Ottar Grepstad: Aasen-bibliografien (2018)

Denne har visst vore tilgjengeleg digitalt ei stund - skrifter av Ivar Aasen vart fyrste gong publisert for fem år sidan, skrifter om Ivar Aasen eitt år seinare. Det fekk eg ikkje med meg, men sjølv om eg hadde gjort det hadde eg sikkert kjøpt denne. Undertittelen er heilt presis - "Skrifter av og om Ivar Aasen 1825-2017)". I tillegg er der fire innleiande og forklarande og utdjupande artiklar av Grepstad, to tidlegare uprenta artiklar av Aasen, ein artikkel av Ole Olsen, og nokre tabellar og slikt.

Grepstad har arbeidd i Aasen-tunet sidan 1999, som direktør i Nynorsk kultursentrum, og har samla stoff om Aasen heile tida. Her står om dei fem gongene Aasen vart intervjua av aviser, alle mot slutten av livet hans. Her står om små notisar og større bokmeldingar. Grepstad viser korleis talet på artiklar om Aasen aukar og minkar i takt med jubileumsåra hans. Her står om komponisten Aasen.

Det er eit finfint oppslagsverk, som fyller eit hol i litteraturen om Aasen. Det går sjølvsagt an å finna manglar i desse oversyna, men det er meir enn nok å gle seg over. Éin ting må likevel nemnast: Eg greier ikkje heilt å følgja Grepstad når han skriv om "Nordmannen". Det var eit dikt Aasen arbeidde mykje med, fram til den endelege versjonen som kom i 1875-utgåva av Symra. Fram til Aasen døydde i 1896 var det berre denne versjonen som vart trykt, skriv Grepstad, som legg til at den einaste som braut dette var Anders Reitan i 1874. Korleis han skulle bruka ein versjon som kom året etter forstår eg ikkje, også av di Reitan-boka frå 1874 kom ut posthumt - han døydde i 1872.

Guffen tilrår.

Meir Grepstad på kulturguffebloggen
Avisene som endra Noreg (2010)
Historia om Ivar Aasen (2013)
Vinje-bibliografien (2017)
Forfattarens skriftstader (red., 2018)
Brent ord (2022)
Bokhistorier (2022)
Den bortkomne Aasen-visa (2023)

Meir Ivar Aasen på kulturguffebloggen
Ervingen (1855)
Garborg, Hovden, Koht: Ivar Aasen. Granskaren, maalreisaren, diktaren (1913)
Handagard: Ivar Aasen (1956)
Kjell Venås: Ivar Aasen og Universitetet (2000)
"Kven skal læra han Ivar å lesa?" (10.12.2011)
Symra (2013)
Erlend Loe: Tale ved Ivar Aasens grav 17. mai 2026 (2026)

Mick Wall: Last of the Giants. The True Story of Guns N' Roses (2017)

Guns N' Roses var aldri mitt band. Ein ting er at dei hadde altfor mykje og feil hår, og at dei kledde seg heilt feil. Ein annan (og viktigare) ting er at stemma til vokalisten var heilt forferdeleg, og tekstane hans var heller ikkje all verda, der la han for dagen haldningar som ikkje var mykje å skryta av.

Denne biografien forsterkar det inntrykket. Mick Wall har skrive om musikk heile livet, han var lenge journalist i Kerrang!, ei rolle som gav han fri rolle til mange av tungrock-banda. Han kom på kant med vokalisten i Guns N' Roses, Axl Rose, og vart hengt ut i ein av tekstane på plata Use Your Illusion II. Dette pregar ikkje boka, Wall gjev ros der han føler for det, og prøver å forsvara Rose for dei verste tekstane hans. Likevel står Rose fram som den store skurken i denne boka, der han gradvis vart meir og meir diktator i bandet, og der han gradvis gav meir og meir blaffen i kva andre sa han skulle gjera. Det var ikkje uvanleg at han avlyste konsertar på kort varsel, eller at han gjekk på scena mange timar etter det tinglyste tidspunktet.

Bandet vart skipa i Los Angeles midt i 1980-åra, og debutplata deira, Appetite for Destruction frå 1987, er ei av dei mest selde platene i USA. Dei levde opp til tittelen, dei øydela både eitt og hitt. Rusproblema stod i kø, og ei tid verkar det som om minst éin av medlemmane i bandet til ei kvar tid var på avrusingsklinikk. Ein etter ein av dei fem originalmedlemmane slutta (eller vart sparka), og frå 1997 var det berre Rose att. Han heldt fram, saman med ei lett blanding musikarar, men det kom ikkje noko nytt album før i 2008. For eit år eller to sidan kom to av grunnleggjarane tilbake, gitaristen Slash og bassisten Duff McKagan, og dei held på med lukrative turnear framleis.

Wall baserer seg mykje på eldre intervju han har gjort med folk i eller rundt bandet, og har òg gjort nye intervju. Det er mange lange sitat, og det fungerer godt. Det er fargerike folk, som òg ordlegg seg godt. Det er òg passeleg med krangling og dritslenging, og boka er lettlest, også for oss som ikkje greier meir enn ein eller to GNR-songar. Og for oss som ikkje nødvendigvis meiner at gigantane er dei som bråkar mest, bruker mest rusmicdel, kler seg rarast, og viser fram eit mindre godt syn på andre menneske.

Guffen tilrår.

Charles Higham: Orson Wells. The Rise and Fall of an American Genius (1985)

Fyrste gong eg såg Citizen Kane var i 1988, då eg vitja to luringar i California. Eg var så vidt i gang med ei lang rundreise i USA, og hadde for vane å vitja antikvariat i byane eg var innom, for å finna lesestoff. Ein eller annan stad kjøpte eg denne boka, mest av di eg ville lesa meir om Kane-filmen - den er regissert av Orson Welles. Då eg slo meg til ro nokre månader i ein liten by i Colorado fann eg boka fram. Eg kom kanskje halvveges før eg la boka vekk.

Eg har lese fleire bøker om Kane i år, så eg prøvde meg like godt ein gong til. Det var både godt og gale. Boka er seig å koma gjennom, men samstundes var det jo greitt å sjå at eg viste nokolunde god dømmekraft for tretti år sidan.

Welles var ein vanskeleg person å samarbeida med. Han var stor, tidvis genial, både som regissør og skodespelar, og når han jobba med teater eller radio. Problemet var at han ville altfor mykje, både rekna i prosjekt, og når ein ser på korleis han ville gjennomføra dei. Av og til gjekk alt greitt, andre gonger vart ting forseinka og forseinka, av di han ikkje var nøgd med alt. Han hadde alltid mange prosjekt gåande samstundes, og kunne spela inn ein film i California samstundes som han kvar veke flaug til New York for å vera med i eit radioprogram der. Han sleit òg med å få alt finansiert, slik at det står mykje om korleis han prøver og prøver på å få inn meir pengar. Dette er viktigaste grunnen til at Higham slit i denne biografien - han legg opp til ei kronologisk forteljing, slik at han vekslar mellom fleire prosjekt på kvar side. Det vert uråd å følgja med, ikkje minst av di Higham skriv heller livlaust.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Welles på kulturguffebloggen
Citizen Kane (1941)
The Magnificent Ambersons (1942)
Den tredje mann (1949)
Touch of Evil (1958)
Pauline Kael m.fl.: The Citizen Kane Book (1971)
Robert L. Carringer: The Making of Citizen Kane (1985)
James Naremore (red.): Orson Welles's Citizen Kane (2004)
Me and Orson Welles (2008)
Harlan Lebo: Citizen Kane (2016)
They'll Love Me When I'm Dead (2018)
The other Side of the Wind (2018)
Mank (2020)

Ingjald Hoel: Slik var'n Kjell (1974)

Kjell er Kjell Aukrust; Ingjald Hoel var ein som vaks opp om lag same tid og same stad. Han har samla nokre minne frå oppvekståra i denne boka, og det er diverre ei oppgåve han ikkje kjem spesielt godt frå.

Her er ti-tolv historier, som handlar om Aukrust som ung musikar, som idrettsmann, som unge, som nabo. Ein skal leggja veldig mykje godvilje til for å finna noko å gle seg over i desse historiene. Dei flest opnar med altfor mykje bakgrunnsstoff, som Hoel tek med for å gje lesaren eit bakteppe til historiene. Når han bruker så lang tid på dette, bør historiene vera gode, og dei bør òg ha eit godt sluttpoeng. Det er dei ikkje, og det har dei ikkje. På grunn av dei lange opningane tek det òg tid før Aukrust vert omtala, slik at sjølv om boka er tynn, er det berre litt av ho som handlar om Aukrust.

Det verkar òg som om Hoel prøver å leggja seg opp til skrivestilen til Aukrust. Han, altså Aukrust, har skrive godt og særeige om eigen oppvekst, og viss Hoel hadde vore ein betre skribent kunne eit slikt skrift-slektskap vore fruktbart. No vert det berre pinleg.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Aukrust på kulturguffebloggen
Simen. Muntre historier (1958)
Slipp ham inn! (1979)
Flåklypa Tidende 1-3 (2009)
Sigmund Løvåsen: Kjell Aukrust. En biografi (2020)
Aukrust - Gud velsigne vår herre (2020)

Bill Bryson: Neither here Nor there (1991)

Bill Bryson er amerikansk, og glad i å reisa. Han er gift med ei britisk dame, og etter å ha budd mange år i England legg han ut på ei reise gjennom Europa. Det er lystig lesnad - han er i kjempeform i denne boka, og briljerer med vitsar og metaforar ein ikkje ser mange andre stader.

Bryson reiste òg gjennom Europa tjue år tidlegare, saman med venen Stephen Katz, og denne reisa ligg som eit bakteppe til denne reisa. Fleire gonger kjem han inn på korleis det var då han og Katz reiste saman, og korleis dei likte kvarandre mindre og mindre. (Det var difor overraskande for alle at Katz dukka opp att i A Walk in the Woods.)

Bryson reiser gjennom store delar av Europa. Han likar å verta kjend med byar ved å gå gjennom dei, og han likar best å vitja katedralar og kunstgalleri. Han gjev ros der noko fortener det, men er eigentleg best når han gjer det han gjer oftast: Klagar. Han klagar på reinhald, han klagar på hotell, han klagar på dårleg mat, og han klagar på prisar. At det er dyrt for turistar i Noreg er greitt, det veit alle, men også i land der han betalar langt mindre meiner han at han betalar for mykje.

Guffen tilrår.

Meir Bryson på kulturguffebloggen
The Lost Continent (1989)
Notes from a Small Island (1995)
A Walk in the Woods (1998)
Notes from a Big Country (1998)
Down Under (2000)
Shakespeare. The World as a Stage (2007)
At Home (2010)
One Summer. America 1927 (2013)
The Road to Little Dribbling (2015)
The Body (2019)

Johan Austbø: Olav Bjåland. Idrottsmann og polfarar (1945)

Olav Bjaaland var ein av dei fem som kom fyrst til Sydpolen i 1911. Han var ein av dei mest dugande skiløparane i Noreg, og var mellom anna med i ein internasjonal konkurranse i Chamonix i 1909. På veg heim møtte han tilfeldigvis Roald Amundsen, som planla ein ekspedisjon til Nordpolen. Han inviterte Bjaaland til å vera med, Bjaaland takka ja, og eit par år seinare nådde dei altså det andre polpunktet. Når Bjaaland fyrst var invitert med på ekspedisjonen, sa det seg sjølv at han burde vera med heilt fram til polen - i tillegg til å vera ein suveren skiløpar var han òg skimakar, og ser ut til å ha vore ein svært habil snikkar. Den vinteren dei budde på Framheim og førebudde seg på å reisa sørover, reduserte han til dømes vekta på sledane deira frå 88 til 22 kilo, utan at sledane miste noko av kvaliteten sin.

Denne boka fortel kort om livet til Bjaaland. Det er ei merkeleg bok, der alt Bjaaland tek i vert til gull. I andre bøker om sydpolsekspedisjonen er det to episodar som ofte får stor plass: Den altfor tidlege avreisa frå Framheim, som førte til at ein av ekspedisjonsmedlemmane nesten fraus i hel, og til at Hjalmar Johansen ikkje fekk vera med sørover. Dessutan er det vanleg å nemna kva som skjedde med dei fem britane som miste livet i kappløpet mot Sydpolen. Austbø nemner ikkje episoden med Johansen, og lesarane får heller ikkje vita kva som skjedde med Scott og dei andre britane, bortsett frå at nordmennene var glade då dei kom til polpunktet utan å finna spor av andre.

Austbø fortel greitt om livet til Bjaaland før ekspedisjonen. Han var ein ivrig skiløpar, som gjorde det godt i nasjonale renn. Om livet etter ekspedisjonen handlar det stort sett om at han gifte seg, og at han flytta litt att og fram mellom to bygder i Telemark.

Guffen tilrår.

Meir Austbø på kulturguffebloggen
Olav Sletto. Ein studie (1923)

Meir polar på kulturguffebloggen
Einar Østvedt: Hjalmar Johansen. Et hundreårsminne (1967)
Reginald Pound: Scott of the Antarctic (1968)
Roland Huntford: Scott and Amundsen (1979)
The Last Place On Earth (fjernsynsserie, 1985)
Roland Huntford: Shackleton (1985)
Roland Huntford: Nansen (1997)
Ragnar Kvam jr.: Den tredje mann (1997)
Michael Smith: An Unsung Hero (2000)
Beattie og Geiger: Frozen in Time (2004)
Bruce Henderson: True North (2005)
Olav Bjaaland: Sydpolekspedisjonen 1910-1912 (2011)
Jan Ingar Hansen: Amundsens betrodde mann. Historien om Oscar Wisting (2011)
Hjalmar Johansen: Sydpolekspedisjonen 1910-1912 (2011)
David Roberts: Alone on the Ice (2013)
Amundsen (2019)

Motorpsycho (Moldejazz, 21.7.2018)

Det snedige med at foreldra til Marit bur ein halvtime unna Molde er at ein lett kan kombinera feriebesøk der med konsertar på Moldejazz. Det er rett nok ikkje ofte eg tek turen dit, det er som regel viss det står noko Motorpsycho-relatert på programmet. I 2002 hadde dei med seg blåsarar frå Jaga Jazzist; ein fin konsert som dels vert hugsa for opningskommentaren om at sist dei spelte i Molde var det berre 18 stykk som kom. I 2007 var eg på Kanon, eit prosjekt styrt av Øyvind Brandtsegg, der dei to ur-psychoane mellom anna hadde selskap av Kenneth Kapstad.

I år hadde dei med seg Ola Kvernberg, som sist samarbeidde med Motorpsycho om rockeoperaen The Death Defying Unicorn, og Kristoffer Lo, som var med på store delar av turneen i fjor haust. På førehand hadde dei varsla at det vart mykje frå albumet The Tower, som kom i fjor. Slik vart det òg, seks av åtte songar var henta derfrå.

Dei to andre songane opna og avslutta konserten - ekstranummeret var ein mild og forsiktig "Feel" frå 1994, medan opningsnummeret var ein massiv "Un Chien d'Espace" frå 1997. Denne hadde fått ei ny opning, der dei brukte nokre minutt på å improvisera seg fram til det vanlege opningstemaet. Også før romskipet tok av var det nokre improviserande minutt. Sjølve romturen var solid, om enn ikkje like solid som i Bergen i september i fjor. Ei eg snakka med før konserten var ukjend med bandet frå før, og verka litt mellomnøgd etterpå. Det kan vera ei føremon å kjenna musikken frå før. Eg veit at jazzpublikum har for vane å klappa etter soloar eller andre prestasjonar som fortener applaus, men her verka det som om svært mange trudde at songen var slutt etter opningsversa. Kva dei tenkte då opningstemaet kom attende etter ein halvtime anar eg ikkje.

Også songane frå The Tower fekk tidvis nye og lange parti. Eg trur det var på "Pacific Sonata" at Kvernberg fyrste gong verkeleg viste seg fram, med ein lang fiolinsolo. Både han og Lo fylte ut lydbiletet godt, Lo veksla mellom gitar, tangentar og eit eller anna horn.

Det var ein fin kveld. Av dei siste Motorpsycho-platene er The Tower den eg har høyrt suverent mest på, og songane står seg godt. "Cuckoo" synest eg fungerte mindre godt; dei andre var ein rein fest. Og at dei roa det heile ned med ein svært roleg "Feel" var ei fin avslutning på kvelden.

Guffen tilrår.

Meir Motorpsycho på kulturguffebloggen
USF, Bergen, 17.10.2009
Vossajazz, Voss, 26.3.2010
Øyafestivalen, Oslo, 14.8.2010
Byscenen, Trondheim, 18.3.2011
Johan Harstad: Motorpsycho. Blissard (2012)
Bergen Kjøtt, Bergen, 24.3.2012
Den norske Opera, Oslo, 11.11.2012
Røkeriet, Bergen, 13.4.2013
Ekstremsportveko, Voss, 27.6.2013
Røkeriet, Bergen, 27.3.2014
Slottsfjell, Tønsberg, 18.7.2015
Marius Lien (red.): Supersonic Scientists (2015)
Den store Motorpsychodagen, Trondheim 12.12.2015
Røkeriet, Bergen, 9.4.2016
Begynnelser, Trøndelag teater, 7.9.2016
Landmark, Bergen, 26. og 27.9.2016
Lars Ramslie: A Boxful of Demons (2018)
Hulen, Bergen, 11. og 12.4.2019
Motorpsycho. Into the Maelstrom (2019)
Grieghallen, Bergen, 12.6.2021
Kulturhuset i Bergen, 19.4.2022
Union Scene, Drammen, 14.10.2022
Den Nationale Scene, Bergen, 31.5.2023
USF, Bergen, 16.9.2023
Verkstedhallen, Trondheim, 23.9.2023
Marius Lien: Motorpsycho og Ståle Storløkken. The Death Defying Unicorn (2023)
USF, Bergen, 27.3.2025
Høvleriet, Haugesund, 28.3.2025
Folken, Stavanger, 29.3.2025
Rockefeller, Oslo, 22.3.2026