Harper Lee: The Land of sweet Forever (2025)

Harper Lee gav eigentleg berre ut éi bok medan ho levde. To Kill a Mockingbird vart ein stor suksess. Lee var 34 år då boka kom ut, og sjølv om ho levde til ho vart 90, var den einaste andre boka som kom ut i levetida hennar, Go Set a Watchman, nærmast ei tidlegare utgåve av Mockingbird. 

I denne boka er det samla åtte noveller og åtte andre tekstar. Nokre av dei har vore publisert tidlegare, men her kjem dei i bokform for fyrste gong. 

Boka har eit informativt og vesentleg føreord, skrive av Casey Cep. Cep fortel om arbeidet for å finna desse tekstane. Novellene er grupperte etter tema - fyrst kjem tre som handlar om oppvekst, så kjem det tre med handling frå New York. Av og til ber dei preg av å vera tidlegare arbeid, men jamt over er det fine noveller. Dei er skrivne i det same lågmælte språket som Mockingbird, også når dei tek opp store og viktige tema.

Dei andre tekstane er kortare sakprosatekstar. Lee fortel mellom anna om når ho er på filmsettet til Mockingbird, og ho skriv varmt om den gode venen Truman Capote. 

Guffen tilrår.

Meir Harper Lee på kulturguffebloggen
To Kill a Mockingbird (film, 1962)
Go Set a Watchman (2015)

Merethe Lindstrøm: Om tingenes natur (2025)

Eg-forteljaren, Julie, er forfattar. Ho skriv rimeleg gode bøker, men det ber seg ikkje økonomisk: For å overleva vaskar ho heime hjå ein del folk, samstundes som sambuaren hennar noko motvillig køyrer buss. Det er ikkje mykje velstand å snakka om - dei bur i dårlege hus, dei kan ikkje betala rekningane sine i tide, og dei har ikkje alltid nok mat.

Mykje av romanen handlar om dei formative åra i oppveksten hennar. Ho reiste mykje, ofte saman med ein tysk kjæraste. Han var frå ein velståande familie, men hoppa av legestudiet av di han ville verta pianist. 

Merethe Lindstrøm skriv fantastisk. Her er (som vanleg) eit godt og flytande språk, fullt av fine metaforar og stillferdige påfunn. Det er ikkje lett å referera handlinga i ein slik roman, men det er kanskje heller ikkje meininga. Det er ei bok om sakn, om kunst, om det å høyra til ein stad. Og det er kanskje ei bok om å vera forfattar.

Guffen tilrår. 

Meir Lindstrøm på kulturguffebloggen
Sexorcisten og andre fortellinger (1983)
Borte, men savnet (1988)
Kannibal-leken (1990)
Regnbarnas rike (1992)
Svømme under vann (1994)
Steinsamlere (1996)
Stedfortrederen (1997)
Jeg kjenner dette huset (1999)
Natthjem (2002)
Ingenting om mørket (2003)
Barnejegeren (2005)
Gjestene (2007)
Dager i stillhetens historie (2011)
Arkitekt (2013)
Fra vinterarkivene (2015)
Nord (2017)
Fuglenes anatomi (2019)
Vinterhest (2022)
Når vi synger (2023)

Johannes Gjerdåker: Levande landskap (1999)

Johannes Gjerdåker var ein av dei store lokalhistorikarane frå Voss. Han skreiv mange bøker om jubilerande lag og verksemder, han var med på skriva gards- og ættesoger, og han skreiv ei glimrande ålmennsoge i to band. Denne boka var òg ei slags jubileumsbok, men her var det jubilanten som kom med gåva: Vekselbanken fylte 100 år, og fekk laga ei bok som handla om korleis vossabygda hadde endra seg i den perioden. 

Det opnar med eit kapittel om Vossavangen, før dalføra som går ut frå Vangen får sitt eige kapittel. Det handlar ikkje berre om Voss kommune, rutene går til Granvin (som då var eige herad) og til Gudvangen (som ligg i Aurland). 

Det er heller korte tekstar; Gjerdåker er innom mange emne. Men det er gode tekstar, og dei inneheld mykje verdfull informasjon. Med litt godvilje kan ein kalla denne boka ei ålmennsoge i miniatyr, og her finst fleire døme på at to-tre setningar i denne boka seinare er vorte heile artiklar i den lokalhistoriske årboka Gamalt frå Voss. 

Så det er ei flott bok, og noko av det mest gledelege er at boka er så rikt og flott illustrert. Slik er det vanlegvis ikkje i dei lokalhistoriske bøkene til Gjerdåker, men her er det altså illustrasjonar - både nye, gamle og sjeldne.

Guffen tilrår. 

Nonnas (2025)

Dette var vel den eine gongen i året at heile hushaldet samla seg om ein film. Smakane sprikar, slik at dette vart eit kompromiss ingen var heilt nøgde med.

Filmen er basert på ei sann soge: Italiensk-amerikanske Joe Scaravella har nett mist mor si. Han arvar ein del pengar, og finn ut at den beste (og mest optimistiske) måten å heidra mora på er å opna ein restaurant. Han har ikkje noko røynsle med dette, korkje å driva ei verksemd eller å jobba på restaurant, men løysinga hans er sjarmerande: Han inviterer bestemødrer, nonnas, til å laga heimelaga mat på kjøkkenet. Han tilset fire nonnas. 

Det heile går til pises. Bortsett frå slekt og vener får dei ingen gjestar, og Joe får heller ikkje napp hjå matjournalistar. Han vert motarbeidd av lokale folk på Staten Island, og til slutt må han innsjå at han må stengja dørene. Men sidan dei har mykje ferdiglaga mat inviterer han kreti og pleti til eit siste ope hus. Og - under over alle under - ei av dei som kjem er ein matjournalist, og ho skriv så varmt om maten og restauranten at alt likevel ordnar seg.

Grei tidtrøyte framfor skjermen. Nja, for så vidt, sjølv om du neppe får lettare underhaldning enn dette. Og eg er stor tilhengar av å sjå filmar fleire gonger, men her trur eg ikkje det vert aktuelt.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Iain Key (red.): Billy Bragg. A People's History (2025)

Billy Bragg er vel ein av desse artistane eg likar godt, utan at eg kjenner musikken hans i detalj. Dei tre-fire fyrste platene hans var finfine, og eg var på konsert med han to gonger seint i 1980-åra, men eg datt litt av utover 1990-åra. I gamle dagar var det stort sett berre han og gitaren, seinare har han òg hatt med seg fleire på scena. Han er sosialist, og mange av songane hans er sterkt politiske. Men han skriv òg varme songar om kjærleik og nærleik. Konsertane hans er ein blanding av musikk, politikk og humor - han er ein god forteljar, og han kan vera hylande morosam.

Han har mange trugne fans, og i denne boka kjem meir enn 700 av dei til orde. Boka er kronologisk lagt opp, slik at desse 700+ tekstane oftast er knytte til konsertar. Av og til kjem Bragg sjølv inn med forklaringar og opplysningar, men stort sett er det altså fansen som skriv. Og dei skriv godt - fabelaktig godt. 

Nokre få av desse stykka er rett nok enkle, av typen "eg har likt Bragg i mange år, eg har alle platene og har vore på mange konsertar, og eg synest at han er flink". Men stort sett er dei gode, og mange av dei er både varme og rørande. Svært mange nemner songen "Tank Park Salute", ein song Bragg skreiv etter at far hans døydde, og dei fortel om korleis tårene strøymer når den songen vert framført live. Ein annan song som ofte vert nemnt er "A New England", med refrenget "I don't want to change the world/I'm not looking for a new England/I'm just looking for another girl". Ei kvinne fortel om ein konsert ho var på saman med eks-mannen. Han song med på alle songane, men ikkje denne. Ho spurde kvifor, og han sa at "he was not looking for a new girl". Ho skriv vidare at "That was probably the most romantic thing he ever said to me in the 16 years I wasted with that motherfucker".

Men det som verkeleg gjer desse tekstane gode, er at dei viser korleis Bragg er. Han snakkar med alle, og han gjer det av di han likar det. Han kjem alltid ut i salen etter konsertar og snakkar med dei som vil. Han gjev gode råd, han kjem med gode replikkar, og han gjev gjerne ein raus klem til dei som treng det. Han framstår svært folkeleg, og det er jo òg gledeleg at han står fast ved dei politiske ideane som prega han i ungdommen. Eg fekk lyst til å gå på ein Bragg-konsert igjen ein gong, og eg vonar at det let seg gjera.

Guffen tilrår. 

On the Waterfront (1954)

Sommaren 1988 budde eg i Breckenridge, Colorado. Der var det ein filmfestival. Dei viste stort sett nyare filmar, men dei viste òg denne filmen, og sjølvaste Karl Malden var der for å snakka litt, både før og etter filmen. 

Eg hugsar filmen som eitt av høgdepunkta under festivalen, og eg likte filmen også no, men det er kanskje ikkje så altfor originalt. Det handlar om hamna i Hoboken, New Jersey, der ei sterk fagforeining styrer alt som skjer, omtrent slik mafiaen ville gjort det. Hovudpersonen, Terry Malloy (spelt av Marlon Brando), er på lag med leiaren for fagforeininga, men han passar berre delvis inn. Då han vert lurt til å vera med på mordet av ein potensiell tystar, leiar han i staden eit opprør mot foreininga, assistert av Edie Doyle (dotter til han som vart drepen) og presten Barry (spelt av Karl Malden). Så kjem det litt vald og slåsting, før det kjem ein passeleg happy ending.

Det er altså ein fin film, men det vert litt lite originalt, av og til vert det nesten klisjefullt. Måten Malloy stavrar seg fram mot slutten er nesten pinleg. Det er òg ein film der det omtrent berre er menn - Edie Doyle er den einaste kvinna med ei nokolunde stor rolle. På den andre sida er Brando rimeleg stor i denne filmen, som vel var ein av dei fyrste filmane hans.

Guffen tilrår.

Knut Hamsun: Redaktør Lynge (1893)

Etter to glimrande Hamsun-romanar fell nivået litt her, men ikkje verre enn at boka er vel verdt å lesa. Her er rett nok ikkje så mykje av blodets hvisken eller benpipenes bønn her, men likevel.

Det handlar i hovudsak om, Alexander Lynge, redaktøren i venstre-avisa Gazetten. Han ser seg sjølv som viktigare enn han er. Han vil gjerne setja dagsorden, men er eigentleg mest oppteken av å selja aviser og å tena pengar. Han har mykje makt som redaktør, men er like lite populær, og han er slettes ikkje så sjarmerande som han trur han er. 

Det handlar òg om den nokre meir høgre-orienterte familien Ihlen, og folk i omgangskrinsen deira. Det er ei viss overlapping med redaktøren, og denne overlappinga opnar med at sonen i familien får trykt ein artikkel i Gazetten, før han får fast jobb. Han er ikkje godt eigna for avisarbeid, men det er ikkje det viktige for Lynge - det handlar meir om at han her kan få kontakt med ei av døtrene i Ihlen-familien.

Hamsun nytta minst éin levande modell i boka, ser eg på nettet, og det kan henda at dei som las boka då ho var fersk fann fleire spark og stikk til samtida. Uansett - det er ei heilt grei bok.

Guffen tilrår.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Sult (1890)
Mysterier (1892)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)

Girl Climber (2025)

Denne filmen handlar om den amerikanske klatraren Emily Harrington. Ho har ein draum: Ho vil verta den fyrste kvinna som klatrar ruta "Golden Gate" på El Capitan i Yosemite på under 24 timar. Tre andre kvinner hadde klatra andre ruter i den same fjellveggen på under 24 timar, men ikkje denne. Det er ei krevjande rute - fjellveggen er over 900 meter høg. Heller ikkje mange menn har klatra ruta på så kort tid - viss eg forstår internett rett var det maks fem. Harrington er ambisiøs, så sjølv om ho mislukkast nokre gonger prøver ho igjen. Filmen får ein happy ending. 

Det er ein fin film. Klatring er ein av idrettane der det er opplagt at kvinner og menn konkurrerer kvar for seg, og det handlar dels om rekkjevidde. Langs ruta har Harrington merka seg ut fem krevjande taulengder, og i den eine av desse, ei sprikk (skorstein), er det vanlege trikset å kila skorne fast mellom sidene av skorsteinen. Harrington har ikkje store nok sko her, men ho finn ei løysing: Ho tek på seg eit ekstra par sko på dette strekket. Ho klatrar saman med legendariske Alex Honnold, som tørt kommenterer at dette er noko nytt i klatresoga.

Guffen tilrår. 

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Andreas Backer: Til fjells med Andreas Backer (1944)
Den norske himalayaekspedisjonen: Tirich Mir til topps (1950)
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Per Hohle (red.): Fra varde til varde (1971)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Ragnar Frislid: Gjende (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Gangdal og Holm: Everest. Den tunge veien (1995)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Per Roger Lauritzen: Claus Heiberg. Veiviser i krig og fred (1999)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Conrad Anker og David Roberts: The Lost Explorer (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Michael Kodas: High Crimes (2008)
Lars Monsen og Trond Strømdahl: Norge på langs (2009)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Henrik Svensen: Bergtatt (2011)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Dagfinn Hovden: Tindekliv på Sunnmøre (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)
Everest (2015)
Anne-Mette Vibe: Therese Bertheau. Tindestigerske og lærerinde (2016)
Jan Aasgaard: Jotunheimen gjennom historien (2016)
Free Solo (2018)
Sveinung Engeland: Høyde over havet (2021)
Trango. Et ønske om å leve sterkt (2025)

Øystein Hellesøe Brekke: Kontoret. Hanseatens historie (2024)

Det handlar om hanseatane, eit handelsnettverket som med utgangspunkt i Tyskland hadde mykje makt over handelen i nord-Europa i fleire hundre år. Til Bergen kom dei rett etter Svartedauden, og denne boka fortel (i hovudsak) om historia til dette Kontoret i Bergen. Men det er uråd å fortelja den historia utan å sjå til andre byar og til politikk og maktkamp i dei nord-europeiske landa, og der ligg kanskje grunnen til at alt i boka ikkje fengar like mykje: Det vert veldig mange namn og kongar og hendingar å halda styr på.

Hanseatane som kom til Bergen utvikla eit eige, lite samfunn i byen. Dei fylgde ofte sine eigne lover, og dei var det mange av. Dei prøvde å ikkje velja side i dei mange usemjene og krigane mellom Sverige og Danmark-Noreg. Mange av dei vart svært velståande, og dei som ville klatra på den hanseatiske rangstigen måtte gjennom rare ritual: Eitt av dei mest uventa kapitla handlar om opptaksprøvane aspirantane måtte gjennom. Det heile minner mest om ei noko seriøs russefeiring.

For oss som har budd i Bergen er dette ei grei innføring i kva hanseatane stod for. Men det er ikkje ei bok som sprudlar, og av og til vert det altså litt for omfattande.

Guffen er lunken.

The Odyssey (2026)

Dikt-eposet (eller epos-diktet?) Odysseen er, som alle veit, ein av hjørnesteinane i litteraturhistoria. Det er (truleg) nærare 3000 år gamalt, det skal vera skrive av Homer, og det finst ei lang, lang rekkje av omsetjingar. Arne Garborg sette det om til nynorsk, og dette var den fyrste norske omsetjinga. Boka kom ut i 1918. 

Det har òg vore filma fleire gonger. Denne nyaste filmen er like episk som ein kan venta det - filmen varar bortimot tre timar, og her er ikkje spart på konfekten. Her er store krigsscener, her er storslegne landskap, og det er òg solid skodespel. Eg var noko usikker på om filmen var noko for meg, men eg hadde fine timar i kinosalen.

Odyssevs, som er konge i Ithaka, har vore heimefrå i tjue år. I filmen vekslar mellom det han har opplevd, og det som skjer i Ithaka. Der går mange ut frå at han er død, og kona hans har mange friarar. Han er ein son som har rett til å arva trona, men han er sett på som ein pusling. 

På reisene sine opplever Odyssevs mykje. Filmen opnar med det kjende gjennombrotet i krigen om Troja, der Odyssevs og mennene hans kjem seg inn i byen ved å gøyma seg i ein trehest. Etter denne vinsten tek han ein omveg heim, og møter mellom anna sirener, monster og ei trollkone, i tillegg til at han må innom dødsriket Hades.

Det er fengande, og det er bra. Me veit jo (omtrent) kva som skal skje; me veit at Odyssevs overlever alt han er ute for og at han kjem til å koma heim for å ordna opp, men det er likevel ein høveleg spanande film.

Guffen tilrår. 

John Lennon: Skywriting by Word of Mouth (1986)

John Lennon gav ut to bøker midt i 1960-åra. Bøkene har relativt korte tekstar, oftast humoristiske og prega av stor interesse for ordspel, og tekstane er illustrerte med fantasirike teikningar. Den fyrste boka vart ein braksuksess, medan den andre, som kom året etter, ikkje vart like populær. Ein viktig grunn til det var truleg at den fyrste stod for noko nytt, medan den andre var rimeleg lik den fyrste.

Denne boka kom ut seks år etter at Lennon vart drepen, og inneheld tekstar han skreiv i 1970-åra. Her er blinkskot her òg, men det er langt mellom dei. Her er mykje av det same som i dei to fyrste bøkene, slik at eg får ei kjensle av at dette har eg lese før.

Unntaket er dei fire tekstane som opnar boka. Dei vert presenterte under den felles overskrifta "The Ballad of John and Yoko", og der fortel Lennon om korleis han møtte Yoko Ono, korleis det var mot slutten av The Beatles, og kva han og Ono dreiv med i åra rundt 1970. Det er korte tekstar, men desse var like fullt dei langt mest interessante i boka.

Guffen er lunken. 

Meir The Beatles på kulturguffebloggen
A Hard Day's Night (film, 1964)
John Lennon: In His Own Write (1964)
John Lennon: A Spaniard in the Works (1965)
Magical Mystery Tour (film, 1967)
Yellow Submarine (film, 1968)
Jann Wenner: Lennon Remembers (1970)
Let It Be (film, 1970)
Williams/Marshall: The Man Who Gave The Beatles Away (1975)
Mark Shipper: Paperback Writer (1978)
The Rutles/All You need is Cash (film, 1978)
Brown og Gaines: The Love You Make (1983)
Ian MacDonald: Revolution in the Head (1994)
The Beatles Anthology (fjernsynsserie, 1995)
The Beatles: Anthology (2000)
Ringo Starr: Postcards from the Boys (2004)
Joshua M. Greene: Here Comes The Sun (biografi om George Harrison, 2006)
Howard Sounes: Fab. An intimate Life of Paul McCartney (2010)
George Harrison. Living in the material World (film, 2011)
Hunter Davies (red.): The John Lennon Letters (2012)
Good Ol' Freda (2013)
Mark Lewisohn: The Beatles. Tune In, del I (2013)
Mark Lewisohn: The Beatles. Tune In, del II (2013)
Tom Doyle: Man on the Run (2014)
Paul Du Noyer: Conversations with McCartney (2015)
Michael Seth Starr: Ringo. With a Little Help (2015)
The Beatles. Eight Days A Week (2016)
Sgt. Pepper's Musical Revolution (2017)
George Harrison: I Me Mine (2017)
Tony Barrell: The Beatles on the Roof (2017)
The Beatles: Get Back (bok, 2021)
Paul McCartney: The Lyrics (2021)
The Beatles. Get Back (fjernsynsserie, 2021)
McCartney 3, 2, 1 (2021)
Kozinn og Sinclair: The McCartney Legacy, Volume 1 (2022)
Kenneth Womack: Living the Beatles Legend. The Untold Story of Mal Evans (2023)

Untold: Chess Mates (2026)

Gode dokumentarfilmar bør fortelja ei god historie, men dei bør òg ha (minst) éi uventa vending. Slik er det absolutt her, og denne filmen fenga meg heile vegen. 

Den unge amerikanaren Hans Niemann vart eit nett-fenomen i sjakkverda. Han viste langt meir kjensler enn andre, og var òg ein habil spelar. Ikkje heilt i verdstoppen, men på eit nivå rett under. Han var best i nettsjakk, og noko mindre god i fysisk sjakk. Under ei turnering i USA rundspelte han Magnus Carlsen. Carlsen er ikkje den beste taparen i verda, men vanlegvis er han irritert på seg sjølv. Denne gongen retta han skytset mot Niemann: Carlsen trekte seg frå resten av turneringa, og la ut ei melding som gjekk langt i å skulda Niemann for juks. Niemann vedgjekk seinare at han hadde juksa i 30-40 spel i nettsjakk, men det var lenge sidan. 

Andre store sjakkspelarar støtta Carlsen, og Niemann vart i stor grad frosen ut. Heilt til den store nettstaden chess.com ville finna ut om Niemann faktisk hadde juksa. Dei har gode apparat for å fanga juksarar på nettstaden sin, og prøvde ut dei same metodane på dei fysiske spela til Niemann. Og det er her den gode vendinga kjem inn: Dei fann ikkje noko prov på juks. 

Her er nye intervju med Niemann, Carlsen, far til Carlsen, leiarane av chess.com, og storspelaren Hikaru Nakamura. Det er ikkje tvil om at Niemann er den minst sympatiske av desse, han er arrogant og litt for sjølvsikker, men samstundes er det hjå han sympatien vert liggjande. Han snakkar om at dei etablerte sjakkspelarane har så stor respekt for Carlsen at dei automatisk støtta han, og at dei difor laga ein felles front mot Niemann. Den fronten finst framleis, sjølv om han altså vart frikjent for juks.

Guffen tilrår. 

In Restless Dreams: The Music of Paul Simon (2023)

Ein lang, roleg og fin film. Det handlar dels om innspelinga av Seven Psalms, plata Paul Simon gav ut i 2023, og dels om heile karriera hans. Eller kanskje halve karriera hans - den kronologiske gjennomgangen sluttar vel med The Rhythm of the Saints, som kom i 1990. Filmen er ikkje kronologisk bygd opp, det vekslar mellom samtid og fortid. 

Han slo gjennom som den mest kreative delen av duoen Simon & Garfunkel. Han skreiv så godt som alle songane deira, medan Art Garfunkel var god på arrangering og harmonering. Dei to røystene deira stod godt til kvarandre, og etter at dei slo gjennom med den andre versjonen av "The Sound of Silence" i 1965 var dei store. Den siste LP-en deira, Bridge over Troubled Water, kom i 1970, og førte til at dei vart endå større. Men då var òg dei to barndomsvenene leie av kvarandre, og Simon oppløyste gruppa.

Karriera hans gjekk litt opp og ned fram til 1986, då den aldeles glimrande plata Graceland kom. Filmen er klar over at dette var eit storverk, og gjev mykje plass til innspelinga og konsertane etterpå. Og til kontroversane - for førti år sidan var det jo slik at land som praktiserte apartheid vart boikotta av kulturverda, og Simon fekk kritikk for at han reiste til Sør-Afrika for å spela inn musikk med musikarar derfrå. Han forsvarte seg på ein grei måte - han greidde ikkje å forstå at boikotten skulle gå utover dei undertrykte i Sør-Afrika.

Simon gjev heile tida eit godt inntrykk, både i dei gamle arkivopptaka og i dei nyare intervjua. Han var 82 år då Seven Psalms kom ut, men han var likevel heile tida på leit etter dei beste lydane, dei beste tekstane og dei beste songane. 

Guffen tilrår. 

D.H. Lawrence: Sons and Lovers (1913)

Romanen har to delar. Desse to delane har ikkje andre namn enn "part 1 og 2", men dei kunne godt fått namna "Sons" og "Lovers". Den fyrste delen handlar om ein oppveksande familie i ein gruveby like ved Nottingham; i den andre delen er sønene i familiene vorte eldre.

Den fyrste delen er glimrande. Romanen er inspirert av oppveksten til Lawrence, og han skildrar eit samfunn med tradisjonelle kjønnsroller, der mannen bestemmer alt, og der borna ofte er redde for faren. Sympatien til forteljaren ligg hjå mora, som er sterk og klok, og som er den som held familien samla. 

Den andre delen er langt seigare. Hovudpersonen her er Paul, ein følsam som med kunstnarlege anlegg. Han vil ikkje arbeida i gruvene, men får seg ein slags kontorjobb, samstundes som han prøver seg som kunstnar. Han er dregen mot to kvinner - den meir tradisjonelle Miriam, som han passar godt saman med på eit platonisk nivå, og den noko meir frigjorte Clara, som tilfredsstiller dei meir fysiske behova hans. 

Denne andre delen er altfor omfattande, og midtveges har eg mist det meste av interessa for alle tre. Paul er ein fornuftig mann, han er langt meir open for likestilling enn det faren var, men likevel: Dette var ujamt. 

Guffen er lunken. 

Melissa Auf der Maur: Even the Good Girls Will Cry (2026)

I 1990-åra spelte Melissa Auf der Maur bass i to band eg ikkje høyrde altfor mykje på: Hole (som eg ikkje kjende i det heile) og Smashing Pumpkins (som eg nok burde høyrt meir på). Det var altså ingen openberr grunn til at eg skulle lesa denne, men boka fekk strålande meldingar fleire stader, så eg tok sjansen.

Det gjorde eg lurt i. Ein ting er at historia ho fortel er original og god, ein annan ting er at ho skriv veldig godt. (Ein tredje ting er at eg merka at eg var samd i/kjende meg att i mange av meiningane hennar, men det er ikkje ein spesielt viktig grunn til å lesa ei bok.) 

Ho vaks opp i Montreal, med to høgst interessante foreldre. Begge var originale, begge levde som bohemar, og dette prella av på dottera. Ho vart dregen til det alternative. Ho skreiv, ho var ein dugande fotograf, og etter kvart vart musikken det viktigaste. Etter ein Smashing Pumpkins-konsert snakka ho litt med Billy Corgan, sjefen i det bandet, og ikkje lenge etter fekk ho telefon frå Courtney Love, sjefen i Love: Ho trong ein ny bassist, og ho masa så lenge at Auf der Maur til slutt takka ja.

Boka handlar i hovudsak om 1990-åra, og Auf der Maur skriv om turnear og plateinnspelingar, og om dei ulike medlemmene i Hole. Courtney Love var ein krevjande sjef, men Auf der Maur greidde seg godt nok til at ho aldri kom på svartelista til Love. Her er mykje skriking og roping, og her er altfor mykje narkotika, men Auf der Maur kom seg gjennom 90-åra utan store skader. Ho er open om alt, kanskje ho av og til er for utleverande, men det er ei underhaldande og velskriven bok.

Guffen tilrår.

James Hilton: Lost Horizon (1933)

Det kan ikkje skje altfor ofte at eit oppdikta stadnamn frå ein roman går rett inn i språket, men slik er det med Shangri-La. I dag vert det gjerne brukt av t.d. hotell, for å signalisera at her er det godt å vera, men det er altså ein oppdikta stad. 

Det handlar mest om britiske Hugh Conway. Han er ein av få som har vitja Shangri-La og kome seg ut derfrå. Han reiste truleg tilbake, men i mellomtida sende han eit langt brev/manus til ein kjenning, og det er det manuset som er grunnlaget for denne romanen.

I 1931 flyktar fleire europear frå Baskul i India. Fire av dei flyktar i fly, men dei merkar at piloten ikkje er den dei trur han er. Han flyg dei langt inn fjella i Tibet, der flyet landar på eit vis. Piloten overlever ikkje, men dei andre vert redda av nokre lokale folk, som tek dei med til Shangri-La. Dei fire er ulike, men me høyrer mest om Conway, som er open nok til å sjå at dette er ein drøymestad. Dei ligg isolert og avsides, men har likevel alt som trengst av moderne goder. Tilhøva ligg òg godt til rette for at folk kan leva lenge (som i veldig lenge).

Det er ei fin bok. Ho er velskriven, og gjev ikkje vekk fleire svar enn ho må. Motsetnadene mellom dei fire europearane er òg med på å halda oppe spenninga i boka, sjølv om dei nok kunne har vore litt mindre karikerte. 

Guffen tilrår. 

James M. Cain: The Postman Always Rings Twice (1934)

Ei passeleg fin bok. Romanen er filmatisert fleire gonger, og eg har sett (minst) éin av dei filmane. Det hugsa eg lite av; eg hadde til dømes gløymt at det aldri dukkar opp ein postmann.

Forteljaren i boka, Frank Chambers, er småkriminell. Han flyttar frå stad til stad, jobbar litt, og reiser vidare. Han har fått haik til ein liten stad i California, der han møter Nick Papadakis. Han eig ein liten serveringsstad og tilbyr Chambers jobb der. Chambers og kona til Papadakis innleier eit forhold, og dei vert samde om å ta livet av Papadakis. Dei drep Papadakis, før dei arrangerer ei bilulukke som skal dekkja over drapet. Sjølv om politi og andre luktar lunta, vert dei frikjende. Heilt til det skjer ei bilulukke til.

Det er ei fin bok, med godt språk og fleire uventa vendingar. Og det er alltid kjekt med ei bok der me ikkje kan stola på det me les. Boka vert altså fortalt av Chambers, og sidan han var innblanda i alt det galne som vart gjort, kan det jo henda at han har prøvd å tona ned si eiga rolle. Kven veit.

Guffen tilrår.

Ernest Hemingway: Men Without Women (1927)

I fjor arva eg ein del bøker, mellom anna ti–femten pocketbøker frå 1950- og 60-åra. Nokre frå forlaget Penguin, andre med tidstypiske omslag, dei fleste av velkjende forfattarar. Eg tok med meg nokre av desse til fjells, mellom anna denne.

Det er ei novellesamling, der mange av novellene hadde vore trykte andre stadar før. Eit gjennomgåande trekk er mannen, altså kva det vil seia å vera mann. Dette er noko av det eg likar minst med Hemingway – denne dyrkinga av den sterke mannen. Slik er det i dei to lengste novelle – ei handlar om tyrefekting, ei om boksing. I begge to kjem det detaljerte skildringar frå slåstinga, og det er berre sånn middels gjevande.

Samstundes er det to noveller som held på interessa. Slik er det ikkje i alle dei andre. I dei fleste novellene er det mange og lange dialogar, og nokre av novellene glir berre forbi utan at noko festar seg. Andre er betre, og når Hemingway skriv om den (sjølvbiografiske) karakteren Nick Adams, endrar tonen seg til det betre.

Guffen er lunken.

William Trevor: Love and Summer (2009)

Me er i Irland, 1950-åra. I den litt inngrodde småbyen Rathmoye vert ei kvinne gravlagd. Ein tilreisande ung mann, Florian, vert observert med eit kamera. Han har teke bilete av gravferda, viser det seg, og han kjem ofte tilbake til byen for å fotografera andre motiv.

Her vert han kjend med ei ung kvinne, Ellie. Ho vaks opp i eit kloster, men då ein bonde i Rathmoye vart enkjemann, vart Ellie sendt dit for å hjelpa til. Dei gifta seg etter nokre år, men det er ikkje det mest romantiske ekteskapet eg har høyrt om, Ellie vert kjend med Florian, og dei møtest ofte i løyndom, som regel på sykkel langs vegane rundt byen. Dei får kvarandre likevel ikkje – Florian flytter frå Irland, og Ellie vert verande hjå ektemannen.

Det er ei fin bok. Språket er litt gamalmodig, men det passar godt til historia. Boka er eksemplarisk oppbygd, og det er fare for at eg må lesa meir av Trevor.

Guffen tilrår.

Simen Sætre: Den usannsynlige seriemorderen. Arnfinn Nesset og hans 31 tilståelser (2025)

Det var ei fantastisk historie. Seint i 1970-åra vart Arnfinn Nesset, styraren ved sjukeheimen på Orkdal, arrestert, mistenkt for å ha drepe innlagde ved heimen med hjelp av gifta curacit. I avhøyr tilstod han 27 drap - langt fleire enn han var mistenkt for. To av desse vart lagde vekk. Han vart altså tiltalt for å ha drepe 25 personar. Han var dømd for 22 drap.

Det var ei fantastisk historie, men i denne boka viser Sætre at historia var meir fantastisk. Det fanst ikkje andre prov enn tilståingane til Nesset. Etter avhøyra, men før rettssaka, trekte han alle tilståingane. Det fanst altså ikkje lenger prov, men han vart likevel dømd for dei fleste drapa han var skulda for. 

Korleis kunne det skje? Prinsippet om at tvilen skal koma tiltalte til gode var lagt til sides. Mange av dei tilsette ved sjukeheimen hadde lenge hadde mistanke til Nesset, og her ser det ut som om ei fjør vart til rimeleg mange høner. Dei vingla i forklaringane sine, og dette utnytta påtalemakta, som la vekt på det dei ville, og brukte mindre tid på moment som ville vore til Nesset sin fordel. I avhøyra med Nesset oppførte han seg òg underleg, og han vart nok i stor grad manipulert av dei som avhøyrde han.

Var han uskuldig? Neppe. Han drap truleg tre personar; to av dei vart like godt drepne same dag som pakker med curacit vart levert på sjukeheimen. 

Sætre går gjennom alt av papir frå saka, og han snakkar òg med Nesset. Det er grundig og godt, og sjølv om han ikkje kjem med ein endeleg fasit på kvifor Nesset gjorde det han gjorde, eller kor mykje han faktisk gjorde, sit eg att med ei klar kjensle av at både media og politiet var altfor ivrige etter å få han dømt.

Guffen tilrår.

Disclosure Day (2026)

Det er vel ikkje heilt min type film, dette, men det var eit heilt greitt avbrot frå familieferien. 

Det finst visst eit topphemmeleg firma i USA, som har samla inn materiale om dei mange besøka frå verdsrommet. Dei har mange filmar og foto av UFOar og romvesen, men dette har dei sett seg nøydd til å halda hemmeleg. Og, merkeleg nok - dette har dei greidd å halda hemmeleg. Heilt til ein av hovudpersonane i filmen har teke kopi av alle filmane, for å dela dette med heile verda. Firmaet sender ut sine beste menn for å stoppa dette, og mykje av filmen handlar om denne jakta, der varslaren, kjærasten hans, og ei som jobbar som fjernsynsmeteorolog på meir eller mindre truverdig vis greier å halda seg på frifot. Til slutt greier dei å koma inn i fjernsynsstudioet hennar, der dei får sendt filmane. 

Er det ein film eg kjem til å sjå fleire gonger? Nix. Var det heilt grei underhaldning? Ja.

Guffen tilrår.

Kjetil Østlie og kronprins Haakon: Haakon (2023)

Kongefamilien har slite litt i det siste. Sjukdom, både hjå vaksne og godt vaksne. Ei tidlegare prinsesse har gifta seg med eit reptil. Sonen til kronprinsessa er dømt for fleire valdtekter. Populariteten fell. 

Midt i alt dette står kronprins Haakon, og same kor skeptisk eg er til ideen om eit kongehus og ein kongefamilie, er det vanskeleg å ikkje verta imponert over han. Han held som regel maska, han oppfører seg profesjonelt når media snakkar med han, og han er den eine i kongefamilien som heile tida framstår sympatisk. Denne boka stod i hylla på gjesterommet til mor til Marit, eg plukka ho fram, og før eg visste ordet av det hadde eg lese så langt at eg like godt kunne fullføra.

Boka kunne vorte langt meir spanande viss ho var skriven no. For tre år sidan var problema i kongefamilien langt mindre, det verste var vel reptilet. Samstundes er eg ikkje sikker på om det hadde vorte bora djupare viss boka vart laga no. Østlie har hatt raus tilgang til kronprinsen. Han er med han på reiser, han er med han på møte, han er med på militære oppdrag, og han møter han mange gonger, både på slottet og på Skaugum. Dei er samde om at han kan få spørja om det han vil, men med ein gong samtalane kjem inn på litt vanskelege emne, er ikkje prinsen like open. Det er heile tida han som set grensene. Akkurat det er ikkje overraskande i det heile, men likevel.

Guffen er lunken. 

Monsen og nasjonalparkene, sesong 1 (2025)

Ein enkel serie, der alle dei seks episodane har ei nokolunde sams inndeling, men som likevel fungerer godt. Kvar episode handlar om éin nasjonalpark, der Lars Monsen er på tur. Årstidene varierer, lengda på turane varierer, og dei han snakkar med varierer, men elles er det likt: Han går, anten åleine eller saman med hundar, han slår leir, han fiskar litt, han fortel om kor fint det er å vera på tur, og det heile gjev meg som vanleg lyst til å reisa til fjells.

Tre av dei seks parkane ligg langt nord i landet - Øvre Pasvik, Varangerhalvøya og Svalbard (der han forresten er innom to ulike parkar). I tillegg er det Gutulia (som eg ikkje har høyrt om før), Dovrefjell (der eg så vidt har gått litt), og Børgefjell (som eg har høyrt veldig mykje fint om, men der eg aldri har vore). Lars Monsen er jo eit funn for slike turar - han kan naturen, og han formidlar naturgleda på ein svært entusiastisk måte. 

Guffen tilrår. 

Toy Story 5 (2026)

Eg hadde ikkje altfor høge forventningar til denne filmen. Toy Story 1 og Toy Story 3 er kjempefilmar som eg har sett fleire gonger, og Toy Story 2 er òg over middels. Toy Story 4 var derimot ein stor nedtur, og dei fyrste meldingane av denne filmen var òg lunkne. Men, gledeleg nok - dette er ein god film. 

Her er mykje å le av, og filmen har òg ein viktig bodskap: Alle skjermane og alt dette KI-greiene tek livet av den gode, gamle leiken. Eg er rett nok ikkje heilt overtydd om at barnefilmar bør ha altfor klare bodskapar, men når her fyrst skal vera ein bodskap, er jo dette fornuftig.

Bonnie, som overtok leikene etter Andy, er ei veldig forsiktig jente. Foreldra hennar vil helst ikkje at ho skal verta digital, men dei oppdagar fort at alle andre jenter er digitale, så Bonnie får ein skjerm, ho òg. Då bryr ho seg ikkje lengre om leikene sine, som sjølvsagt vert vonbrotne. Dei finn ut at dei må stoppa denne utviklinga, og - spoiler - det greier dei jo. 

Her er altså mykje å smila og le av. Det kunne godt vore meir samspel mellom dei to gamle hovudleikene, Woody og Buzz, men på den andre sida er det så mange Buzz-ar her at det er eit godt plaster på såret.

Guffen tilrår. 

Meir Toy Story på kulturguffebloggen
Toy Story 3 (2010)
Toy Story 4 (2019)

The American Revolution (2025)

Dette må vel reknast som ein grei og informativ serie, sjølv om han er laga i eit rart format. Serien er på seks episodar og fortel om hendingane i USA frå 1850-åra fram til 1883. Det var ei avgjerande fase i den amerikanske soga, der dei frigjorde seg frå Storbritannia, og slik sett er jo emnevalet greitt.

Det som er rart, er at ein heilt ny fjernsynsserie ikkje bruker film-mediet aktivt. Veldig store delar av serien er stillbilete, der ein litt for monoton forteljar teiknar og fortel. Ei lang rekkje historikarar kjem òg med sine innspel, men dei er berre talking heads. Det som er av filmar viser ikkje eit einaste fjes, det er soldatar som er filma bakfrå, det er anonyme soldatar som skyt, det er mykje naturbilete, osb. Det heile altså like godt vore ein radioserie, sjølv om det truleg ikkje hadde nådd fram til eit like stort publikum.

Lærte eg noko nytt? Absolutt. Det er ein serie som tek seg god tid, og det er jo bra. George Washington var militær kommandant for amerikanarane, og han var slettes ikkje den store krigshelten ein kan få inntrykk av - han gjorde mange feilvurderingar. At Storbritannia tapte krigen skuldast òg dårlege vurderingar frå deira side, det verkar som om dei kvar haust tok pause frå krigen i eit halvt år, og dette gjorde at amerikanarane greidde å mobilisera og byggja opp eigne styrkar. Dei greidde i tillegg å få støtte frå Frankrike og Spania, to land som rekna Storbritannia som den viktigaste fienden sin.

Guffen tilrår.

Ole Didrik Lærum: I ulveskinnspels (2006)

Ole Didrik Lærum kom frå ei dokterslekt. Saman med to brør representerte han den fjerde generasjonen dokterar. Han døydde for nokre år sidan, og huset hans på Vossavangen er no overteke av sonen Birger, som er femte generasjon dokter.

I denne boka fortel Lærum om dei tre forfedrane sine, Didrik, Birger d.e. og Birger d.y. Didrik var ferdig utdanna midt i 1860-åra, og boka er ikkje berre ei familiesoge: Ved å fortelja om far, farfar og oldefar, viser Lærum korleis tilhøva for dokterar har endra seg dei siste 150 åra. Ulveskinnspelsen i tittelen var nødvendig for dei to eldste - dei måtte rett som det var ut på lange oppdrag vinterstid, med hest og slede. Då var det greitt å ha eit varmt plagg å pakka seg inn i.

Medisinar og andre hjelpemiddel har sjølvsagt òg endra seg mykje desse åra. Her er fleire forteljingar om pasientar som truleg hadde greidd seg langt betre nokre tiår seinare. 

Alt dette er interessant og bra. Birger d.e. flytta til Voss, og det er fint med dei mange glimta av lokalhistorie. Ikkje alle, rett nok - mange av småsogene som skal vera lystige og morosame er ikkje lystige og morosame. Og språket kunne nok òg vore betre.

Guffen tilrår. 

Meir Lærum på kulturguffebloggen
Spelemannen Sjur Helgeland (1991)
I kastanjetreet (2008)

Knut Olav Åmås: Mitt liv var draum. Ein biografi om Olav H. Hauge (2004)

I 2000 gav Det Norske Samlaget ut dagbøkene til Olav H. Hauge i fem band. Han skreiv dagbok frå 1924 til 1994, med nokre opphald. Bøkene vekte oppsikt, fortent nok, sidan me her fekk innblikk i eit liv som var heller ukjent. Hauge skreiv om svært mykje, men kanskje mest om forfattarar, om lesing og skriving.

Denne biografien kom fire år seinare. Det er ei fin bok, men det er råd å trekkja litt for at Åmås av og til støttar seg for mykje på dagbøkene. Nokre gonger fortel han oss òg fyrst kva som kjem i eit sitat, anten frå dagbøkene eller frå andre kjelder, før han kjem med sitatet. 

Men det er altså ei fin bok. Åmås tek oss med gjennom heile livet til Hauge, i eit roleg tempo. Hauge debuterte med diktsamlinga Glør i oska i 1946, og han kom deretter ut med ny samling kvart femte år til og med 1971. Gjennombrotet kom med På Ørnetuva i 1961, og retteleg stor vart han med Dropar i austavind i 1966. Ei vanleg forteljing har vore at det var Profil-krinsen som oppdaga og lyfta fram Hauge frå 1966, men Åmås viser at det ikkje stemmer. Hauge hadde fått gode meldingar i mange år, og i 1961 fekk han Kritikarprisen. 

Livet hans endra seg etter at Bodil Cappelen flytta inn hjå han i 1975. Han vart meir sosial, han reiste meir, men samstundes dikta han mindre - men han omsette mykje i denne perioden.

Guffen tilrår. 

Meir Olav H. Hauge på kulturguffebloggen
Kjære Olav. Kjære Bodil (Ulvik, 18.4.2012)
Den andre mannen i meg (2014)
Brev (Kongressen, Ulvik, 24.8.2024)

Johnny Green og Garry Barker: A Riot of Our Own (1997)

Rundt 1980 var The Clash eitt av dei tøffaste banda i verda. Dei vart forma i 1976 og gav ut fem plater (pluss ei til). Frå 1978 (omtrent) til 1980 var Johnny Green ein av roadiane deira, og det er det livet han fortel om her. 

I 1978 var dei eitt av dei leiande punkbanda, to år seinare var dei eitt av dei største banda generelt. London Calling var eit stort steg framover for bandet, også når det galdt popularitet, slik at rolla til Green endra seg. I fyrsten var han den einaste roadien, seinare vart han ein av fleire. 

Green likte sjølvsagt bandet, og han likte haldningane deira. Etter konsertane var garderoben alltid open for fans, og bandet hjelpte gjerne fans utan billett inn bakvegen. Han gjev gode skildringar av dei fire som var lengst med i bandet - Joe Strummer var oppteken av politikk, Paul Simonon var oppteken av korleis han såg ut, Topper Headon var oppteken av rus, medan Mick Jones var mest oppteken av å verta behandla som ei stjerne. (Dette endra seg rett nok - i eit etterord skriv Green at Jones vart langt meir sympatisk etter at han vart sparka frå bandet.)

Det er ei underhaldande og grei bok. Det dreg rett nok litt ned at Green er farga av den fyrste punkeperioden, der dop og drikking og vald var sett på som gode greier. Han er glad i anekdotar der nokon har drukke for mykje, og for oss lesarar kan det verta for mykje av det.

Guffen tilrår. 

Meir The Clash på kulturguffebloggen
Bob Gruen: The Clash (2002)
Pat Gilbert: Passion is a Fashion. The Real Story of the Clash (2004)
Marcus Gray: Route 19 revisited. The Clash and the making of London Calling (2011)
Frode Grytten: Brenn huset ned (2013)
Micajah Henley: Sandinista! (2024)

Kampen alle vann (2026)

Aurlandsdalen er ein fantastisk flott dal. Eg har vandra ned dalen to gonger - ein gong som ein del av ein tredagars tur frå Finse; ein gong frå Østerbø. Det er bratt, det er vått, det er vakkert. 

Aurlandsdalen kunne vorte øydelagd. I 1960-åra var det planar om å byggja ut heile vassdraget, og i dei fyrste planane skulle det gå både veg og kraftliner gjennom dalen. Takka vera nokre unge idealistar vart planane endra - vassdraget vart utbygt, men vegen og kraftlinene vart flytta. Dette var den fyrste store kampen om kraftutbygging i Noreg, og all honnør til dei to som kjempa hardast - Ørnulf Hodne og Svein Tornås.

Det er dei to som er dei verkelege heltane her. Filmen fortel òg om korleis utbygginga vart utført, og om korleis dette har vore med på å gjera den fattige kommunen Aurland til ein av dei ti rikaste i landet. Filmskaparane har intervjua mange av dei som var med i 1960-åra, men her er òg mange gamle filmklipp. Nokre av desse klippa viser korleis tilhøva var i Aurland i gamle dagar, og dei er flotte, men det er artigare å sjå klipp frå fjernsynsdebattar der dei (relativt) unge natur-aktivistane er i debatt med Aurlandsordføraren. Dei vil berga dalen; han tenkjer berre på pengar.

Og dei mange fina klippa frå Aurlandsdalen gav meg lyst til å gå turen (minst) éin gong til.

Guffen tilrår. 

Erlend Loe: Tale ved Ivar Aasens grav 17. mai 2026 (2026)

Kvar 17. mai er det kransing av ein del graver i Oslo, som ein del av det offisielle programmet. Eg har aldri vore med på det sjølv, men eg hugsar at eg for mange år sidan las ein artikkel om kransinga på Vår Frelsers Gravlund. Der stod det at det var (relativt) store folkemengder samla ved gravene til Wergeland og Bjørnson og Ibsen (og sikkert nokre andre), før nokre få utvalde glei vidare til grava til Ivar Aasen, der det var endå meir høgtideleg. Det går (sjølvsagt) på omgang å halda tale på slike dagar, og i år var det Erlend Loe som heldt talen ved grava til Aasen. 

Talen hans er god. Han opnar med å fortelja om eiga livsutvikling, der han på vidaregåande i Trondheim kom inn i eit miljø med "visse radikale tendenser": Dei var mot mykje, mellom anna israelske appelsiner og at McDonald's skulle få etablera seg i Trondheim. Mange av dei andre gjekk over til nynorsk, men det gjorde ikkje Loe. Han var likevel sympatisk innstilt til dette språket. 

Så går han over til å heidra Aasen. Han snakkar om kor langt Aasen reiste, og kor mykje han ofra for å gje Noreg eit eige skriftspråk. Han er innom nokre av dame-episodane til Aasen, og seier at Aasen hadde eit dilemma: "Dame eller landsmål. Han kunne neppe ha fått begge deler". Dei av oss som har lese mykje om Aasen kjenner igjen dette kjærleiksofferet frå utsegnene til Anders Hovden, og viss eg skal seia noko negativt om denne talen er det at Loe støttar seg litt for mykje på akkurat Hovden. Han er underhaldande og alt det der, men dei av oss som ser etter etterprøvbare fakta og noko meir nøkterne vurderingar held oss langt unna Hovden.

Guffen tilrår.

Meir Loe på kulturguffebloggen
Tatt av kvinnen (1993)
Naiv. Super (1996)
L (1999)
Fakta om Finland (2001)
Fvonk (2011)

Dyrene i Afrika (2018)
Helvete (2019)
Marit Eikemo et.al.: Smilefjes. Fem samtaler med Erlend Loe (2019)
Forhandle med virkeligheten (2020)

Siri Hustvedt: Ghost Stories. A Memoir (2026)

For ei flott bok. Siri Hustvedt var gift med Paul Auster frå 1982 til han døydde i 2024. Begge er/var store forfattarar, og heimen deira var eit slags amerikansk Midtbø - ein heim der det aller meste handla om litteratur. Midtbø var, som alle veit, heimen til Tarjei og Halldis Moren Vesaas, og også i det ekteskapet var det mannen som døydde fyrst. Dei to minnebøkene Halldis Moren Vesaas skreiv om samlivet deira er store, men dei kan ikkje måla seg med denne. 

Det handlar mykje om tap og sorg, sjølvsagt, men det handlar òg mykje om gleda over å ha hatt eit så godt (sam)liv. Ho skriv at sjølv om ho saknar ektemannen, er det dei to i lag ho saknar mest. Dei budde saman i førti år og hadde sjølvsagt utvikla eit stort lager av felles referansar. No er ho åleine, og ho har ingen å dela desse referansane med.

Det er ærleg og utleverande. Ho skriv fritt om korleis sonen til Auster, Daniel, sleit mykje med eitt og hitt, korleis han vart dømt etter at den ti månader gamle dottera hans vart funnen død, og korleis han sjølv døydde av ein overdose ein månad seinare. Det var omtrent då Hustvedt forstod kor kjende dei to var - dei vart kontakta av media frå heile verda. Og eg tenkte at det er ironisk at Auster, som har skrive veldig mykje om fråverande fedre, sjølv opplevde at han mista kontakten med sonen sin. 

Av og til er det på grensa til å verta for privat, men Hustvedt greier å gjera det heile meir ålment. Det handlar ikkje berre om tapet av ektemannen hennar, det handlar om tap. Det er velskrive, alvorleg, og somme tider så rørande at det var uråd å halda tårene vekke.

Guffen tilrår. 

Meir Hustvedt på kulturguffebloggen
The Blindfold (1992)
The Enchantment of Lily Dahl (1996)
Yonder (1998)
What I Loved (2003)
The Sorrows of an American (2008)
The Summer Without Men (2011)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen, 2.2.13)
The Blazing World (2014)
Memories of the Future (2019)

Meir Auster på kulturguffebloggen
The Invention of Solitude (1982)
Paul Benjamin: Squeeze Play (1984)
The New York Trilogy (1987)
In the Country of Last Things (1987)
Moon Palace (1989)
The Music of Change (1990)
Leviathan (1992)
Mr. Vertigo (1994)
Smoke (film, 1995)
Timbuktu (1999)
True Tales of American Life (redaktør, 2001)
The Book of Illusions (2002)
Oracle Night (2003)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Auggie Wren's Christmas Story (2004)
The Brooklyn Follies (2005)
Travels in the Scriptorium (2006)
The Inner Life of Martin Frost (2007)
Man in the Dark (2008)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee: Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)
A Life in Words. Conversations with I.B. Siegumfeldt (2017)
Talking to Strangers (2019)
Groundwork (2020)
Baumgartner (2023)
Bloodbath Nation (2023)

Cormac McCarthy: The Gardener's Son (1996)

I 1975 vart McCarthy kontakta av regissøren Richard Pearce. Han hadde lese dei tre romanane McCarthy hadde gjeve ut, og spesielt den ferskaste, Child of God, hadde filmatiske kvalitetar Pearce la merke til. Dei to vart samde om at dei skulle samarbeida, og etter å ha reist litt rundt i Nord- og Sør-Carolina, kom dei over ei rettssak frå 1876 som dei baserte filmen på. Filmen hadde premiere i 1976, fekk rimeleg gode omtalar, men har seinare vore vanskeleg å få sjå. Han finst visst berre på VHS.

I denne boka er manuskriptet til filmen trykt. Det handlar om to familiar, den velståande Gregg-familien som eig eit sagbruk, og den noko mindre velståande McEvoy-familien, der fleire arbeider på sagbruket. Den unge mannen Robert McEvoy må amputera foten etter ei ulukke. Han reiser frå bygda, men då mor hans døyr kjem han tilbake. Han har eit hissig temperament, og han oppsøkjer James Gregg, sjefen for sagbruket. Tonen mellom dei er ikkje god, og det endar med at McEvoy drep Gregg. Rettssaka endar med at han vert dømd til døden.

Det er ei fin historie, og her er nok av finfine setningar og replikkar. Som vanleg deler ikkje McCarthy ut alle korta, og det er uklart kvifor han tek livet av Gregg. Har det noko med ulukka å gjera? Heng det saman med at Gregg (truleg) er litt for glad i litt for unge jenter, og at McEvoy trur at Gregg har forgripe seg på systera til McEvoy?

Guffen tilrår. 

Meir McCarthy på kulturguffebloggen
The Orchard Keeper (1965)
Outer Dark (1968)
Child of God (1973)
Suttree (1979)
Blood Meridian (1985)
All the Pretty Horses (1992)
The Crossing (1994)
The Stonemason (1995)
Cities of the Plain (1998)
No Country for Old Men (2005)
The Road (2006)
The Sunset Limited (2006)
No Country for Old Men (film, 2007)
The Road (film, 2009)
The Passenger (2022)
Stella Maris (2022)

Katherine Mansfield: Hageselskapet og andre forteljingar (1922)

Nokre av forfattarane i klassikar-serien til Skald forlag er velkjente for meg, nokre andre er heilt ukjende, medan andre igjen er forfattarar eg så vidt har vore innom. På engelsk grunnfag, for mange, mange år sidan, las eg ei novelle av Katherine Mansfield, og då eg fekk melding om at den komande klassikaren var ei samling Mansfield-noveller, såg eg stort fram til å få boka i hendene.

Novella det handla om var "The Daughters of the Late Colonel", og ho er med i denne samlinga. Det var vel kanskje ei av novellene eg likte å lesa her, men likevel: Samlinga sett under eitt var eit vonbrot. Eg finn lite å gleda meg over her, det er ikkje mykje piff i novellene, det er få fascinerande karakterar, og det var ei bok det tok uventa lang tid å koma gjennom.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Knut Hamsun: Mysterier (1892)

Far min har samla verk av Hamsun ståande i hylla si, og på vegen min gjennom forfattarskapen er det der eg finn bøker eg manglar sjølv. Utgåva hans, frå 1976, opnar med Sult - dei ser altså vekk frå Den gaadefulde og Bjørger, og det er det gode grunnar til. Dei to bøkene er heller tradisjonelle og lite originale, medan Sult stod for noko heilt anna. Slik er det òg med Mysterier - dette er langt meir spanande lesnad enn dei to fyrste skjønnlitterære bøkene til Hamsun.

Det handlar om ein sommar i ein liten sørlandsby. Johan Nilsen Nagel kjem til byen, tek inn på hotellet, og vert raskt eit samtaleemne for dei fastbuande. Han går heile tida kledd i ein gul dress, han snakkar med alle, han tek ofte parti med dei svake, han har avvikande meiningar om politikk og samfunn, osb. Han forelskar seg i dotter til presten, som avviser han av di ho er alt er trulova; litt seinare frir han til ei kvinne som han truleg ikkje finn spesielt attraktiv. Han strør om seg med pengar, og han passar på å la eit telegram som fortel om rikdommen hans liggja framme, slik at folk kan sjå det.

Nagel er ein lite truverdig person. Han motseier seg sjølv, han er ein diktar, og han snakkar mykje med seg sjølv. Mykje i romanen er uavklart, og der ligg òg styrken i boka - me treng ikkje forstå alt for å ha glede av lesinga. 

Guffen tilrår.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Sult (1890)
Redaktør Lynge (1893)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)