Tarjei Vesaas: Sandeltreet (1933)

Dette er nok ei av dei undervurderte bøkene til Vesaas. Ein grunn kan vera at ho kjem litt på feil tid i forfattarskapen. Fram til krigen var gjerne forteljingane det viktigaste i bøkene hans; seinare vart bodskap og symbolikk viktigare. 

Boka handlar om ein familie på fire som snart vert fem. Mora har fått for seg at ho kjem til å døy når femtemann vert fødd, så ho vil bruka tida ho går gravid til å reisa. Det går faren, ein ikkje altfor velståande skribent med på, og dei fire reiser rundt i Noreg. Dei ser ikkje dei store og vidgjetne attraksjonane. Det er mora som fortel kva ho vil, og dei andre følgjer etter. Dei ser på natur, dei ser på vêret og er eigentleg meir interesserte i verda.

Det heile vert fortalt frå synsvinkelen til dei to ungane, tolv år gamle Egil og elleve år gamle Margit. Dei forstår ikkje alt, men dei forstår nok til at dei let mora vera i fred når ho treng det. Sjølv om Margit er yngre forstår ho meir, spesielt når det gjeld svangerskapet, noko som ergrar Egil.

Det heile går slik mora har frykta. Det er ikkje det viktige, vegen fram til den dagen er meir spanande. Og det er ei bok som er langt meir spanande å lesa enn bøkene Vesaas hadde skrive før.

Guffen tilrår. 

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Tarjei Vesaas: Menneskebonn (1923)
Tarjei Vesaas: Sendemann Huskuld (1924)
Tarjei Vesaas: Guds bustader - (1925)
Tarjei Vesaas: Grindegard (1925)
Tarjei Vesaas: Grinde-kveld (1926)
Tarjei Vesaas: Dei svarte hestane (1928)
Tarjei Vesaas: Klokka i haugen (1929)
Tarjei Vesaas: Fars reise (1930)
Tarjei Vesaas: Sigrid Stallbrokk (1931)
Tarjei Vesaas: Dei ukjende mennene (1932)
Tarjei Vesaas: Ultimatum (1934)
Tarjei Vesaas: Det store spelet (1934)
Tarjei Vesaas: Kvinnor ropar heim (1935)
Tarjei Vesaas: Leiret og hjulet (1936)
Tarjei Vesaas: Hjarta høyrer sine heimlandstonar (1938)
Tarjei Vesaas: Kimen (1940)
Tarjei Vesaas: Huset i mørkret (1945)
Tarjei Vesaas: Bleikeplassen (1946)
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Tarjei Vesaas: Morgonvinden (1947)
Tarjei Vesaas: Tårnet (1948)
Tarjei Vesaas: Signalet (1950)
Halldis Moren Vesaas: Sven Moren og heimen hans (1951)
Tarjei Vesaas: Vindane (1952)
Tarjei Vesaas: 21 år (1953)
Tarjei Vesaas: Avskil med treet (1953)
Tarjei Vesaas: Vårnatt (1954)
Tarjei Vesaas: Fuglane (1957)
Tarjei Vesaas: Ein vakker dag (1959)
Tarjei Vesaas: Brannen (1961)
Tarjei Vesaas: Is-slottet (1963)
Tarjei Vesaas: Bruene (1966)
Halldis Moren Vesaas: Sett og levd (1967)
Fuglane (film, 1968)
Tarjei Vesaas: Båten om kvelden (1968)
Kenneth Chapman: Hovedlinjer i Tarjei Vesaas' diktning (1969)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Is-slottet (film, 1987)
Olav Vesaas: Rolf Jacobsen - en stifinner i hverdagen (1994)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Ole Karlsen (red.): Klarøygd, med rolege drag (1996)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)
Olav Vesaas: Å vera i livet. Ei bok om Halldis Moren Vesaas (2007)
Kimen (Det Norske Teatret, Oslo, 20.1.2018)
Fuglane (Riksteateret, Sogndal kulturhus, 21.3.2019)
Arne Vinje: Store spel. Soga om Vesås i verda (2020)
Fuglane (Det Norske Teatret, Oslo, 26.2.2022)
Fuglane (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 5.4.2025)

Ben Hur (1959)

 

Klassisk aften i hushaldet. Eg såg filmen for veldig lenge sidan; Marit hadde ikkje sett han før. Det er ein fin film, sjølv om det godt kunne gått litt fortare framover, og sjølv om alt som skjer er overtydeleg.

Filmen er basert på ein roman av Lew Wallace, og den romanen skal ha vore den nest mest selde i USA på 1800-talet. Det handlar om jøden Juda Ben Hur, som veks opp i Jerusalem. Ein barndomskamerat, Messala, kjem tilbake til Jerusalem etter mange år, og han har no vorte ein romersk hotshot. Det er urolege tider i Jerusalem, og han vil gjerne ha den sterke og mektige Ben Hur med på laget. Han nektar, for han er romarane okkupantar, og dei to skiljest som uvener. Ben Hur vert teken til fange og vert roar på eit slaveskip, der han reddar den romerske sjefen og vert adoptert av han. Han kjem tilbake til Jerusalem, der han slår Messala i eit rimeleg brutalt hestekappløp. Og alt dette skjer då Jesus Kristus levde, og filmen sluttar med at han vert korsfesta. Samstundes vert syster og mor til Ben Hur, som begge har vore spedalske, friske.

Filmen er fin. Det minner litt om teater, det er lange scener, av og til med tendens til overspeling. Det er i alle fall overtydeleg kven som er gode og vonde, og det er òg rimeleg lett å sjå kva som kjem til å skje. Kulissar og slikt imponerer, og filmen hadde rundt 10 000 statistar.

Guffen tilrår. 

Jon Fosse: Eit nytt namn (2021)

Og eg ser meg sjølv lukka boka, og eg ser på boka, og eg tenkjer at dette - dette var suverent. Eg er rørt, slik eg har vore svært mange gonger under lesinga, og eg tenkjer at dette er eit verk som vert ståande i norsk litteraturhistorie. For ei leseoppleving.

I desse to siste delane av septologien handlar det framleis om kunstnaren Asle, som bur ved Sygnafjorden. Han har kontakt med naboen Åsleik, og verket sluttar med at dei to feirer jol saman med syster til Åsleik. Asle har ikkje kontakt med mange andre, men her får me vita korleis han møtte både kona Ales, som no ikkje lever meir, og kunsthandlaren Beyer, som har selt Asle-bilete heile livet. Her er òg tilbakeblikk, der me får høyra om korleis Asle vart kunstnar, og der me òg får høyra om korleis han vart kjend med den andre Asle (som altså finst), og korleis den andre Asle var den som hjalp Asle inn på målarskulen i Bjørgvin.

Det er glitrande fortalt, og dei tre banda (med sju delar) viser at Fosse ikkje berre er ein forfattar som har total kontroll over historia han fortel, han har òg ei språkkjensle og ei språkføring som er fabelaktig. I dette bandet kjem målaren Asle fram til at han ikkje vil måla meir. Eg vonar at Fosse ikkje har kome fram til det same, men viss han har det, er det vanskeleg å tenkja seg eit betre farvel enn dette.

Og eg ser meg sjølv stå ved bokhylla og sjå på dei tre bøkene, der titlane er trykt i høvesvis gull, sylv og bronse, og eg tenkjer at det er heilt rett, og eg tenkjer at dette er bøker som fortener alle pallplassar og medaljer dei kan få.

Guffen tilrår. 

Meir Fosse på kulturguffebloggen
Raudt, svart (1983)
Stengd gitar (1985)
Blod. Steinen er (1987)
Naustet (1989)
Flaskesamlaren (1991)
Bly og vatn (1992)
To forteljingar (1993)
Prosa frå ein oppvekst (1994)
Gitarmannen (1997)
Eldre kortare prosa (1998)
Morgon og kveld (2000)
Det er Ales (2004)
Melancholia (2004)
Leif Zern: Det lysande mørket (2005)
Andvake (2007)
Cecilie N. Seiness: Jon Fosse. Poet på Guds jord (2009)
Jente i gul regnjakke (2009)
Olavs draumar (2012)
Soga om Fridtjov den Frøkne (2013)
Kveldsvævd (2014)
Eskil Skjeldal og Jon Fosse: Mysteriet i trua (2015)
Morgon og kveld (Nationaltheatret, Oslo, 4.12.2015)
Det andre namnet (2019)
Eg er ein annan (2020)
Kvitleik (2023)
I svarte skogen inne (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 2.6.2023)
Jan H. Landro: Jon Fosse. Djupt og enkelt (2022)
Mor og barn (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 28.2.2025)
Asle og Alida (Grieghallen, Bergen, 4.4.2025)
Vaim (2025)
Gitarmannen (DNS, Bergen, 24.1.26)

Kevin Cummins: Joy Division. Juvenes (2021)

 

Eg har éi anna bok med Cummins-foto av Joy Division, men slo til på denne likevel. Denne boka kom opphavleg ut i eit sterkt avgrensa opplag (226 eksemplar) i 2007. Denne versjonen er utvida - her er fleire bilete, og her er (slik eg forstår) nye tekstar. Cummins har intervju dei tre attlevande bandmedlemmene, og her er i tillegg korte tekstar av sju andre, mellom anna dotter til Ian Curtis. Den mest underhaldande av desse tekstane er skriven av fotballspelaren Pat Nevin, som skriv om korleis han hadde heilt annan musikk- og boksmak enn andre fotballspelarar. Då han gjekk til Chelsea i 1983 fekk han inn i kontrakten at han berre skulle spela fyrste omgang i ein treningskamp kort tid etterpå, slik at han kunne få med seg ein konsert med New Order.

Bileta til Cummins er strålande. Nokre er tekne i friluft (som det aldeles legendariske omslagsfotoet), mange er tekne på konsertar, nokre er tekne i øvingslokalet. (Den nest mest underhaldande av gjeste-tekstane er skriven av ein som er med på nokre av bileta frå øvingane - som fjortenåring fekk han og ein kamerat ofte lov til å vera til stades.) På bileta frå øvingar og i friluft er det av og til nokon som smilar. Desse bileta vart ikkje brukte i aviser, det passa ikkje heilt inn.

Dei fleste konsertbileta er av Ian Curtis. Mange av desse er så glimrande at det gjer vondt. Det er tydeleg at dette er alvor for Curtis, han syng om verkelege demonar, noko som lyser ut av augo hans. Nokre få av bileta er i fargar, og det vert heilt feil: Joy Division gjer seg best i svart-kvitt.

Guffen tilrår. 

Meir Cummins på kulturguffebloggen
Manchester. Looking for the Light through the Pouring rain (2009)
Joy Division (2010)
New Order (2015)

Meir Joy Division/New Order på kulturguffebloggen
Here are the Young Men (konsertfilm, 1982)
Chris Ott: Unknown Pleasures (2004)
Control (film, 2007)
Peter Hook: The Hacienda. How Not to Run a Club (2009)
Kevin Cummins: Joy Division (2010)
Peter Hook: Unknown Pleasures. Inside Joy Division (2012)
Ian Curtis: So This Is Permanence (2014)
Bernhard Sumner: Chapter and Verse (2014)
Kevin Cummins: New Order (2015)
Peter Hook: Substance. Inside New Order (2016)
Jon Savage: This Searing Light, The Sun and Everything Else (2016)
Stephen Morris: Record Play Pause (2019)
Stephen Morris: Fast Forward (2020)

Jon Fosse: Eg er ein annan (2020)

Og eg ser meg sjølv sitja ved datamaskina for å skriva noko fornuftig om denne boka. Det er ikkje lett - same kva eg skriv vil det verta skeive sko. Det lettaste er kanskje å berre dra i gang nokre setningar om kor fabelaktig, fabelaktig dette bokverket er. 

Dette andre bandet inneheld del tre, fire og fem av septologien til Jon Fosse. Me møter igjen ein eg-forteljar, Asle, ein godt vaksen biletkunstnar som bur på Dylgja ved Sygnafjorden, eit stykke nord for Bjørgvin. Han bur åleine, og den einaste personen han snakkar ofte med er naboen Åsleik. Asle leverer bilete til galleriet til Beyer, og får kvart år ei god inntekt frå dette jolesalet. 

Ofte, gjerne midt i ein setning, flyttar me oss i tid og rom. Av og til handlar det om ein annan Asle, ein noko eldre kunstnar. I det fyrste bandet hamna han på sjukehus, og eg-Asle er den eine som held kontakt med han der. Me går òg attende i tid, slik me gjorde det i det fyrste bandet, og får høyra meir om oppveksten til Asle.

Skeive sko, indeed. Fosse skriv aldeles glimrande. Det er rørande, det er morosamt, det er spanande, det er tankevekkande, og det er bøker ingen andre kunne ha skrive. Det er bøker av ei anna verd. Eg er alt i gang med det siste bandet.

Guffen tilrår. 

Meir Fosse på kulturguffebloggen
Raudt, svart (1983)
Stengd gitar (1985)
Blod. Steinen er (1987)
Naustet (1989)
Flaskesamlaren (1991)
Bly og vatn (1992)
To forteljingar (1993)
Prosa frå ein oppvekst (1994)
Gitarmannen (1997)
Eldre kortare prosa (1998)
Morgon og kveld (2000)
Det er Ales (2004)
Melancholia (2004)
Leif Zern: Det lysande mørket (2005)
Andvake (2007)
Cecilie N. Seiness: Jon Fosse. Poet på Guds jord (2009)
Jente i gul regnjakke (2009)
Olavs draumar (2012)
Soga om Fridtjov den Frøkne (2013)
Kveldsvævd (2014)
Eskil Skjeldal og Jon Fosse: Mysteriet i trua (2015)
Morgon og kveld (Nationaltheatret, Oslo, 4.12.2015)
Det andre namnet (2019)
Eit nytt namn (2021)
Kvitleik (2023)
I svarte skogen inne (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 2.6.2023)
Jan H. Landro: Jon Fosse. Djupt og enkelt (2022)
Mor og barn (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 28.2.2025)
Asle og Alida (Grieghallen, Bergen, 4.4.2025)
Vaim (2025)
Gitarmannen (DNS, Bergen, 24.1.26)

Den 12. mann (2017)

 

Det er mykje rart i norsk film, og noko av det raraste er at filmen Ni liv frå 1957 har så høg stjerne. Filmen vart nominert til Oscar, og i 1991 vart han kåra til den beste norske filmen gjennom tidene. At han vart likt i åra etter krigen er forståeleg, kva folk tenkte på i 1991 er ikkje godt å vita.

Det er heller ikkje godt å vita kvifor nokon fann ut at det var lurt å laga ein ny versjon av filmen, eller rettare - ein ny film basert på dei same hendingane. Viss denne filmen var meint som ein parodi ville det vore eit meisterverk, men alt tyder diverre på at det er alvorleg meint. 

Handlinga er enkel: I 1943 kjem ein båt med norske soldatar frå England til Troms. Alt før dei går i land vert dei angripne av tyske soldatar. Ein vart drepen, ti vart fanga og drepne seinare, medan den siste, Jan Baalsrud, kom seg vekk. Med god hjelp frå mange langs ruta kjem han seg etter to lange månader over svenskegrensa.

Det meste er sant, medan noko er oppdikta. Det er ikkje det viktige her. Det viktige er at klisjeane står i kø. Dei tyske soldatane er slik me har sett dei mange gonger før - dei har store hundar og glatte andlet (gjerne med eit arr på kinnet). Naturen er storslegen, og mange gonger er det så vidt Baalsrud greier seg. Men han greier seg - det gjer ikkje denne filmen.

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Tor Obrestad: Om Fred og nihil (1994)

I 1991 gav Tor Obrestad ein (heller ordinær) biografi om Arne Garborg. To år seinare viser det seg at far min, som då arbeidde ved Voss folkemuseum, kom over nokre brev frå Jon Line til Lars Eskeland. Breva var frå 1928, rett etter at Eskeland hadde gått av som styrar ved Voss folkehøgskule. Eskeland og Line var gamle kjende, og Line kjende òg Garborg. Line var frå Time, og sjølv om han var elleve år yngre hadde han hatt mykje kontakt med Garborg dei gongen han vitja Jæren. Far min sende kopiar av breva til Obrestad, og dette inspirerte Obrestad til å skriva dette essayet.

Til sist i boka kjem det utdrag frå breva Line skreiv til Eskeland. Han er fleire gonger inne på at grunnen til at far til Garborg tok livet sitt var at han kom i økonomiske vanskar. Det vanlege har vore å lesa Fred som eit portrett av far til Garborg. Hovudpersonen i Fred, Enok Hove, har absolutt likskapar med far til Garborg, men sleit altså med meir enn religiøse funderingar. Obrestad går vidare med dette, og konkluderer vel med at det meistarlege i romanen er ikkje berre at Garborg både lagar eit portrett av far sin, men òg at han i romanen får fram korleis samfunnet endra seg dei siste tiåra av 1800-talet. Etter å ha lese breva til Line, etter å ha lese kva andre skriv om Fred, og etter å ha lese romanen på ny, meiner han òg at romanane til Garborg saman lagar ei rekkje som fører fram til Fred, som vert den endelege analysen av det moderne mennesket si splitting.

Eg veit ikkje om eg fylgjer Obrestad heile vegen. Det er litt for lenge sidan eg har lese Fred, så det kan henda at eg bør henta den boka fram att. Det er jo ei kjempebok, som absolutt fortener å verta lest fleire gonger. Uansett - det aller beste i denne boka var utdraga frå breva til Line, der han fortel godt og grundig om Garborg, om folket rundt han, og om bøkene hans.

Guffen tilrår. 

Meir Garborg på kulturguffebloggen
Arne Garborg: Kolbotnbrev (1890)
Garborg, Hovden og Koht: Ivar Aasen. Granskaren, maalreisaren, diktaren (1913)
Olav Hoprekstad m.fl. (red.): Arne Garborg 70 aar (1921)
Johs A. Dale: Hulda Garborg (1961)
Hulda Garborg: Dagbok 1903-1914 (1962)
Arnhild Skre: Hulda Garborg. Nasjonal strateg (2011)
Alfred Fidjestøl: Trass alt. Det Norske Teatret 1913-2013 (2013)
Alfred Fidjestøl: Askerkretsen (2014)
Haugtussa (Voss kulturhus, 8.5.2015)
Jan Inge Sørbø: Arne Garborg. Frå bleike myr til alveland (2015)
Jan Inge Sørbø: Fire store (2022)