Motorpsycho (Byscenen, Trondheim, 18.3.11)

Etter mange år på Sunnmøre har eg omsider igjen busett meg i nærleiken av stader Motorpsycho gidd å spela. Denne våren ville tilfellet at eg var vekke frå Hordaland den veka dei spelte tre konsertar der, og det var jo nedtur. Men tilfellet ville òg at eg fekk høve til å sjå dei i Trondheim den veka dei spelte to konsertar der, og det var jo opptur.

Motorpsycho gjer jamt som dei sjølve vil. Ingen konsertar er like, ein ting er at dei vekslar mellom kva songar dei spelar, ein annan ting er at dei improviserer mykje på scena. Dei omtalar musikken sin som dynamisk, og er klar over at det rett som det er kan gå på trynet. Slik var det diverre nokre gonger i kveld, eit par av improvisasjonspartia vart for diffuse og nærmast kjedelege. Minst eitt av dei var òg malplassert, mot slutten av ein aldeles fabelaktig "Manmower" kom der eit langt instrumentalparti som ikkje fungerte i det heile. Rett etterpå omtalte bassist/vokalist Bent Sæther det som ein bærtur.

Dei har gitt ut bortimot tjue CD-ar, og har såleis ei rekkje songar å velja mellom. I kveld låg tyngdepunktet på dei tre-fire siste platene, og her er det mykje godt å ta av. Høgdepunkta for meg var likevel nokre eldre songar. Midt i konserten kom der eit Kings of Convenience-parti, der både Sæther og gitarist Snah fann fram akustiske gitarar, og spelte "Feel", "Come On In" og "Upstairs - Downstairs". Finfine versjonar heile vegen.

Det absolutte høgdepunktet var likevel ein annan song. Ein av grunnane til at eg røysta på Demon Box før Øyafestivalen i fjor var at eg ville høyra "Mountain" igjen. Det er ein monumental song, og var den fyrste Motorpsycho-songen som verkeleg imponerte meg på konsert. I 1993/94 var songen eit relativt fast innslag på konsertane deira, men etter 1995 spelte dei han sjeldan, før dei henta han fram att i fjor. Fy fasan kor stas det var å høyra opninga på den songen igjen, og vita at no kjem det nokre massive minutt.

Alt i alt var det ein ujamn konsert, der dei altså ikkje trefte heilt med jamminga. Eg er likevel godt nøgd, her var nok av godbitar, og når Motorpsycho er bra, er det ikkje mykje som kan måla seg med det.

Guffen tilrår.

Meir Motorpsycho på kulturguffebloggen
USF, Bergen, 17.10.2009
Vossajazz, Voss, 26.3.2010
Øyafestivalen, Oslo, 14.8.2010
Johan Harstad: Motorpsycho. Blissard (2012)
Bergen Kjøtt, Bergen, 24.3.2012
Den norske Opera, Oslo, 11.11.2012
Røkeriet, Bergen, 13.4.2013
Ekstremsportveko, Voss, 27.6.2013
Røkeriet, Bergen, 27.3.2014
Slottsfjell, Tønsberg, 18.7.2015
Marius Lien (red.): Supersonic Scientists (2015)
Den store Motorpsychodagen, Trondheim 12.12.2015
Røkeriet, Bergen, 9.4.2016
Begynnelser, Trøndelag teater, 7.9.2016
Landmark, Bergen, 26. og 27.9.2016
Moldejazz, 21.7.2018
Lars Ramslie: A Boxful of Demons (2018)
Hulen, Bergen, 11. og 12.4.2019
Motorpsycho. Into the Maelstrom (2019)
Grieghallen, Bergen, 12.6.2021
Kulturhuset i Bergen, 19.4.2022
Union Scene, Drammen, 14.10.2022
Den Nationale Scene, Bergen, 31.5.2023
USF, Bergen, 16.9.2023
Verkstedhallen, Trondheim, 23.9.2023
Marius Lien: Motorpsycho og Ståle Storløkken. The Death Defying Unicorn (2023)
USF, Bergen, 27.3.2025
Høvleriet, Haugesund, 28.3.2025
Folken, Stavanger, 29.3.2025
Rockefeller, Oslo, 22.3.2026

Arne Hjeltnes: Ivar Nimme (2010)

Arne Hjeltnes er best kjend som ein gladgut frå fjernsynet. Han kan minna ein smule om Smørbukk, der han smiler og ler og er på talefot med alle som finst. Han har gjeve ut fleire bøker, mellom anna nokre diktbøker der det er eit stykke mellom dei heilt gode poenga.

Det er difor gledeleg at han i denne romanen ikkje prøver å drepa lesarane med halvgode vitsar og ordspel. Sjølve historia er sånn passeleg lystig, men boka er likevel skriven i eit passeleg seriøst språk.

Ivar Nimme handlar i alle fall om noko passeleg seriøst. Nimme er ein grisebonde som ikkje tek omsyn til alle reglar og direktiv frå Brüssel, og som difor får melding frå byråkratiet om at han må slutta som grisebonde. Han leverer like godt alle grisane direkte på lensmannskontoret, og det fører til så mykje oppstyr at han vert frådømt gard og grunn. Dei som har hatt noko med han å gjera vert òg straffa på ulikt vis, og dei rottar seg saman for å ta knekken på det hemmelege Rådet, ei samling prominente personar i Bergen som tek seg av dei personane som tek kampen opp med velferdsstaten og sosialdemokratiet. Det heile endar sjølvsagt godt for Nimme og medhjelparane hans.

Historia er enkel og grei, sjølv om ho ikkje er spesielt truverdig. Det er fort gjort å lesa boka, slik at me får ikkje god tid til å verta kjend med dei mange personane som er involverte, og dei aller fleste av desse framstår difor som relativt eindimensjonale. Likevel er ikkje boka bortkasta tid, ho er godt skriven, og det er jo stas med bøker som sympatiserer sterkt med grisebønder.

Guffen er lunken.

Levi Henriksen: Snø vil falle over snø som har falt (2004)

Sist veke var eg i Ålesund, og kom inn i ein bokhandel to minutt før dei stengde. Ho bak disken masa så mykje om at ho hadde det travelt, og at eg måtte bestemma meg på minuttet om det skulle verta nokon handel, slik at eg ikkje fann noko eg eigentleg hadde lyst på. I Kiwi-butikken ved sida av fann eg denne, og slo til med ein gong. Eg har vore sånn halvlysten på å lesa ho heilt sidan ho kom ut, og endeleg var timen der.

Diverre var ikkje boka verdt å venta på, for meg var dette ei bok heilt på det jamne. Dan Kaspersen kjem attende til barndomsheimen etter to år i fengsel. Broren har nett teke livet av seg, og Dan prøver å finna ut av kvifor han gjorde det, samstundes som politiet mistenkjer han for eit brutalt overfall på ein storbonde i bygda. Frå dette utgangspunktet ser me både framover og bakover, me vert kjend med fortida til Dan, og kor nært han stod broren, og me ser korleis han vert godt kjend med ei ung kvinne frå bygda, korleis det heile tida ser ut til å vera nokon som vil banka han opp, og korleis det viser set at han slettes ikkje hadde noko med overfallet å gjera, og at broren vart drepen.

Eg greier ikkje å sjå det originale i denne boka. Historia er ikkje så spesiell, og Henriksen skriv heller ikkje spesielt bra. Her er mange skrantande omgrep og haltande metaforar, det er i det heile lite som er direkte imponerande.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Fantasia (1940)

Berre tre år etter at Disney hadde laga den fyrste animerte langfilmen, Snøkvit og dei sju dvergane, kom Fantasia. Filmen er bygd opp som ein konsert med eit symfoniorkester, og der kvart nummer vert illustrert med animasjon. Det var eit svært ambisiøst prosjekt. Og det er ein svært vellukka film.

Orkesteret framfører åtte nummer, av komponistar som Beethoven, Stravinsky og Tchaikovsky. Til kvart nummer er det laga ein animert film. Filmane har gjerne ei heilt enkel handling, men det er ikkje det viktige her. Det er animasjonen som gjer at filmar fengar slik han gjer. Tidvis er bileta nesten hypnotiske, og det vert spesielt imponerande når ein tenkjer på at dette er ein sytti år gamal film. Visuelt sett er filmen glimrande.

Filmen er altså lagt opp som ein konsert, og då er det som det skal vera når konferansieren midt i filmen annonserer at det vert ein pause på femten minutt. Både her, og dei gongene konferansieren introduserer nye nummer, ser me musikarane. Det er altså litt veksling mellom vanleg film og animasjonsfilm, og dei to møtest ein gong, då Mikke Mus lurer seg opp til dirigenten og nappar han litt i frakken.

Alt er sjølvsagt ikkje like bra. Av og til vert det litt for enkelt, det vert litt for likt vanlege animasjonsfilmar. Men stort sett er det bra, og vel så det. Eg såg filmen på ein liten dataskjerm. Det fungerer greitt, men det er sjølvsagt ei langt større oppleving å sjå filmen i ein kinosal.

Guffen tilrår.

The Grapes of Wrath (1940)

Denne filmen er basert på ein av den finaste av romanane til John Steinbeck. Det seier ikkje så lite, og denne filmatiseringa er òg fin. Filmen gjer likevel ikkje så sterkt inntrykk som boka, kanskje mest av di slutten er endra. I boka går alt gale på slutten, her er det lys i tunnelen.

Det handlar om familien Toad, ein jordbruksfamilie frå Oklahoma. Dei må flytta frå garden dei leiger, og satsar på ei framtid i California. Dei er i alt ti-tolv personar som pakkar seg saman i ein skral lastebil, og dei fleste kjem seg heilt fram. Der er det ikkje lett å få seg jobb, dette er i 1930-åra, og svært mange andre har tenkt same tanken som dei. Dei arbeider litt som streikebrytarar, før Tom, sonen i familien, slår ned og drep ein kar. Han er ute på prøve, og dei flyktar vidare. Frå denne leiren, som minner om ei blanding av ein konsentrasjonsleir og ein flyktningeleir, finn dei litt tilfeldig vegen til ein leir der alt er velstand. Her er det ingen sjefar, her er det ikkje noko politi, det er reint, det er innlagt vatn, ungane kan gå på skule, osb. Det er omtrent som eit sosialistisk paradis.

Filmen er regissert av John Ford. Av og til bruker han den amerikanske naturen like godt som i dei beste westernfilmane sine, andre gonger er det altfor tydeleg at utescenane er spelt inn i studio. Her er ei rekkje gode skodespelarar, alle har dette redde eller desperate blikket som gjer at du trur på dei, du føler at dei verkeleg har mist det meste av det dei eig. Det er ei god og trist stemning i filmen, spesielt i den fyrste halvdelen.

Guffen tilrår.

Meir Steinbeck på kulturguffebloggen
Cup of Gold (1929)
The Pastures of Heaven (1932)
The Red Pony (1933)
To a God Unknown (1933)
Tortilla Flat (1935)
In Dubious Battle (1936)
The Harvest Gypsies (1936)
Of Mice and Men (1937)
The Long Valley (1938)
The Grapes of Wrath (1939)
The Moon is Down (1942)
Cannery Row (1945)
The Pearl (1947)
The Wayward Bus (1947)
Burning Bright (1950)
East of Eden (1952)
Sweet Thursday (1954)
East of Eden (1955, film)
The Short Reign of Pippin IV (1957)
The Winter of Our Discontent (1961)
Travels With Charley (1962)
Journal of a Novel (1969)
Jackson J. Benson: John Steinbeck. Writer (1984)
Of Mice and Men (1992, film)
America and Americans. And Selected Nonfiction (2002)
Geert Mak: USA. En reise (2012)

Meir John Ford på kulturguffebloggen
The Searchers (1956)
The Man Who Shot Liberty Valance (1962)

Jon Krakauer: Into Thin Air (1997)

Alle som klatrar på Mount Everest er klar over at faren for å døy er stor. Same kor godt ein førebur seg er det uråd vera budd på alt. Denne boka handlar om ein gong det gjekk heilt gale.

Jon Krakauer er journalist og klatrar. Han var med på ein organisert Everest-ekspedisjon, altså ein ekspedisjon der røynde klatrarar tek med seg klatrarar som gjerne vil ha hjelp til toppen. Desse er ikkje utan røynsle med fjellklatring, men har gjerne ikkje vore på så høge fjell før. I 1996, då Krakauer var med, var der to store slike grupper, og den lette rivaliseringa mellom dei to venene som leia desse turane kan ha vore ein av grunnane til at det gjekk gale. Den av dei som hadde størst suksess ville truleg sikra seg flest kundar i framtida.

Den viktigaste grunnen til at ting skar seg var likevel veret. Det blas opp til storm medan mange framleis var på toppen, og i alt miste åtte personar livet dagen dei skulle til topps. Nokre døydde mellom den øvste leiren og toppen, nokre døydde i sjølve leiren. Ni klatrarar som kom ned til leiren etter at det var vorte myrkt, fann ikkje leiren, og slo seg ned der dei fann ly, bak ein stor stein. Då vinden stilna utpå natta, såg dei kvar leiren var, og sju av klatrarane tok seg fram til leiren.

To klatrarar låg att, og dette er kanskje det mest utrulege i heile boka. Dei to var dekte av is då dei vart funne dagen etter, men var hårfint i live. Dei andre vurderte det slik at det var nyttelaust å redda dei, og lot dei berre liggja. Seinare same dag kom den eine av dei to stabbande inn i leiren med store frostskader, og han fekk plass i eit telt, der dei andre meinte at han kunne få dø i fred. Natta etter vart det igjen storm, og for å redda livet tok dei ut tidleg om morgonen. Teltet til han med frostskadene var rivna, soveposane han låg i hadde blese av han, og med frostskadde hender greidde han ikkje å få soveposane på plass igjen. Likevel levde han, og dei greidde å få han ned i live.

Boka er svært godt skrive. Det er sikkert ein klisje, men det verkar nesten som om ein er på eller ved Everest når ein les. Krakauer får godt fram slitet, kameratskapet, frykta og gleda, og kor vanskeleg det er etterpå. Han ser ut til å vera i kjempeform, han er alltid blant dei fyrste som kjem opp til den neste leiren, og på sjølve toppturen sit han lenge og ventar på dei andre, slik han hadde lova turleiaren. På veg ned att, spesielt ved Hillary Step, det siste klatrepunktet før toppen, er der store køar, og alt då skjønar han at dette kjem til å gå gale. Likevel er både han og dei andre sterkt reduserte og prega av kor høgt oppe dei er, det er velkjent at den tynne lufta gjer at både kropp og sjel reagerer seinare.

Eg har lese mange bøker om fjell og fjellturar. Dette er ei av dei beste.

Guffen tilrår.

Meir Krakauer på kulturguffebloggen
Eiger Dreams (1990)
Into the Wild (1996)
Into the Wild (film, 2007)
Where Men Win Glory (2009)
Three Cups of Deceit (2011)
Under the Banner of Heaven (2011)
Missoula (2015)
Under the Banner of Heaven (fjernsynsserie, 2022)

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Andreas Backer: Til fjells med Andreas Backer (1944)
Den norske himalayaekspedisjonen: Tirich Mir til topps (1950)
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Per Hohle (red.): Fra varde til varde (1971)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Ragnar Frislid: Gjende (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Gangdal og Holm: Everest. Den tunge veien (1995)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Per Roger Lauritzen: Claus Heiberg. Veiviser i krig og fred (1999)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Conrad Anker og David Roberts: The Lost Explorer (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Michael Kodas: High Crimes (2008)
Lars Monsen og Trond Strømdahl: Norge på langs (2009)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Henrik Svensen: Bergtatt (2011)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Dagfinn Hovden: Tindekliv på Sunnmøre (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)
Everest (2015)
Anne-Mette Vibe: Therese Bertheau. Tindestigerske og lærerinde (2016)
Jan Aasgaard: Jotunheimen gjennom historien (2016)
Free Solo (2018)
Sveinung Engeland: Høyde over havet (2021)
Trango. Et ønske om å leve sterkt (2025)
Girl Climber (2025)

W.L. Rusho: The Mystery of Everett Ruess (2010)

For ikkje lenge sidan såg eg filmen Into the Wild, og noko seinare las eg boka òg. Ein av stadene vart Everett Ruess nemnt, så det låg litt i korta at det ikkje ville ta lang tid før eg las litt om han.

Der er mange likskapar mellom Ruess og Christopher McCandless, hovudpersonen i Into the Wild. Begge kjem frå ressurssterke familiar. Begge framstår som svært sjølvstendige og oppegåande. Begge slit med å finna seg til rette i storsamfunnet, og vil greia seg åleine, helst i ein natur relativt fri for folk. Begge brukte dekknamn då dei var i naturen. Men der er òg ulikskapar. Der McCandless braut heilt med familien, heldt Ruess kontakten med dei, og fekk jamleg ettersynt forsyningar.

Ruess var hakket yngre enn McCandless då han forsvann. Siste gongen familien høyrde frå han, var han berre tjue år. Då hadde han vore i ørkenområda sørvest i USA store delar av dei siste fire åra. Dette området fascinerte han uendeleg. I brev og dagbøker skriv han ofte om denne jakta på beauty. I boka er ei rekkje av breva hans trykte, og der er ei rekkje flotte passasjar. Breva er innsiktsfulle og velskrivne, det er nesten vanskeleg å gå med på at dei er skrivne av ein så ung mann. Han fortel om folk han møter, om stader han reiser, men det han likar best er å skriva om naturen han ser. Det var den som drog han dit. Dette var før det vart så godt tilrettelagt som det er i dag, det var før det vart lagt store vegar gjennom fleire av dei dei flottaste områda, som Monument Valley, så han kom der i rett tid. For han var det dette som var livet, og han skriv fleire stader at han ikkje kan tenkja seg eit anna liv.

Det fekk han heller ikkje, han forsvann i 1934. Dei to muldyra hans vart funne, og der vart funne nokre inskripsjonar ein reknar med var laga av han, men det var omtrent alt. Det vart arrangert nokre leiteaksjonar, utan resultat. Fleire hypotesar vart kasta fram - han kunne ha vorte rana og drepen, han kunne ha gifta seg med ei indianarjente og slege seg saman med stamma hennar, eller han kan ha valt å bryta kontakten med storsamfunnet. Etter å ha trykt (og kort kommentert) breva Ruess skreiv, fortel Rusho om leiteaksjonane i ettertid, og om dei ulike hypotesane som dukka opp. Boka kom første gong ut i 1982, og i denne oppdatera versjonen tek han med den siste utviklinga. Mykje har vore påstått, men slik Rusho legg det fram, er det klart mest sannsynlege at Ruess hadde eit uhell, og datt ned ein stad det var vanskeleg, kanskje uråd, å finna han.

Guffen tilrår.