ved Tynset: Han kjøpte ei tomt ved Savalen, fekk flytta eit hus dit. Eigedomen fekk namnet Kolbotn, og her var han om sommaren både i 1885 og 1886. I 1887 gifta han seg, og dei neste åtte-ti åra var dette heimen deira (sjølv om dei var mykje i utlandet). Det einaste bornet deira, ein son med det glitrande namnet Arne Olaus Fjørtoft Garborg, vart fødd i 1888. 

I 1877 hadde Garborg grunnlagt avisa Fedraheimen. Han var redaktør fram til 1882, men skreiv mykje for bladet også seinare. I 1885 sende han det fyrste kolbotnbrevet til avisa, og i denne boka er i alt åtte brev samla. Dei tre fyrste er samla i bolken "Ungkarsliv" og er skrivne 1885-87; dei fem siste er i bolken "Husliv" og er skrivne i 1888 og 1889. 

Boka er stor skrivekunst. Han er leiken og hoppar elegant frå det eine temaet til det andre, utan å mista tråden. Her er fine skildringar av natur, og fine (men langt meir kritiske) skildringar av bylivet. Han skriv varmt om naboane og dei andre lokale, og han har ei flott forteljing om den gongen dei var tomme for mat og han måtte gå til bygda for å handla. Det var djup og våt snø, han hadde ikkje nok mat, han fekk ikkje kjøpt alt han trong, og på veg heim gjekk han seg vill i mørkret. 

Eg las alt av Garborg for rundt 25 år sidan, og denne boka gav meg lyst til å ta ein runde til.

Guffen tilrår. 

Meir Garborg på kulturguffebloggen
Garborg, Hovden og Koht: Ivar Aasen. Granskaren, maalreisaren, diktaren (1913)
Olav Hoprekstad m.fl. (red.): Arne Garborg 70 aar (1921)
Johs A. Dale: Hulda Garborg (1961)
Hulda Garborg: Dagbok 1903-1914 (1962)
Tor Obrestad: Om Fred og nihil (1994)
Arnhild Skre: Hulda Garborg. Nasjonal strateg (2011)
Alfred Fidjestøl: Trass alt. Det Norske Teatret 1913-2013 (2013)
Alfred Fidjestøl: Askerkretsen (2014)
Haugtussa (Voss kulturhus, 8.5.2015)
Jan Inge Sørbø: Arne Garborg. Frå bleike myr til alveland (2015)
Jan Inge Sørbø: Fire store (2022)

Kitty Kelley: His Way: The Unauthorized Biography of Frank Sinatra (1986)

Ein skal ikkje lesa lenge i denne boka før ein forstår at dette er ein u-autorisert biografi, slik tittelen fortel. Det er lett å forstå at Sinatra prøvde å stoppa utgjevinga, for det Kelley er mest på leiting etter er skandalar. Ho fortel korleis Sinatra handsama folk rundt seg, korleis han alltid skulle bestemma alt, korleis han kunne få raserianfall der han ofte vart valdeleg, korleis han kunne skjella ut fans som ville ha autografen hans, osb. Han var gift fire gonger og vart skilt tre, men det at han var gift hindra han ikkje frå å gå til sengs med så mange damer som råd. Osb.

Kelley fortel òg om oppturar på plate og på filmlerret, og ho fortel om at han kunne gje rause gåver til folk og institusjonar som fortente det. Ho dvelar likevel ikkje lenge ved dette, men finn heller måtar å kopla suksessane hans til juks og fanteri. 

Ofte handlar dette fanteriet om forholdet hans til mafiaen. Han fekk hjelp av dei på mange vis, og var ofte inne til avhøyr. Her nekta han for alt, sjølvsagt. Akkurat her viste Kelly stort mot; ho fortel ofte om korleis Sinatra fekk nokon til å ta seg av dei som hadde skrive negativt om han.

Det er for så vidt ei underhaldande bok, sjølv om vinklinga hennar er rar. Me må gå ut frå at det ho skriv stemmer, viss det var direkte feil ville ho nok vorte saksøkt og vel så det.

Guffen tilrår. 

Robert Ross: Seriously Silly. The Life of Terry Jones (2025)

I ein epigraf til ein dei mange Marx Brothers-biografiane eg har står det noko slikt som at det har aldri vore skrive ei morosam bok om ein morosam mann. Det er ikkje heilt rett, den nemnde biografien er eit døme på at det absolutt går an. Det gjer sjølvsagt ingenting om ei bok om ein stor komikar er seriøs eller køddande, men det er ein ting som er verre, og det gjeld kanskje alle bøker: Dei bør ikkje prøva å vera morosame, utan å greia det.

Det er tilfellet her. Robert Ross er verkeleg ikkje nokon stor skribent, sjølv om han på omslaget omtalar seg sjølv som "Britain's comedy historian". Vitsane hans fell på steingrunn, og språket i seg sjølv er livlaust, rart og ikkje spesielt spanande.

Terry Jones hadde fortent noko mykje betre. Han var ein av dei seks i Monty Python, og det var han som regisserte filmane deira. Han skreiv mykje, både for vaksne og born; kunnskapane hans om mellomalderen var langt over snittet; og ikkje minst - han forstod humor. Han visste kva som fungerte, og han visste kva som ikkje fungerte. Som medlem i Monty Python var han med på å vidareutvikla humor, og filmane er jo framleis verdt å sjå.

Difor er det altså dumt at Ross ikkje får det betre fram. Han er glad i å stikka seg sjølv fram, han nemner fleire gonger at han kjende Jones godt, og kanskje det er det som gjer at han er altfor, altfor lite kritisk. Same kva Jones gjer, anten det handlar om korleis han handsama folk eller om kor mykje han drakk, er biografen heile tida på Jones sitt lag.

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Hallvard Framnes et.al. (red.): Voss offentlege landsgymnas. Ei tretti-årssskrift 1916-1946 (1946)

Dette er ei bok som er både flott og trist. Boka er redigert av Hallvard Framnes, Sigurd Eskeland og Per Tylden, som alle var lektorar ved Voss off. landsgymnas. Dei har sett saman ei innhaldsrik jubileumsbok. Her er artiklar om kvifor det var viktig med landsgymnas, korleis målrørsla og andre arbeidde for å på plass dette skuleslaget, artiklar om nokre av dei viktigaste personane, artiklar om korleis det var å vera elev ved skulen, oversyn over tilsette og elevar, og litt til. Artiklane er alle velskrivne.

Desse artiklane viser korleis landsgymnaset var eit kultursentrum i bygda. Mange av dei tilsette skreiv bøker og artiklar, fleire var landskjende, og dei reiste gjerne på studieturar om somrane, for å samla meir kunnskap dei kunne formidla. Det var ikkje slik at alle kom inn på skulen, og det vart sett store krav til dei som fekk plass: Det skulle arbeid til for å få gode karakterar, og det vart forventa at elevane arbeidde hardt. Samstundes var her ei rekkja elevlag, som var med på å gje elevar som budde på hybel eit sosialt nettverk.

Alt dette er stas, men det er rart å tenkja på kor mykje gymnaset har endra seg. Der lektorane for hundre år sidan brukte jobben sin til å verta svært synlege og aktive i lokalsamfunnet, er lektorane i dag nesten usynlege. Skriv dei bøker eller artiklar? Står dei fram i avisene og kjempar for saker dei trur på? Stiller dei like store krav til elevane sine? Og går elevane ut av gymnaset med like stor kunnskap? Eg trur svaret er nei på alle desse spørsmåla.

Guffen tilrår. 

Rainer Maria Rilke: Brev til ein ung diktar (1929)

Frå 1903 til 1908 sende forfattaren Rainer Maria Rilke fleire brev til Franz Savus Kappus. Kappus var åtte år yngre enn Rilke, og han hadde òg forfattarambisjonar. Han sende dikt til Rilke, og dei neste åra var dei altså (sporadiske) brevvener. Viss eg forstår det rett, inneheld denne boka dei ti breva Rilke sende. Dei er korte, og boka er dermed rimeleg kort - medrekna merknadene til omsetjaren Åsmund Bjørnstad er boka på berre 60 sider. 

Men, som me veit, det er ikkje alltid storleiken det kjem an på. Breva er nesten frie for tomprat; det verkar som om Rilke ser kven Kappus er, og han skriv mykje og godt om det å skriva, og om det å vera kunstnar. Spesielt dei fyrste fire-fem breva er gode, men dei resterande held òg eit akseptabelt nivå. Merknadene til Bjørnstad står samla til slutt, men dei kunne godt vore trykt etter kvart brev. Hovudtyngda i merknadene ligg på biografiske fakta - kvar var Rilke då breva vart skrivne, kven var han saman med og kva arbeidde han med, osb.

Guffen tilrår. 

Father Mother Sister Brother (2025)

I gamle dagar hadde den lokale kinoen lysingar i lokalavisa. Slik er det ikkje lengre. Dei reklamerer sikkert via sosiale media og slikt, men for dei av oss som gjev ein god ein i alt slikt, er det ikkje alltid lett å få vita kva filmar som går. Eg såg ei melding av denne filmen ein annan stad, og sjekka like godt nettsidene til kinoen. Eg var ikkje spesielt optimistisk, men eg hadde flaks: Filmen skulle visast same kveld.

Det er ein finfin film. Han er sett saman av tre episodar, der både tema og replikkar er i nær slekt. I den fyrste delen, Father, kjem ein son og ei dotter på besøk til faren, som bur for seg sjølv litt utanfor folkeskikken. I den andre delen, Mother, kjem to ulike døtrer på det årlege besøket sitt til mora. Og i den tredje, Sister Brother, møtest to sysken i Paris for å ta endeleg farvel med leilegheita til foreldra, som nyleg døydde i ei flyulukke.

Det handlar altså om kontakt på tvers av generasjonane. I alle tre episodane er kontakten mellom syskena varmare og nærare, enn kontakten mellom foreldre og born. Dei to syskena i Paris blar i papira etter foreldra, og merkar at dei ikkje veit så altfor mykje om dei. Det er kanskje slik det er, at foreldre ikkje viser alle korta sine. 

Skodespelet er jamt over godt, men aller best er Tom Waits. Han spelar faren i den fyrste filmen, og eg merka at eg kunne ha sett på han i timevis. 

Guffen tilrår.

The Blair Witch Project (1999)

Sommaren 1999 var eg i den amerikanske midtvesten for å halda eit foredrag. Eg budde nokre dagar i Minneapolis, hjå ein journalist eg såvidt hadde møtt i Noreg nokre veker før, og det var seige dagar. Ein kveld foreslo ho at me skulle sjå denne filmen, som nett var lansert på kino og som alle snakka om. Eg var (og er) rimeleg lunken til skrekkfilmar, men eg vart med. Og det var heilt greitt - filmen er så pass original at han fungerer godt.

Filmen kler seg ut som noko anna enn han er: Det opnar med ein tekstplakat om at tre ungdommar forsvann då dei skulle laga ein dokumentar om ei heks ein stad i skogane i Maryland. Kameraa deira vart funne, står det vidare, og denne filmen er sett saman av det dei filma. Det opnar relativt greitt, dei intervjuar folk i nabobyen, før dei reiser ut i skogen. Der vert dei skremde, dei går seg vill, dei høyrer lydar utanfor teltet, dei kranglar, dei går tomme for mat, ein av dei forsvinn, og filmen sluttar med at dei to andre òg vert drepne.

Filmen skapar altså ein illusjon av at dette er originalopptak. For at det skal fungera må filminga vera amatørmessig, det må vera dårleg lyd og rar klipping, skodespelarane må ikkje vera sminak og styla, og så bortetter. Slik er det, og det er noko av det fine med filmen. Ei relativt harmonisk scene kan verta avbroten at me er midt inne i noko langt meir dramatisk. Inne i skogen er alt òg relativt klaustrofobisk, der dei ofte er inne i eit trongt telt, og der dei ofte ikkje ser kva som skjer inne i myrkret.

Guffen tilrår.

Olav Duun: Nøkksjølia (1910)

Det er framleis tidleg Duun. Det er framleis bra, sjølv om me veit at han ikkje er på toppnivået sitt enno. Tittelen på boka er namnet på ein gard, der fosterjenta Sigyn veks opp. Foreldra var ugifte; faren tok livet sitt, og mora flytta frå bygda. Sigyn vert altså ein som er litt på utsida, men ho veit kva ho vil. 

Ho flyttar heimefrå for å gå på skule, men har heile tida kontakt med to unge menn frå heimbygda - Odin frå Nøkksjølia og Elias frå Brønnes. Begge frir til ho, og ho får det som ho vil: Ho giftar seg med Elias, og etter at Odin har ruinert seg på nokre prosjekt ho egga han til å gjera, kjøper Elias Nøkksjølia. 

Det er altså eit slags trekantdrama, der Sigyn heile tida er den sterke, den som har makt. Det er likevel ikkje historia som imponerer mest her; boka har ei rekkje glimrande naturskildringar, og det er kanskje språket som mest viser utviklinga hjå forfattaren Duun.

Guffen tilrår.

Meir Duun på kulturguffebloggen
Løglege skruvar og anna folk (1907)
Marjane (1908)
Paa tvert (1909)
Medmenneske (1929)
Otto Hageberg: Olav Duun. Biografiske og litteraturhistoriske streiflys (1995)
Dag Solstad leser Olav Duun (2018)

Josh Frank og Caryn Ganz: Fool the World (2008)

Pixies var eitt av dei banda eg ikkje heilt hadde sansen for i gamle dagar, men som eg gradvis har fått litt meir sans for. Eg budde i København sommaren 1989, og då fekk me besøk av to luringar frå Tromsø som skulle på Pixies-konsert. Me droppa å vera med, me skulle sjå dei på Roskilde-festivalen nokre dagar seinare. Eg hugsar ikkje det som eit høgdepunkt på festivalen, men det hadde truleg vore noko anna i eit noko mindre lokale. 

Mange band og musikarar fortel av Pixies var viktige for dei, og i denne boka står det at dei rett og slett skapte ein ny sjanger. Det er kanskje å ta litt hardt i, men dei var noko for seg sjølv. Kurt Cobain sa at trikset med å veksla mellom rolege vers og knallharde refreng var noko han plukka opp frå Pixies.

Denne boka fortel historia om bandet fram til 2008. Dei fire i bandet kom saman litt tilfeldig, men utfylte kvarandre på ein solid måte. Takka vera eit anna Boston-band, Throwing Muses, fekk dei platekontakt med britiske 4AD, og dei vart langt større i Europa enn i USA. Men det gjekk slik det ofte går - dei tok aldri pause frå kvarandre, og spesielt mellom to av medlemmene var det lenge dårlege vibrasjonar.

Oral history-bøker er ofte fine, dels av dei dei ulike røystene kan motseia kvarandre og koma med ulike versjonar. Her er det òg litt slikt, og dei to forfattarane ligg stort sett lågt. Det er ikkje berre dei fire musikantane som snakkar, mange andre kjem òg til orde, og utan at eg skal kalla meg ekspert er det fare for at denne boka gjev eit godt bilete av kva som skjedde.

Guffen tilrår.

Eli Grete Høyvik (red.): Drakar og åklevev (2025)

Denne boka har to tema: Det handlar dels om korleis Balestrand vart eit kunstnarsentrum seint på 1800-talet, og det handlar om to av dei som budde og arbeidde der: Treskjeraren Ivar Høyvik (1881-1961) og vevaren Eli Høyvik (1879-1964). 

Ivar var frå Gulen. Han reiste til Voss for å gå i lære hjå Magnus Dagestad, og på Voss møtte han Eli Sætre. Dei gifta seg og flytta etter kvart til Balestrand, der dei fekk ni born. Dei greidde å leva av treskjering og veving, sjølv om det ikkje alltid var stor velstand. Det største arbeidet til Ivar var knytt til Kviknes hotell, der han laga alle møblane til rommet som i dag heiter Høyvik-salen. Slike oppdrag var mindre vanlege, dei fekk større inntekter frå turistar som kom innom til dei, eller som gjekk forbi huset deira, der dei hadde eit lite vareutsal ved vegen. 

Den delen av boka som handlar om dei to er meir interessant enn det som står om Balestrand og keisarbesøk og slikt. Der vert to kunstnarar, som for meg var heilt ukjende, presenterte på ein god og informativ måte. Boka ser flott ut, med ei lang rekkje finfine illustrasjonar og foto, og ho er trykt på ein måte som viser at redaktøren (og dei andre som var med) vil heidra besteforeldra sine.

Guffen tilrår.

Julie Burchill: I Knew I Was Right (1998)

Eg var vel rundt femten då eg byrja å lesa den engelske musikkavisa New Musical Express. Eg kjøpte ikkje NME kvar veke, langt ifrå, men av dei engelske avisene var det ein favoritt. Kanskje las eg artiklar av Julie Burchill då, kanskje ikkje. Ho var tilsett i NME frå 1976 til 1980 (omtrent), og ho skreiv seinare for The Face og Sunday Times. Og ho har skrive for mange andre publikasjonar, og ho har gjeve ut nokre romanar. 

Ho var berre 17 år då ho vart tilsett i NME. Ho skapte seg fort eit namn som ein god skribent, og noko av det beste i denne boka er språket. Men det var ikkje berre språket som gjorde ho kjent, ho hadde òg ein rimeleg hard levemåte. Der var både sex og drugs, men det var kanskje det friske språket og den utfordrande livsstilen hennar som gjorde ho kjent. 

Ho skriv fritt om det meste. Den fyrste halvdelen av boka handlar om oppveksten i Bristol, ein by ho ikkje har mykje positivt å seia om. Ho skriv mykje om sex og kjærleik, og her får gamle-kjærastar av og til så hatten passar. Ho framstår i det heile ikkje spesielt sympatisk, og eg trur det ofte må ha vore eit slit å vera nær ho. Men ho skriv godt.

Guffen er lunken. 

Sinclair Lewis: It Can't Happen Here (1935)

Sinclair Lewis vart i 1930 den fyrste forfattaren frå USA som fekk nobelprisen i litteratur. Fem år seinare kom denne boka, og det er vel ikkje så mykje i boka som tyder på at det er ein nobelprisvinnande forfattar som har skrive ho. Språket er tungt, romanen er omstendeleg oppbygd, og svært ofte er det direkte keisamt. 

Boka er likevel av dei best kjende til Lewis, og ho vert meir og meir aktuell dag for dag. Sterkt inspirert av utviklinga i Tyskland etter at nazistane fekk makta i 1933, diktar Lewis opp ei liknande utvikling i USA. 

Buzz Windrip vinn presidentvalet i 1936, etter å ha lurt veljarane med enkle og populistiske valløfte. Han vert i praksis ein diktator, som lagar konsentrasjonsleirar, som slår ring rundt landet, og som fjernar alle motstandarar. Hovudpersonen i boka er redaktør Doremus Jessup, som ser korleis dei som tidlegare var langt nede på rangstigen vert gjeve frie hender når dei tek seg av motstandarane til Windrip. Jessup vert sjølv fengsla, men kjem seg fri og flyktar til Canada. Windrip vert avsett og sendt utanlands, arvtakaren vert avsett gjennom eit militærkupp, og boka sluttar med at ein ny borgarkrig er ei emning.

Det er ein skremmande parallell til dagens USA, som jo vert meir og meir polarisert, der delar av den frie pressa ikkje er like fri, og der det jo er folk som er redde for at det kan enda opp med ein ny borgarkrig. 

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Harald Berntsen: I malstrømmen. Johan Nygaardsvold 1879–1852 (1991)

Eg merkar at når eg les biografiar om norske politikarar, vert det gjerne om politikarar frå Arbeidarpartiet. Det er ikkje av di eg er spesielt oppteken av det partiet, eg har aldri røysta på dei og har heller ikkje spesielt store planar om å gjera det, men det var jo det partiet som dominerte norsk politikk på 1900-talet, og som var dei viktigaste bak den norske velferdsstaten. Slik sett var det greitt å plukka med seg denne boka då eg gjekk gjennom bokhyllene til ein avdød slektning.

Nygaardsvold var frå Hommelvik i Trøndelag. Han var aktiv i fagrørsla og kom etter kvart inn i politikken. Frå 1915 sat han på Stortinget, og sjølv om planen heile tida ser ut til å ha vore at han ikkje skulle ha fleire periodar der, vart han sitjande der til 1949. I 1935 vart han statsminister, og han hadde dette vervet til 1945.

Boka er omfattande og detaljert. Berntsen går (sjølvsagt) gjennom heile livet til Nygaard, og han gjer det nesten litt for grundig. I alle fall fram til slutten av 1930-åra tykte eg det vart for detaljert. Men då andre verdskrigen kjem vart det meir interessant. Berntsen følgjer Nygaardsvold og regjeringa minutt for minutt, på veg nordover i landet til Tromsø, og vidare til London. Her kjem me nært innpå Nygaardsvold og dei andre, og ser korleis han får store utfordringar med å bera staur. Utanriksminister Halvdan Koht var ein av dei som meinte mest og høgast, og som difor ofte kom på kant med dei andre i regjeringa. Han gjekk av som utanriksminister i 1941. 

Det som skjedde under og etter krigen var òg interessant. Regjeringa i London hadde nok planar om kva som skulle skje etter krigen, men dei vart sett til sides av andre krefter. Einar Gerhardsen og andre i Arbeidarpartiet hadde, saman med representantar for andre parti, lagt eigne planar. Desse vart dels sette i sving før regjeringa var attende. At Nygaardsvold var parkert vart veldig tydeleg då Haakon VII kom attende til Noreg 7. juni 1945 - då stod han ikkje på talarlista (men fekk likevel sleppa til, heilt kort). Han fekk heller ikkje vera med på å utforma vegen vidare. Han laga ikkje noko stort opprør kring dette - ein ting var at han var trøytt og lei, ein annan ting var at han var ekstremt lojal mot partiet.

Guffen tilrår. 

Lambda (Vossasalen, Voss, 28.3.2026)

Eg er framleis ikkje stamgjest under Vossa Jazz, eg avgrensar meg til dei konsertane og programma der eg kjenner litt til utøvarane. På programmet i år var det ikkje mykje slikt, men tingingsverket var det opplagt at eg skulle få med meg. Lars Horntvedt er ein musikar eg har høyrt mykje på, og eg såg ingen grunn til å tru at han ville tilby eit tingingsverk som skuffa.

Slik gjekk det heller ikkje. Dette var uvanleg stas. Det er jo stas at dette er ei urframføring, og ei framføring som i prinsippet ikkje skal repeterast, men eg tok meg likevel fleire gonger i å tenkja på at når dette kjem på plate skal eg høyra meir på det.

Horntvedt hadde med seg ni musikarar, og han hadde aldri spelt med desse før. Det gjekk det ikkje an å høyra. Dei var samkøyrde, dei kjende materialet godt, og dei greidde å spela kvarandre gode. Det skal sjølvsagt Horntvedt sjølv ha det meste av æra for, på same måte som under dei mange Jaga Jazzist-konsertane eg har vore på står han rimeleg sentralt på scena. Her var han litt meir dirigent.

Tidvis var det råd å høyra slektskap med Jaga, kanskje fyrst og fremst i dei litt skeive akkordane (som kanskje har gitt verket namn?). Men her var òg andre lydar, han hadde invitert med seg Joel Ring på cello og Tuva Halse på fiolin. Og når eg fyrst er i gang: Trommeslagaren Elias Tafjord og bassisten Martin Morland var ein fabelaktig rytmeseksjon, Sander Eriksen Nordal på gitar var ein av dei som hadde det travlast, medan blåsarane Sissel Vera Pettersen, Torben Snekkestad og Henriette Henriksen og Vegard Lien Bjerkan òg gjorde ein finfin innsats. Lyden var klokkeklar, slik at alle kom til sin rett.

Verket var sett saman av fem (eller seks?) songar. For meg er det greitt å bruka Jaga som ein slags referanse, og songane var gjerne bygde opp på same viset, der det vekslar mellom rolege og meir urolege parti, og der det gjerne ligg inne nokre fantastiske, seige crescendoar.

Guffen tilrår.

Meir Jaga Jazzist på kulturguffebloggen
Vossa Jazz 2014
USF, Bergen, 29.1.16
USF, Bergen, 30.10.2020

The Rise of the Red Hot Chili Peppers. Our Brother, Hillel (2026)

I dag vert gjerne Red Hot Chili Peppers omtalt som eitt av dei mest plagsame banda i verda, men slik har det ikkje alltid vore. Rundt 1990 vart dei enormt store, og nokre av platene frå dei åra toler (truleg) eit gjenhøyr godt. Det gjennombrotet kom etter at gitaristen Hillel Slovak døydde av ein overdose, og denne filmen handlar (i hovudsak) om tida fram til han døyr.

Det er ein fin film. Dei tre andre i bandet då, vokalisten Anthony Kiedis, bassisten Flea og trommeslagaren Jack Irons, fortel om tida før og etter bandet. Slovak, Kiedis og Flea vart eit trekløver midt i tenåra, og då var Slovak den einaste som spelte. Han var ein kreativ og god gitarist i Anthym, og då dei trong ein bassist foreslo han at Flea skulle verta med. Flea var musikalsk, men instrumentet hans var trompet, ikkje bass. Det gjekk likevel bra, etter kvart vart Kiedis med, og så vidare. Dei spelar inn plater, dei reiser på turne, og dei vert eit solid band. Men det vert altså for mykje dop.

Desse formative åra for eit band (og for folk) er ofte dei mest spanande å høyra om. Slik er det her òg, sjølv om det me får høyra sjølvsagt er farga av at dette hende for lenge sidan. Dei tre bandmedlemmene er ikkje dei einaste som snakkar - familie og vener og kjærastar kjem òg til orde. Intervjua med dei tre musikarane forsterkar det inntrykket eg har av dei: Irons er forsiktig og ikkje altfor snakkesalig; Kiedis er litt sjølvoppteken, der han sit med nyfarga hår og tettsitjande t-skjorte, medan Flea er den sympatiske, som fleire gonger bryt i gråt når han snakkar om Slovak.

Guffen tilrår. 

Golden vs. Zuckerberg (2026)

Dette var litt tilfeldig. Kort tid etter at eg las ei bok som var kritisk og vel så det til Facebook, såg eg denne serien. Her kjem kritikken utanfrå, men likevel: Facebook kjem ikkje spesielt godt ut av det, denne gongen heller. (Boka vert ikkje nemnt i serien, men ho låg på bordet framfor Johan Golden ved i alle fall to høve.)

På Facebook florerer det med falske annonsar. Det handlar gjerne om kjendisar som vert brukte utan lov, og dei som klikkar seg vidare til nettsidene der dei kan lesa meir om kjendisane, endar gjerne opp på noko Bitcoin-greier. Viss ein ser vekk frå det moralsk forkastelege i dette, er det rart at folk bit på, men det skjer visst. I serien møter me ei som gjekk fem på.

Men me skal ikkje sjå vekk frå det moralsk forkastelege. Johan Golden er ein av dei som vert brukt på denne måten. Golden engasjerer advokat, han prøver å få politi og departement engasjert i saka, men han møter stort sett ein vegg. Viss han ein sjeldan gong får kontakt med nokon hjå Meta/Facebook, får han beskjed om å senda e-post til ei adresse ingen ser ut til å sjekka. Til slutt reiser han til California for å prøva å treffa Mark Zuckerberg, og det er det jo ingen som trur at han greier å få til.

Det er ein passeleg underhaldande serie. Dei store overraskingane kjem aldri, men Golden får klart fram korleis Meta berre tenkjer på éin ting: Pengar. Dei håvar inn enorme summar på annonsar, både ekte og falske, og det har dei tenkt å halda fram med. 

Guffen tilrår.

Motorpsycho (Rockefeller, Oslo, 22.3.2026)

Det er lenge sidan eg hadde så små forventingar til ein Motorpsycho-konsert. Den eine og minste grunnen er at den ferskaste plata deira er heilt på det jamne, men det treng ikkje bety så mykje: Dei har jo nok av suverene songar dei kan dra fram viss det trengst. Den andre og store grunnen er meir openberr: Dei har framleis med seg trommeslagaren Olaf Olsen, og han er absolutt ikkje den rette. Han er for tradisjonell, han har ikkje nok kraft og intensitet, han har eit avgrensa repertoar, og han manglar heilt autoriteten til Ingvald Vassbø, den andre trommeslagaren dei bruker for tida. Og han er langt, langt unna det makelause nivået til Tomas Järmyr, den siste faste trommeslagaren i Motorpsycho.

Så eg hadde låge forventingar, og eg vart ikkje overraska. Det spruta ikkje av bandet denne kvelden. Opningsnummeret, "Whip that Ghost", var fint, men med ein gong musikken vart litt hardare, fungerte ting dårlegare. Eg merka at eg rett som det var kjeda meg, og det var ikkje difor eg kom. 

Av og til glimta det til. "Lady May" og "The Alchemyst" var solide, og også "Gullible Travails" var godkjende. Men jamt var det altså ikkje ein ideell kveld, og på veg til hotellet merka eg at viss Olsen er med også på neste turné, kan det henda at eg står over den turneen. Og slik har eg aldri tenkt før.

Guffen er lunken. 

Meir Motorpsycho på kulturguffebloggen
USF, Bergen, 17.10.2009
Vossajazz, Voss, 26.3.2010
Øyafestivalen, Oslo, 14.8.2010
Byscenen, Trondheim, 18.3.2011
Johan Harstad: Motorpsycho. Blissard (2012)
Bergen Kjøtt, Bergen, 24.3.2012
Den norske Opera, Oslo, 11.11.2012
Røkeriet, Bergen, 13.4.2013
Ekstremsportveko, Voss, 27.6.2013
Røkeriet, Bergen, 27.3.2014
Slottsfjell, Tønsberg, 18.7.2015
Marius Lien (red.): Supersonic Scientists (2015)
Den store Motorpsychodagen, Trondheim 12.12.2015
Røkeriet, Bergen, 9.4.2016
Begynnelser, Trøndelag teater, 7.9.2016
Landmark, Bergen, 26. og 27.9.2016
Moldejazz, 21.7.2018
Lars Ramslie: A Boxful of Demons (2018)
Hulen, Bergen, 11. og 12.4.2019
Motorpsycho. Into the Maelstrom (2019)
Grieghallen, Bergen, 12.6.2021
Kulturhuset i Bergen, 19.4.2022
Union Scene, Drammen, 14.10.2022
Den Nationale Scene, Bergen, 31.5.2023
USF, Bergen, 16.9.2023
Verkstedhallen, Trondheim, 23.9.2023
Marius Lien: Motorpsycho og Ståle Storløkken. The Death Defying Unicorn (2023)
USF, Bergen, 27.3.2025
Høvleriet, Haugesund, 28.3.2025
Folken, Stavanger, 29.3.2025

Kristian Prestgard: Fra Heidal til Decorah (1996)

Decorah-Posten er ei av dei legendariske norskamerikanske avisene. Avisa vert gjerne rekna som ei av dei tre store, saman med Skandinaven (1866–1941) og Minneapolis Tidende (1895–1935). Decorah-Posten fekk eit langt liv, avisa vart grunnlagt i 1874 og kom ut heilt til 1972. Kristian Prestgard (1866–1946) arbeidde for avisa frå 1898. I 1923 vart han redaktør, ei stilling han hadde til han døydde. Mot slutten av livet skreiv han livsminna sine, og desse vart gitt ut femti år etter at han var død.

Han skildrar livet sitt greitt, frå oppveksten i den litt avstengde Heidal, til eit liv som rimeleg kjent nordmann i USA. Han var skuleflink og vart etter kvart knytt til folkehøgskulen. Han møter mange av dei store i samtida, og var ein ivrig norskdomsmann. Planen var å verta lærar på ein folkehøgskule, men i 1893 reiste han til USA for å skriva om verdsutstillinga i Chicago for norske aviser. Han vart i USA resten av livet. Han budde litt i Minneapolis, men fann seg langt betre til rette i småbyen Decorah. 

Han skildrar livet greitt, men det vert likevel aldri meir enn greitt. Det er rimeleg traust, og det er ikkje alt og alle han skriv om som er like interessante. Teksten er òg omtrent fri for humor.

Guffen er lunken. 

Meir utvandring på kulturguffebloggen
L.A. Stenholt: Knute Nelson (1896)
Johan Bojer: Vår egen stamme (1924)
Ole E. Rølvaag: Giants in the Earth (1927)
Ole E. Rølvaag: Peder Victorious (1929)
Ole E. Rølvaag: Their Fathers' God (1931)
Hjalmar R. Holand: The Kensington Stone (1932)
Hjalmar R. Holand: My First Eighty Years (1957)
Erik Wahlgren: The Kensington Stone, a Mystery Solved (1958)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Hundevakt (1961)
Hjalmar R. Holand: A Pre-Columbian Crusade to America (1962)
Gudrun Hovde Gvåle: O.E. Rølvaag. Nordmann og amerikanar (1962)
Alfred Hauge: Gå vest - (1963)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Landkjenning (1964)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Ankerfeste (1965)
Theodore C. Blegen: The Kensington Rune Stone (1968)
Utvandrarna (1971)
Nybyggarna (1972)
Einar Haugen: Norsk i Amerika (1975)
Anders Buraas: De reiste ut (1982)
Lars Chr. Sande (red.): De som dro ut (1986)
Gjerde & Qualey: Norwegians in Minnesota (2002)
Sverre Mørkhagen: Farvel Norge (2008)
Garrison Keillor: Life among the Lutherans (2009)
Gotaas og Kvarsvik: Ørkenen Sur (2010)
Sverre Mørkhagen: Drømmen om Amerika (2012)
Sverre Mørkhagen: Det norske Amerika (2014)
Odd S. Lovoll: Across the Deep Blue Sea (2015)
David M. Krueger: Myths of the Rune Stone (2015)
Odd S. Lovoll: Two Homelands (2018)
Odd S. Lovoll: Colonel Hans Christian Heg and the Norwegian American Experience (2023)

Louis Theroux: Inside the Manosphere (2026)

Theroux har laga mange dokumentarar. Han går ofte rett inn i merkelege eller kritiske underkulturarar, og prøver på eit litt keitete vis å få medlemmene til å opna seg opp. Han oppsøkjer gjerne situasjonar der han sjølv vert ukomfortabel, og slik er det absolutt her.

Filmen handlar om dei altfor maskuline påverkarane. Eg har (sjølvsagt) korkje sett eller høyrt dei snakka, men eg har i alle fall høyrt om to av dei det vert snakka om her, dei to Tate-brørne. Dei Theroux snakkar med er same ulla - dei har altfor store musklar, altfor høge tankar om seg sjølv, og er altfor glade i å presentera løgner og konspirasjonsteoriar som sanning. 

Det er ikkje spesielt behageleg å sjå på. To av dei han snakkar mest med seier begge at dei praktiserer "one-sided monogamy", som går ut på at han kan vera verdas største rundbrennar, medan kona/sambuaren ikkje kan vera det. Dei står og seier at det er slik menn og kvinner er, viss ei kvinne elskar ein mann høgt nok, finn ho seg i slike sidesprang. Kona står ved sida av og nikkar. Dei har òg ein altfor låg terskel for å bruka vald, eller å snakka om å bruka vald. Ikkje uventa heiar dei på Trump.

Det er ein heilt grei film. Theroux kunne gjerne ha pressa dei litt hardare, men dei gongene han vert meir kritisk enn dei har lyst til, får han gjerne nokre sekund stillheit før svaret kjem. Og han kunne godt ha pressa dei litt meir på kvifor dei har så forkvakla kvinnesyn.

Guffen tilrår.

Sarah Wynn-Williams: Careless People (2025)

Eg har aldri vore aktiv på Facebook. Eg har hatt ein konto i mange år, mest av di det var informasjonskanal for fotballtreningar og klasse-aktivitetar for borna i heimen. Det går sikkert an å sjå føre seg nyttige ting Facebook kan brukast til, men eg har aldri teke meg tid til å leita etter dei.

Denne boka gjorde meg ikkje akkurat lysten på å verta meir aktiv på Facebook. Sarah Wynn-Williams arbeidde der frå 2011 til 2017, som leiar for den internasjonale satsinga deira ("global public policy director") og vart meir og meir oppgitt over det ho opplevde. Då ho tok til, såg ho på Facebook som ein ideell organisasjon som kunne gjera verda til ein betre stad; etter kvart skjøna ho at det handla om å tena mest mogleg pengar.

Ho viser korleis sjefen for Facebook, Mark Zuckerberg, var uvitande og uinteressert om internasjonal politikk. Ho viser korleis leiinga ignorerte åtvaringar om misbruk av Facebook. Ho viser korleis hat enkelt kan forsterkast der. Ho viser korleis folk vert manipulerte av å vera der. Ho viser korleis land me helst ikkje vil samanlikna oss med brukte Faceook til å spionera på eigne innbyggjar. Osb. Ho viser òg at Facebook slettes ikkje er ein inkluderande arbeidsplass, og at både ho og andre vert seksuelt trakassert av leiarane sine.

Det er ei fin bok, som mange, mange fleire burde lesa. 

Guffen tilrår.

George Eliot: Silas Marner (1861)

Her er det fare for at eg repeterer meg sjølv endå ein gong, men denne klassikar-serien til Skald er finfin. Det er så gjennomført - bøkene er flotte, omslagsteikningane er midt i blinken, omsetjingane held høg klasse, og dei fleste bøkene er godbitar frå litteraturhistoria. Det er stas å vera tingar; tre gonger i året finn eg ei bok i psotkassa som er tilrådd av andre.

Denne boka var ukjend for meg, og sjølv om eg kjende til George Eliot trur eg ikkje at eg har lese noko av ho før. Boka imponerte heile vegen - god historie som er godt fortalt, gode karakterar og sært godt språk.

Det handlar om vevaren Silas Marner. Etter at han vert skulda for eit tjuveri i heimbygda flyttar han til Raveloe. Her held han seg mest for seg sjølv, og har eit så lågt forbruk at han legg seg opp store verdiar i gull og sylv. Desse vert stolne ei natt. Seinare vert han, litt uventa, fosterfar til ei lita jente, etter at mot hennar frys i hel nær huset hans. Dei to får eit godt og varmt forhold. Det viser seg at der er ein liten samanheng mellom tjuveriet og dødsfallet, og ein av dei meir velståande i bygda prøver å overta ansvaret for den vesle jenta. 

Eliot skriv innsiktsfullt og klokt, og sjølv om det kjem nokre frampeik er boka full av små og store overraskingar. Ei gild lesestund.

Guffen tilrår. 

Kåre Prytz: Vestover før Columbus (1990)

Eg arva denne boka i sommar, etter ein slektning som gjerne noterte litt i bøker han las. Alt på den andre tekstsida har han notert "tull" i margen. Han var særs kunnskapsrik, også når det galdt dei tidlege ekspedisjonane til Vinland, og det var ein påstand frå desse han var usamd i. Eg er ikkje på same nivå som han, men eg kan litt om den delen av verdshistoria, og utover i boka kom det mange fleire påstandar om oppdaginga av det amerikanske kontinentet. 

Det undra meg at eg ikkje hadde høyrt om dette. Eg søkte litt på nettet etter Prytz, og fekk eit slags svar i ein avisartikkel frå Hamar Arbeiderblad, trur eg, trykt etter at Prytz var død. Der stod det at mange tvilte på påstandane hans, men ein av dei som gjekk god for dette var Thor Heyerdahl. Då tenkte eg mitt, igjen.

Prytz skriv at amerikareiser var svært vanlege i tida før Columbus. Han skriv om korleis grønlendarane sigla opp og ned langs den amerikanske austkysten og gjekk i land mange stadar. Han går god for innskrifta på Kensingtonsteinen og meiner at den einaste feilen Hjalmar Holand gjorde, var å insistera på at dei som laga innskrifta reiste om Hudson Bay - Prytz meiner at dei må ha reist rett vestover frå Vinland. Og så vidare. Det er fantasirikt, men likevel relativt kjedeleg å lesa. Og han overtyder meg altså ikkje.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Morten Jørgensen: Sennepslegionen (1987)

Det var stas då denne boka kom. Det var ei bok som fortalde om oss! Ikkje oss direkte, men det handla om folk som likna på oss. Dei spelte i band, og det var haugevis av referansar til verkelege band og musikarar frå dei tidlege 80-åra. Førti år seinare er det litt lettare å sjå at historia ikkje er altfor original, men ho fengar likevel: Det handlar framleis om personar og miljø eg kan kjenna att.

Bandet Sennepslegionen var frå Oslo. Dei famlar seg litt fram før dei vert superstjerner i heile landet. Dei surfar litt på nyveiv-bølgja, men spelar ein litt meir mainstream-musikk (trur eg). På turne har dei med seg ein på tangentar, TT, og det er han som fortel denne soga. For dei fire i bandet handlar det mest om sex, drugs og rock'n'roll; forteljaren er ikkje så oppteken av det. Nokre kapittel vert fortalde gjennom ein av dei andre, og då vert det gradvis tydeleg korleis TT ikkje passar inn. Det vert òg tydeleg i kapitlet som handlar om tida etter at bandet vert oppløyst: TT får besøk av vokalisten i bandet, som har høyrt rykte om at TT skal skriva bok om bandet, og som seier at dei planane må han leggja vekk.

Det er ei fin bok. Her er ting å smila av, og mange ting ein kan kjenna att frå reelle biografiar. Jørgensen spelte sjølv i fleire band, og han kjenner språk og sjargong. Han bruker dette godt, utan at det verkar påklistra. 

Guffen tilrår. 

Knut Hamsun: Sult (1890)

Knut Hamsun hadde skrive nokre bøker før denne kom ut, men Sult er den fyrste gode romanen hans. Her siglar han inn i heilt andre farvatn, og boka varslar inngangen til ei ny litterær tid. Det same året publiserte han artikkelen "Fra det ubevidste Sjæleliv", der han vil at bøker skal handla om "sælsomme nerveirksomheder, blodets hvisken, benpibernes bøn, hele det ubevidste sjæeliv". Han nærmar seg dette området i Sult.

Det handlar om ein namnlaus, ung mann, som prøver å overleva i Kristiania, denne forunderlige byen som etc. Han vil skriva, og han kan skriva, og han sel rett som det er artiklar til aviser eller tidsskrift. Han har aldri mykje pengar - han kunne nok tent meir dersom han ville, men han vil at det han leverer frå seg skal vera eksepsjonelt bra. Det fører til at han går lange periodar utan mat, at han bur på høgst tvilsame stader, og at han av og til piner seg sjølv så hardt at han fantaserer. 

Det er ein flott roman, men han gjorde nok større inntrykk på meg fyrste gong eg las han. No vert det litt mykje repetisjonar. Det vert litt for mange skildringar av korleis han går i gatene utan mat eller pengar, ofte leitande etter noko han pantsetja for småpengar.

Guffen tilrår.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)

Carl Frode Tiller: Arbeidarhjerte, bok 2 (2025)

Roman nummer to i ein serie på to. Eg var sånn mellomnøgd med den fyrste boka, og er vel berre sånn mellomnøgd med denne òg. Det liknar for mykje på seg sjølv.

Forteljaren, Trond, har det ikkje alltid like bra. Han drikk mykje, og når han drikk mykje seier han ting han ikkje burde sagt, også når han er på jobb i klasserommet. Den fyrste episoden som vert skildra i boka, der han gjer narr av ein elev som ikkje vil seia det tyske ordet weniger, av dei fem siste bokstavane i ordet formar n-ordet, kunne han nok kome seg vekk frå, men når han seinare seier noko usannsynleg fordomsfullt til ein farga elev, er han ferdig. Eller han burde vore det.

Gjennom mange tilbakeblikk vert me kjend med fortida hans, og med folk rundt han. I botnen handlar romanen om korleis Noreg har endra seg det siste halve hundreåret, og dette vert tydeleg då romanen sluttar med at far hans, den trufaste gamalkommunisten, skal gjennom ein livstrugande operasjon.

Her er gode dialogar og fine konstruerte scener, men det vert litt som i opningsboka. Tiller er av og til for tydeleg, og eg sat ofte med ei kjensle av at dette hadde eg likt før. Ikkje nødvendigvis i denne boka, men tidlegare i forfattarskapen hans.

Guffen er lunken. 

Meir Tiller på kulturguffebloggen
Skråninga (2001)
Bipersonar (2003)
Innsirkling (2007)
Folkehelsa (2009)
Innsirkling 2 (2010)
Innsirkling (DNT 9.2.11)
Portrett av ein varulv (2011)
Innsirkling 3 (2014)
Kven er redd? (2015)
Begynnelser (Trøndelag Teater, 7.9.16)
Begynnelser (2017)
Flukt (2021)
Det framande landet (2022)
Arbeidarhjerte, bok 1 (2024)

Jens Schive og Hans Olav: Med kronprinsparet – for Norge! (1939)

Eg puslar av og til litt med utvandringa frå Noreg til USA. Eg er medlem i NAHA, det norskamerikanske historielaget, og fekk nyleg info om ei nettutstilling som handla om då det norske kronprinsparet vitja USA i 1939. Det var ikkje nokon snartur - dei var på farten i ti veker, og hadde tett program dei fleste dagane. Reiseruta deira gjekk, sånn grovt sett, frå New York–Chicago–Northfield–Grand Canyon–Hollywood–Seattle–Wellowstone–Minot–Minneapolis–Chicago–Cleveland–Washington DC–Boston. Dei vitja mellom anna storbyar, nasjonalparkar og norskamerikanske busetnader. 

Denne boka er skriven av to journalistar som var med på heile reisa. Jens Schive var redaktør i NTB, og leverte stoff til norske aviser, medan Hans Olav var redaktør for den norskamerikanske avisa Nordisk Tidende. Her står litt om førebuingane, før dei skildrar heile turen, medrekna turane over Atlanteren. Det vert litt for detaljert, og det vert altfor rosande, men i det heile er det ei fin skildring. 

Eg tek litt av kongeskrytet deira med ei klype salt, men det var nok slik at kronprinsparet, altså Olav og Märtha, gjorde eit godt inntrykk under turen. Det kjem òg fram kor viktig dette besøket var for norskamerikanarane, både dei som fekk møta dei kongelege, men og for dei som stod langs vegane og vifta med norske flagg.

Guffen tilrår.

The Silence of the Lambs (1991)

Eg husgar rimeleg godt kor mykje skryt denne filmen fekk då han kom. Alle skulle sjå han, og dei aller fleste vart imponerte - ein ting alle snakka om var skodespelet til Anthony Hopkins. Filmen fekk fleire Oscar, mellom anna for beste film. 

Det var difor noko uventa at filmen ikkje er noko å skryta av. Kanskje han er forelda, kanskje det er andre grunnar, men dette var ikkje spesielt spanande. Det var heller ikkje spesielt skremmande. Derimot var det klisjefylt, med fleire scener som me har sett mange gonger før. Nokre scener er direkte pinlege, som den då Clarice Starling er den einaste kvinna i eit rom fylt av politimenn, og der samtlege av mennene er akkurat like fordomsfulle som me skulle tru.

Starling, spelt av Jodie Foster, er nesten ferdig utdanna som FBI-agent. Ho vert sendt for å intervjua Hannibal Lecter, spelt av Hopkins. Dei to får eit slags krevjande forhold, der han etter kvart går med på å gje ho hint om kven den aktive seriemordaren Buffalo Bill eigentleg er. Starling finn Bill og drep han; Hopkins kjem seg ut av fengselet han sit i. 

Det heile er altså uventa seigt og keisamt. 

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Knut Liestøl: Moltke Moe (1949)

Moltke Moe vart i 1886 professor i "norsk Folkesprog med Forpligtelse til ogsaa at foredrage norsk Folketradition". Han var berre 26 år då dette professoratet vart oppretta. Trass den unge alderen var han alt kjent som eit flogvit, og det var nok difor han fekk den stillinga. Han var nok ikkje kvalifisert, sånn formelt sett, han hadde ikkje skrive noko doktoravhandling, og det gjorde han heller aldri. Han hadde heller ikkje nokon stor vitskapleg produksjon, og det kan henda at det han var best på var å samla inn tradisjonelt stoff. Kanskje han slekta på faren Jørgen i så måte.

Han støtta målsaka, og snakka varmt om fleire av dei tidlege målmennene. Han samarbeidde òg med dei, og han sat til dømes to år i styret for Det Norske Samlaget, og han var med i redaksjonen for Syn og Segn frå starten i 1894 til 1900. Han var ein varm tilhengar av samnorsk-tanken, og såg føre seg at dei to variantane av norsk skulle smelta saman ein gong i framtida.

Denne boka fortel om livet til Moe. Boka er skriven av Knut Liestøl, som var ein elev av Moe og som samarbeidde med han om utgjevinga av Norske folkevisor fraa millomalderen (1913). Det kan nok tenkjast at ein forfattar med noko meir avstand til Moe ville vore meir kritisk. Det er til dømes uklart for meg kvifor han ikkje skreiv fleire bøker og artiklar, og der tek Liestøl for lett på det. Han viser til noko venen Arne Garborg skal ha sagt, om at Moe mangla "vitskapleg egoisme", men det kan ikkje vera nok.

Guffen er lunken. 

Springsteen: Deliver Me From Nowhere (2025)

Bruce Springsteen framstår som ein sympatisk kar. Han har gode meiningar, og han er ikkje redd for å ytra dei. Nyleg gav han ut singelen "Streets of Minneapolis", der han er ekstremt kritisk til fridomen Trump har gjeve ICE, og til korleis ICE oppfører seg.

Musikken hans er derimot langt, langt under middels. Han kan godt vera den største artisten eg aldri har høyrt eit heilt album av. Då eg for nokre år sidan las sjølvbiografien hans tenkte eg at kunne prøva igjen, men det var meir enn nok med ein halv song. Men, sidan han er sympatisk, og sidan eg lå som eit slakt på sofaen her om dagen, valde eg å gje filmen ein sjanse.

Det handlar om åra då han vart ei noko større stjerne. Filmen opnar med at turneen hans etter The River vert avslutta. Plata og turneen gjorde han meir populær enn nokosinne, og filmen handlar om den mentale knekken han då fekk. Han isolerer seg, han innleier eit halvhjarta forhold til ei kvinne han møter, og han spelar inn nokre akustiske songar på eit heimestudio. Han får ikkje til å skapa den same kjensla i eit skikkeleg studio og insisterer på at heimeopptaka skal gjevast ut. Plata kjem ut under namnet Nebraska, og sjølv om han nektar å vera med på promotering av plata, sel ho mykje og forsterkar statusen hans. 

Det er ein forbausande tannlaus film. Det er uoriginalt, det er klisjefullt, det er ingen spanande dialogar, det er eit skodespel på det jamne, og det er litt uklart kven filmen er laga for. Vil verkeleg dei som likar Springsteen ha ein så puslete film?

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Glenn Kurtz: Men at Work (2025)

Av alle dei mange skyskraparane og andre vidgjetne hus i New York er nok Empire State Building best kjend. Andre hus er høgare, minst éin annan skyskrapar er flottare (Chrysler Building, sjølvsagt), men Empire er den alle kjenner. Bygget stod ferdig i 1931 og var det høgste bygget i verda fram til World Trade Center vart bygd i 1972. Etter terroråtaka der i 2001 var igjen Empire det høgste bygget på Manhattan, men frå 2012 til i dag er det bygd sju hus der, som er høgare.

Boka til Kurtz har ein sympatisk innfallsvinkel: Han vil heidra dei arbeidarane som bygde huset, ikkje dei rike som fekk det bygd. Han har to hovudkjelder: Ei tavle ved inngangen der 32 arbeidarar har fått namnet sitt, og mange av fotoa Lewis Hine tok under arbeidet. Han fotograferte mange av dei som fekk pris, og det er glitrande portrett. 

I omtalar av Empire State Building, både under bygginga og etterpå, vart arbeidarane presenterte anonymt, som ein stor masse med anonyme arbeidarar. Kurtz koplar saman namn og foto, samlar inn det han kan finna om dei, og dreg dei fram frå myrkret. Det er ikkje alltid han finn så mykje, og det er slettes ikkje alltid at desse korte biografiane er så interessante, men likevel. Så teksten er sympatisk og grundig, og fotoa er altså finfine. Det best kjende av dei, The Sky Boy, viser korleis Hine klipte bileta sine for å gjera dei meir dramatiske. 

Guffen tilrår.

Breakdown: 1975 (2025)

Dette er ein dokumentar som fortel litt amerikansk historie og litt filmhistorie. Det handlar mykje om korleis amerikanske filmar i og rundt 1975 kommenterte det som skjedde i samfunnet. Filmskaparane har intervjua skodespelarar, regissørar og andre som anten var aktive då, eller som ser tilbake på desse filmane. 

Eit av dei viktigaste poenga filmen vil få fram er at det amerikanske samfunnet lenge har vore på veg mot undergangen. Me snakkar gjerne om at Noreg er eit land med høg tillit til politikarar og andre mektige personar. Denne filmen meiner at det lenge var slik også i USA, men at det rundt 1975 vart opplagt at denne tilliten ikkje var fortent. Her er det litt Watergate, litt rasepolitikk, litt Vietnam, osb - store saker som prega det amerikanske samfunnet. 

Men det er òg eit viktig poeng at amerikansk film lenge har vore på veg mot undergangen. Filmen sluttar med at Haisommer vert ein kjempesuksess, og i åra etter vert det målet til Hollywood: Det som fanst av samfunnskritikk i filmar måtte vika for ei jakt på filmar som tente store, store pengar. 

Guffen tilrår. 

Top Secret! (1984)

Nja. Filmen er laga av dei same som laga Airplane og Naked Gun. Det er av og til lett å sjå, og av og til langt vanskelegare å forstå. Her er litt å le av, men det er òg litt for mange pinlege vitsar.

Filmen er ei lett blanding av mykje rart. Ei amerikansk popstjerne frå 1950-åra, Nick Rivers, vert sendt til ein kulturfestival i Aust-Tyskland. Det viser seg at Aust-Tyskland minner svært mykje om Nazi-Tyskland. Rivers vert innblanda i fridomskampen til motstandsrørsla, og greier (sjølvsagt) å løysa både eitt og hitt.

Nokre av vitsane i filmen er gode, og dei fleste av desse er visuelle. Det fungerer godt då Rivers kryp på magen mot nokre tyske uniformstøvlar, eller då det er stasjonen og ikkje toget som flyttar på seg, eller då telefonen i framgrunnen faktisk er like stor som han ser ut. Men det er langt fleire vitsar som er dårlege, og altfor mange av dei er litt halv-pikante. 

Guffen kan ikkje tilrå dette.