Jah Wobble: Memoirs of a Geezer (2009)

For meg vart dette ei todelt bok. Den fyrste halvdelen er klart best, mot slutten av boka er det tynne greier. Det kan sjølvsagt koma av at eg kjenner langt betre til det Wobble skriv om tidleg i boka, men eg trur ikkje det er einaste grunnen: Han verkar mindre inspirert når han skriv om dei ferskaste hendingane.

Wobble vaks opp i London. Midt i 1970-åra, då punken tok av, var han ein nær ven av Johnny Rotten, og vart med i Public Image Limited, bandet Rotten drog i gang etter at Sex Pistols vart oppløyst. Wobble, som etter kvart vart ein habil bassist, var berre med i bandet i to år, men var mellom anna med på Metal Box. Her skriv Wobble godt - han kuttar ut det alle har lese andre stader (som til dømes då Rotten prøvesong for Sex Pistols), og greier å seia noko nytt om desse viktige åra.

Men så dabbar det altså av. Det minner av og til om namedropping, der han fortel om musikarar han har spela med og snakka med, og det går frå det eine prosjektet til det andre. Han verkar som ein det er vanskeleg å samarbeida med, og utover i boka vert eg meir og meir overtydd om at han undertrykkjer dei negative sidene ved seg sjølv. Det er sjølvsagt fullt lovleg i ein sjølvbiografi, men av og til hintar han om ei valdeleg side ved seg sjølv det er vanskeleg å få sansen for.

Guffen er lunken.

Idar Handagard: Aasmund Vinje i Staalediktet (1909)

I 1866, fire år før han døydde, gav Aasmund Olavsson Vinje ut diktsyklusen Storegut. Den er basert på verkelege hendingar, som det heiter, og inneheld fleire av dei godt kjende Vinje-dikta. Seinare tok han til med ein diktsyklus, Staale. Dikta i den syklusen vart prenta i avisa Dølen etter kvart som dei vart ferdige, og dei hentar motiv frå Vinje sitt liv.

Handagard les desse dikta reint sjølvbiografisk. Det kan vera rett å gjera det, men det kan òg vera for enkelt. Der Vinje let hovudpersonen i Staale vera soldat, les Handagard det som eit bilete på ein av dei mange stridane Vinje gjekk gjennom. For det er den tradisjonen han skriv seg inn i - for Handagard vert Vinje ein som sleit seg gjennom livet, medan han arbeidde så hardt han kunne for målsaka.

Boka har tre delar, og vert gradvis veikare. Den siste delen er sett saman av utvalde dikt frå Staale, og her er det uventa lågt nivå. I midtdelen, som er den kortaste, skriv Handagard om Staale-dikta. Den fyrste delen er den beste, her skriv Handagard om livet til Vinje. Noko utfyllande biografi er det ikkje, og det er altså prega av dette offerbiletet som lenge prega tekstar om Vinje (og til dels Aasen, for så vidt), men det gjev eit greitt bilete av livet til Vinje.

Guffen er lunken.

Meir Vinje på kulturguffebloggen
Ferdaminne frå sumaren 1860 (1861)
Vetle Vislie: Aasmund Vinje (1906)
Lyriske dikt (1910)
Olav Midttun: A. O. Vinje (1960)
Langslet og Rydne: Villmann, vismann og veiviser (1993)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)
Toril Moi leser A.O. Vinje (2016)
Ottar Grepstad: Vinje-bibliografien (2017)

Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)

For oss som prøver å koma oss lengst mogeleg inn i den nynorske kultur- og litteraturhistoria, er Midtbø ein sentral stad. Midtbø er garden Tarjei Vesaas kjøpte av onkelen sin i 1930, og der han tre år seinare busette seg saman med kona si, Halldis Moren Vesaas. Dei budde der til han døydde i 1970. Etter det budde Halldis mykje i Oslo. Garden er i dag eigd av etterkomarane deira. Sjølv har eg vore innom der tre gonger - ein gong då me berre stoppa og tusla ned i tunet, ein gong på omvising under litteraturdagane i Vinje, og ein gong då me arbeidde med ein utstilling om Halldis, og sonen Olav Vesaas tok med meg inn på omtrent alle romma i huset. Dei ti minutta me var på skriverommet til Tarjei er framleis eitt av dei varmaste minna mine.

Denne boka handlar mykje om livet i Midtbøs bakkar. Ho kom ut fire år etter at Halldis Moren Vesaas vart enkje. Ho fortel om korleis ho visste om Tarjei lenge før dei møttest. Ho vaks opp i ein heim der bøker og litteratur stod sentralt, og då far hennar fekk tilsendt debutboka til Vesaas i 1923, skrytte han så mykje av boka at den unge Halldis òg las ho (utan å verta like imponert). Seinare bøker fall meir i smak, ho skriv at ho kunne store delar av nokre av bøkene hans utanåt. Før dei endeleg møtte kvarandre i 1931, og altså gifte seg nokre år seinare.

Halldis skriv mykje om dagleglivet på Midtbø, men ho skriv like mykje om det å vera forfattar. Det er skrivinga til Tarjei som får mest plass. Begge gav ut mange bøker, også då dei var småbarnsforeldre, men det kom flest bøker frå Tarjei, og ho ser òg at han var ein større forfattar enn henne. Ho skriv mykje om kontakten han hadde med forlaga, ikkje minst då Kimen kom ut i 1940. Fram til dess kom bøkene til Tarjei ut på Olaf Norlis forlag. Kimen måtte ut hausten 1940, meinte Tarjei, og då Norli ikkje kunne lova han utgjeving om hausten, gjekk han over til Gyldendal. Ho skriv òg mykje om kontakten med andre forfattarar, og korleis dei gleda både seg sjølv og andre ved å ha høgtlesing av dikt, svært ofte svenske, i stova på Midtbø. Under andre verdskrigen var der høgtlesing av ikkje-utgjevne og forbodne dikt av Nordahl Grieg.

Det er ei flott, flott bok. Forholdet mellom dei to vert skildra uvanleg varmt, og dei må ha vore eit godt og flott par, ulike som dei var. Ho var sosial og ville gjerne ha gjestar heile tida; han treivst best for seg sjølv. Ho likte å sitja oppe utover kvelden; han gjekk gjerne til sengs i åtte-tida. Og så bortetter.

To år seinare kom det ein oppfølgjar. Watch this space.

Guffen tilrår.

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Tarjei Vesaas: Menneskebonn (1923)
Tarjei Vesaas: Sendemann Huskuld (1924)
Tarjei Vesaas: Guds bustader - (1925)
Tarjei Vesaas: Grindegard (1925)
Tarjei Vesaas: Grinde-kveld (1926)
Tarjei Vesaas: Dei svarte hestane (1928)
Tarjei Vesaas: Klokka i haugen (1929)
Tarjei Vesaas: Fars reise (1930)
Tarjei Vesaas: Sigrid Stallbrokk (1931)
Tarjei Vesaas: Dei ukjende mennene (1932)
Tarjei Vesaas: Sandeltreet (1933)
Tarjei Vesaas: Ultimatum (1934)
Tarjei Vesaas: Det store spelet (1934)
Tarjei Vesaas: Kvinnor ropar heim (1935)
Tarjei Vesaas: Leiret og hjulet (1936)
Tarjei Vesaas: Hjarta høyrer sine heimlandstonar (1938)
Tarjei Vesaas: Kimen (1940)
Tarjei Vesaas: Huset i mørkret (1945)
Tarjei Vesaas: Bleikeplassen (1946)
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Tarjei Vesaas: Morgonvinden (1947)
Tarjei Vesaas: Tårnet (1948)
Tarjei Vesaas: Signalet (1950)
Halldis Moren Vesaas: Sven Moren og heimen hans (1951)
Tarjei Vesaas: Vindane (1952)
Tarjei Vesaas: 21 år (1953)
Tarjei Vesaas: Avskil med treet (1953)
Tarjei Vesaas: Vårnatt (1954)
Tarjei Vesaas: Fuglane (1957)
Tarjei Vesaas: Ein vakker dag (1959)
Tarjei Vesaas: Brannen (1961)
Tarjei Vesaas: Is-slottet (1963)
Tarjei Vesaas: Bruene (1966)
Halldis Moren Vesaas: Sett og levd (1967)
Fuglane (film, 1968)
Tarjei Vesaas: Båten om kvelden (1968)
Kenneth Chapman: Hovedlinjer i Tarjei Vesaas' diktning (1969)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Is-slottet (film, 1987)
Olav Vesaas: Rolf Jacobsen - en stifinner i hverdagen (1994)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Ole Karlsen (red.): Klarøygd, med rolege drag (1996)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)
Olav Vesaas: Å vera i livet. Ei bok om Halldis Moren Vesaas (2007)
Kimen (Det Norske Teatret, Oslo, 20.1.2018)
Fuglane (Riksteateret, Sogndal kulturhus, 21.3.2019)
Arne Vinje: Store spel. Soga om Vesås i verda (2020)
Fuglane (Det Norske Teatret, Oslo, 26.2.2022)
Fuglane (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 5.4.2025)

Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)

Denne fann eg i ein bruktbutikk i Molde. Noko storverk er det ikkje, men eg fekk vel om lag det eg venta meg.

Spiterstulen er ei av dei store hyttene i Jotunheimen. Det er meir enn éi hytte, det er etter kvart vorte eit anlegg med ei rekkje små og store bygningar. Det er familien Sulheim som eig og driv Spiterstulen, og boka er eit tingingsverk frå deira side. Det er både godt og gale - ein vert jo alltid skeptisk til at det vert lagt vekk på dei gode sidene frå historia, og at det som måtte vera av negative ting vert utelate. Samstundes gjev det innsikt i alt som måtte vera av kjeldemateriale, og spesielt biletmaterialet i boka er glimrande. Unntaka er nokre av bileta av unge og gamle i slekta - her vert det igjen tydeleg at boka er eit tingingsverk.

Boka presenterer historia til Spiterstulen. Det handlar mykje om utviding og utbetring av tilbodet deira. Det mest dramatiske er ein brann i 1978, der fleire bygningar gjekk tapt. Like tragisk var det at svært mykje kjeldemateriale brann opp. Her står òg om andre som har arbeidd der, og her er utdrag frå gjestebøker. Av fjella rundt Spiterstulen handlar det mest om Galdhøpiggen og Glittertind; for min del kunne det òg stått meir om andre toppar og turar ein kunne ta.

Guffen er lunken.

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Andreas Backer: Til fjells med Andreas Backer (1944)
Den norske himalayaekspedisjonen: Tirich Mir til topps (1950)
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Per Hohle (red.): Fra varde til varde (1971)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Ragnar Frislid: Gjende (1982)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Gangdal og Holm: Everest. Den tunge veien (1995)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Per Roger Lauritzen: Claus Heiberg. Veiviser i krig og fred (1999)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Conrad Anker og David Roberts: The Lost Explorer (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Michael Kodas: High Crimes (2008)
Lars Monsen og Trond Strømdahl: Norge på langs (2009)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Henrik Svensen: Bergtatt (2011)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Dagfinn Hovden: Tindekliv på Sunnmøre (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)
Everest (2015)
Anne-Mette Vibe: Therese Bertheau. Tindestigerske og lærerinde (2016)
Jan Aasgaard: Jotunheimen gjennom historien (2016)
Free Solo (2018)
Sveinung Engeland: Høyde over havet (2021)
Trango. Et ønske om å leve sterkt (2025)
Girl Climber (2025)

Jan Roar Leikvoll: Songfuglen (2013)

Jan Roar Leikvoll fekk berre skrive fire bøker før han døydde i 2014. Eg har lese to av bøkene hans før, og likte begge svært godt. Denne var ikkje like fengande.

Handlinga er lagt til ein by, der både personnamn og skildringar av byen sender tankane i retning av det gamle Aust-Europa. Det er kaldt, det er relativt dystert, og det er lite av materiell velstand. I byen bur det berre kvinner og jenter; alle menn og gutar vert forviste til eit liv utanfor bymurane. Om nettene prøver dei å koma seg inn i byen, men vert drivne attende.

Jakoba bur saman med mor si. Ho er eigentleg ein gut, og det gjer ho sjølvsagt alt ho kan for å skjula. Ho har ei uvanleg fin songrøyst, og tek songtimar hjå ei eldre dame. Jakoba vert forelska i tenaren til songlæraren, men dei får ikkje noko langt og godt forhold. Jakoba kjenner seg redd, ho kjenner seg trua, og rømmer frå byen.

Språket er framleis godt, sjølv om eg gjerne kunne tenkt meg betre korrekturlesing. Det er sjølve forteljinga som ikkje fengar, eg vert ikkje dregen like sterkt inn i forteljinga som i dei to andre bøkene.

Guffen er lunken.

Meir Leikvoll på kulturguffebloggen
Eit vintereventyr (2008)
Fiolinane (2010)
Bovara (2012)
Forkynnaren (2015)
Heimatt (2019)

Ingar Sletten Kolloen: Berre kjærleik og død. Ein biografi om Tor Jonsson (1999)

I år er det 100 år sidan diktaren Tor Jonsson vart fødd. Eg las denne biografien for mange år sidan, men fekk lyst til å lesa han om att no. Eg hugsa det som ei god bok, og det inntrykket står seg, sjølv om det vert litt omstendeleg til tider.

Jonsson vaks opp i Lom. Han vart relativt tidleg farlaus, og det var lite av økonomisk velstand i oppveksten. Jonsson var skuleflink, skreiv litt for aviser og blad, og debuterte som lyrikar i 1943. Han levde eit liv på farten, han arbeidde for aviser på Otta og på Ål, der han var redaktør i Hallingdølen i nokre månader, men han kom heile tida tilbake til Lom, der mora lenge låg sjuk. Etter at ho døydde i 1950 flytta Jonsson til Oslo, der han tok livet sitt i 1951.

Då hadde han omsider kome på god økonomisk fot. Bøkene hans selde godt, og han fekk fleire prisar og stipend. Likevel sleit han med tankar som hadde prega han heile livet, og som han ofte skreiv om: Det tok lang tid før han fekk seg kjærast, og han sleit med å halda fast ved ho. Tungsinnet hans var eit gjennomgåande tema, og dei siste månadene han levde var han urovekkande open om eigne sjølvmordsplanar. Bygdefolket si manglande evne til å inkludera dei som fall litt utanfor var òg eit tema han ofte kom tilbake til, kanskje spesielt i dei mange artiklane han skreiv.

Kolloen skriv godt om dette vanskelege livet. Han har snakka med ei rekkje folk som kjende Jonsson, gått langt inn i skriftlege kjelder, og har samla inn mykje stoff. Av og til vert det litt for mykje, og poenget med at Jonsson skriv mykje om bygdementalitet kjem til dømes svært ofte fram.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Sparre Olsen: Tor Jonsson-minne (1968)
Inger Heiberg: Drøm mot virkelighet. En bok om Tor Jonsson (1984)
Teigen og Ottesen (red.): Meg kan ingen grava ned. Artiklar om Tor Jonsson (2017)
Pedro Carmona-Alvarez leser Tor Jonsson (2021)

Harper Lee: Go Set a Watchman (2015)

Nokre bøker kjem med stor og tung ballast. Harper Lee, som døydde tidlegare i år, nesten 90 år gamal, hadde berre gjeve ut ein roman, To Kill a Mockingbird. Det er ein av dei store amerikanske romanane frå etterkrigstida, ein roman alle kjenner. I fjor vart det kjent at ein ukjent roman av Lee skulle gjevast ut. Omstenda rundt utgjevinga vart gradvis kjent, og forventningane blanda seg med ei kjensle av utnytting: Lee var redusert etter eit slag i 2007, ho hadde sterkt redusert syn og høyrsel, men syster hennar hadde verna om rettane hennar. Systera døydde, og andre pressa på for å gje ut boka. Lee gav etter, og boka kom ut.

Boka handlar om dei same personane me møter i Mockingbird. Då boka kom ut, vart det sagt at boka var skriven før Mockingbird, og at handlinga var lagt til den same småbyen, tjue år seinare. Etter kvart kom det fram at Go Set a Watchman var eit tidlegare utkast til Mockingbird, altså at dette manuset vart forkasta, med beskjed om at mykje måtte endrast. Slik sett har boka sin verdi, og kan godt brukast som døme på kor mykje eit manus kan endra seg fram mot ferdig bok.

I denne boka er Jean Louise vaksen. Ho bur i New York, og reiser på to vekers ferie til heimbyen i Alabama. Her møter ho familie og andre ho kjenner frå gamle dagar, og nokre kapittel er reine flashback, der Jean Louise tenkjer tilbake på viktige hendingar, anten det er frå barndom eller ungdom. (Mockingbird handlar om barndommen hennar.) Ho vert overraska og vonbroten når ho merkar at faren, advokaten Atticus Finch, er med på rasistiske møte, der dei drøftar problema knytt til at nordstatane vil gje negrar like rettar. Jean  Lousie konfronterer fleire med dette møtet - liksomkjærasten Henry, onkelen sin, og faren, og desse kapitla viser meir enn noko anna kvifor boka ikkje kom ut i denne forma. Det er livlause ordskifte, der Lee viser altfor tydeleg kva side ho står på i rasespørsmålet. Slik sett er slektskapen mellom dei to bøkene tydeleg, også i Mockingbird tek opp rasespørsmålet, men der vert det gjort på ein langt betre og overtydande måte. Også andre kapittel i boka er veike, men her finst òg mykje godt. Det andre gjennomgåande spørsmålet i boka er kjønnsroller, der den ferierande Jean Lousie framstår som langt meir frigjort og sjølvstendig enn barndomsveninnene hennar, som ikkje har gjort så mykje anna enn å gifta seg, få born, og smalltalka om ingenting.

Guffen er lunken.

Meir Harper Lee på kulturguffebloggen
To Kill a Mockingbird (film, 1962)
The Land of Sweet Forever (2025)