31. juli 2021

Mare of Easttown (2021)

 

Dette var ein fin serie. Det er ikkje ofte eg ser eller les krim, men av og til fungerer det visst godt. 

Hovudpersonen i serien er Mare Sheehan, som arbeider i politiet. Ho er under eit visst press av di ho ikkje har greidd å løysa saka der ei ung kvinne forsvann for eit år sidan. Ei endå yngre kvinne vert funnen drepen, og presset mot Sheehan aukar. Kombinert med stort press på heimebane (son hennar tok livet sitt for eit par år sidan; han hadde ein son med ei narkoman kvinne, slik at sonen no bur hjå Mare; ho kranglar heile tida med mor si, som ho bur saman med; eksmannen bur i nabohuset, og han skal snart gifta seg på nytt) vert det for mykje for Mare, og ho prøver seg på eit triks som gjer at ho vert suspendert frå jobben sin. Ho greier likevel å løysa både forsvinningssaka og mordsaka.

Det er ikkje sjølve mordmysteriet som gjer serien verd å sjå. Serien er eit fint portrett av ein amerikansk småby, der det sjølvsagt finst mykje drit under overflata. Det er ikkje mykje harmoni i heimane me er innom. Dialogane er finfine, og episodane og serien er godt bygd opp. Dei fleste episodane sluttar med ein cliffhanger, og historia tek heile tida uventa vendingar. Og Kate Winslet er aldeles fabelaktig i hovudrolla. 

Guffen tilrår. 

29. juli 2021

Espen Søbye: Hva vet historikerne? (2021)

 

Bok tre av fire (så langt). Det opna med Hva visste hjemmefronten? av Marte Michelet, som kom i 2018. I 2020 kom Rapport frå ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten?, av Elise Berggren, Bjarte Bruland og Mads Tangestuen. Michelet skreiv at heimefronten kunne gjort langt meir for å hjelpa til med å få dei norske jødane til Sverige hausten 1942. Berggren, Bruland og Tangestuen plukka det heile frå kvarandre, og meinte at Michelet hadde plukka sitat og kjelder som passa inn i ein konklusjon ho hadde på førehand, i staden for å la kjeldene visa vegen.

Espen Søbye går ikkje heilt uhilda inn i denne debatten. Han har vore med på å gje Michelet to prisar for boka som starta det heile, og han skreiv òg føreordet til andreutgåva av Hva visste hjemmefronten?. Dette er han heilt open om, noko som er ryddig og greitt. 

Denne boka er litt rart bygd opp, og det verkar nesten som om det er skrive etter innfallsmetoden. Alt er relevant, men det er ikkje like lett å fylgja han heile tida. Mellom anna av den grunn burde boka sjølvsagt hatt eit namneregister til slutt. Men hovudinntrykket etter denne boka er at Michelet har ei rekkje gode poeng, og at Berggren, Bruland og Tangestuen ikkje har vore så ryddige som dei gjev inntrykk av. Søbye skriv fleire stader om spørsmål dei burde ha stilt, og han nemner kjelder dei burde brukt eller brukt betre (slik dei altså skreiv om Michelet). Mot slutten av boka skriv han "Finnes det noen annen forklaring på at Berggren, Bruland og Tangestuen roter seg inn i så mange selvmotsigende resonnementer enn at de er besatt av å markere mest mulig uenighet med Marte Michelets Hva visste hjemmefronten?" Og det er det inntrykket som sit att etter denne boka: Konklusjonane til Michelet står.

Guffen tilrår. 

Relatert på kulturguffebloggen
Marte Michelet: Den største forbrytelsen (2014)
Marte Michelet: Hva visste hjemmefronten? (2018)
Den største forbrytelsen (2020)
Berggren, Bruland og Tangestuen: Rapport frå ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten? (2020)
Marte Michelet: Tilsvar (2021)

23. juli 2021

Elise B. Berggren, Bjarte Bruland og Mats Tangestuen: Rapport frå ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten? (2020)

 

Det skjer ikkje kvart år at ei sakprosabok skapar så stor debatt at det kjem eit motinnlegg i bokform. Etter at Marte Michelet gav ut boka Hva visste hjemmefronten? i 2018, kom det mange motinnlegg i avisene. Dag og Tid bad to (som vart til tre) historikarar gå kritisk gjennom boka, for å sjå om det var hald i konklusjonane til Michelet. Det heile var tenkt utgitt i avis-form; til slutt vart det så omfattande at det vart ei bok av det. 

To av dei tre forfattarane, Bruland og Tangestuen, har gjeve ut bøker som Michelet refererer til. Berggren var masterstudent då ho gjekk inn i dette arbeidet. Alle kjenner altså fagfeltet godt. Dei finn absolutt feil og manglar hjå Michelet, og den grovaste er måten Michelet har omtalt Carl Fredriksens Transport. Dei hjelpte svært mange jødar over til Sverige, og Michelet har måtta beklaga at ho skriv at alt CFT tenkte på var pengar. 

Der er òg ei rekkje formelle feil. I fotnotane har sitat fått feil sidetali originalkjelda, slik at det ikkje kan etterpøvast. Dei meiner at i nokre sitat er viktige ord utelatne, slik at meininga vert endra (til fordel for Michelet sine konklusjonar). Dei meiner at ho ikkje har brukt dei mest relevante kjeldene. Dei meiner at sjølv om det kom hint om at ein jødeaksjon var rett rundt hjørna, var ikkje dette eit presist varsel som heimefronten burde respondera på (slik Michelet meiner at dei burde ha gjort). 

Så ja, det er ikkje tvil om at boka til Michelet har sine manglar. Likevel sit eg att med ei kjensle av at dei er for opphengte i formelle feil og ujamn sitatbruk, og at hovudpoenget til Michelet, altså at heimefronten kunne ha gjort meir for å redda jødane, framleis står. Samstundes er det jo slik både desse forfattarane og Michelet er inne på, at jødane ikkje stod så veldig høgt i kurs i samtida, og at heimefronten i stor grad måtte prioritera å få eigne medlemmer over til Sverige.

Guffen tilrår. 

Relatert på kulturguffebloggen
Marte Michelet: Den største forbrytelsen (2014)
Marte Michelet: Hva visste hjemmefronten? (2018)
Den største forbrytelsen (2020)
Espen Søbye: Hva vet historikerne? (2021)
Marte Michelet: Tilsvar (2021)

18. juli 2021

Ragnar Hovland: Konspirasjonar (1990)

Ragnar Hovland har med ujamne mellomrom gjeve ut samlingar med tekstar skrivne for aviser, tidsskrift o.l. I denne boka har han kalla desse tekstane "stykke". Han skriv mykje om musikk, han skriv om seg sjølv, han skriv om norsk og utanlandsk litteratur, og undervegs er han innom mange andre emne. Med unntak av stykka om franske forfattarar, som eg diverre har altfor liten kjennskap til, var dette både godt og artig.

I dei to fyrste stykka, den nyskrivne innleiinga "Omskriving" og "Einaste løysinga var å bli forfattar", som var skrive for boka Å skrive for barn (1984), skriv han om korleis han kom inn i litteraturen, og korleis han les og skriv. Eg er gamal nok til å skjøna at ein må stå klar med ei klype salt når ein les Hovland, men det verkar som om han er er rimeleg sannferdig. Begge tekstane er av dei beste i boka.

Stykka varierer stort i lengd. Nokre er svar på enquetar knytt til skriving og lesing; andre er lengre artiklar henta frå tidsskrift. Han skriv til dømes godt om Captain Beefheart og om Lewis Carroll.

Her er òg, som vanleg, mykje å le av. I samband med 125-årsjubileet til BT i 1988 er han beden om å skriva ein tekst om avisa. Her ser han òg framover, for å varsla om kva som kjem på trykk det året BT fyller 150 år - det kjem mellom anna ein "artikkel i samband med lanseringa av Sissel Kyrkjebø si nye plate, der artisten m.a. seier at ho berre er seg sjølv". Ein annan stad kallar han Jan Erik Vold for norsk litteraturs Harald Are Lund. Og etter den lange teksten "Husene preller av veggene", som handlar om norsk kortprosa mellom 1967 og 1986, kjem denne fotnoten: 

"Dette er ein artikkel som skulle omsetjast til tysk og leggjast fram i ein eller annan samanheng på bokmessa i Frankfurt i 1986, derav alle greie forenklingar. Eg har aldri sjekka om den verkeleg blei brukt. Forfattaren Cindy Haug veit truleg noko om dette, men eg har aldri spurt og kjem aldri til å spørje."

Guffen tilrår.

Meir Hovland på kulturguffebloggen
Alltid fleire dagar (1979)
Vegen smal og porten trong (1981)
Sveve over vatna (1982)
Under snøen (1983)
Bussen til Peking (1984)
Professor Moreaus løyndom (1985)
Utanfor sesongen (1988)
Sjølvmord i skilpaddekafeen (1989)
Mercedes (1989)
Love Me Tender (1989)
Paradis (1991)
Gjest Bårdsen døyr åleine ved Nilens breidd (1991)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Langs kvar ein veg (1992)
Over Bali og Hawaii (1992)
Eline og Julie tar ferja (1994)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Vegen til Navan (1995)
Dr. Munks testamente (1996)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Waterloo (1997)
Halve sanninga (1997)
Åleine i Alpane (1999)
Psst! Kubanske notat (2000)
Ei vinterreise (2001)
Norske gleder (2002)
1964 (2006)
Fredlaus (2006)
Dr. Munks popleksikon (2008)
Kunsten å komme heim (2011)
Stille natt (2011)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Hadde eg berre ei elv så lang skulle føtene fly (2011)
Ragnar Hovland - 60 år i svevet (Bergen, 22.3.12)
Folgerø/Tokvam: Ler dei no, så har eg vunne. Eit møte med Ragnar Hovland (2012)
Frå Ragnar til alle (2013)
Om noko skulle skje (2016)
Litt betyr det no likevel (2019)

17. juli 2021

Jan Roar Leikvoll: Bovara (2012)

Dette er den tredje romanen til Leikvoll, og det er lett å sjå slektskapen til dei to fyrste bøkene. Det er dystert, hovudpersonen er ein ung mann som lengtar etter noko meir, og her er både død og anna vondskap.

Handlinga er lagt til eit kloster. Eg-personen i boka, gartnaren Frrok, går mykje for seg sjølv og vert sett på som ein raring, men har ei så flott songstemme at han likevel vert vist ein viss respekt. Den einaste han har eit nært forhold til, Flori, har isolert seg i tårnet sitt for å skriva av ei bok. Dei to har arbeidd saman i hagen, men no må Frrok arbeida åleine. Ein dag oppdagar han ei ung jente som tek seg over gjerdet inn i klosterhagen. Ho ser etter Flori, og Frrok gøymer henne i kjellaren. Han seier heile tida at Flori snart kjem, men det gjer han jo ikkje. Gradvis oppdagar Frrok at han har makt over jenta, og det er ei kjensle og ei erfaring han set pris på.

Det er ei flott bok. Det er dystert, her er fleire scener som kan vera ubehagelege å lesa, men det er skrive så klokt og fint. Det vakre språket står i stor kontrast til innhaldet, og eg vert igjen minnt på kor tragisk det er at Leikvoll ikkje vart eldre enn førti år. 

Guffen tilrår.

Meir Leikvoll på kulturguffebloggen
Eit vintereventyr (2008)
Fiolinane (2010)
Songfuglen (2013)
Forkynnaren (2015)
Heimatt (2019)

15. juli 2021

Maren Uthaug: Der det finst fuglar (2017)

Denne boka kom på norsk i fjor, og fekk jamt over gode meldingar. Det er ikkje så lett å skjøna.

Handlinga er lagt til trøndelagskysten. I dei tre delane i boka står ulike karakterar sentralt. Det er dels den same historia som vert fortald om att, med ulik vinkling, slik at me gradvis får vita meir og meir.

Johan vil ha jobb på fyret. Han vil helst ha Hannah, men gifter seg med Marie, av di fyrvaktarar må vera gifte. Dei får dottera Darling og sonen Valdemar. Av og til får dei besøk av danske Gudrun. På land styrer Feite, og son hans, Fredrik, som på si side både hatar og likar Darling. Det viser seg at dei fleste har løyndomar for dei andre, og det viser seg at mange av desse løyndomane knyter seg til sex. 

Dei er ei heller kjedeleg bok. Karakterane er ikkje spesielt interessante, historia er ikkje spesielt engasjerande, og språket er ikkje spesielt vellukka. Det verste er at då eg kjøpte denne boka, kjøpte eg òg ei anna bok av Uthaug. Det er fare for at den vert ståande ulest ei stund.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Uthaug på kulturguffebloggen
Ein lykkeleg slutt (2019)

14. juli 2021

Tarjei Vesaas: Grinde-kveld (1926)

Denne boka er ein oppfylgjar til Grindegard, og det er ei langt betre bok. Grindegard slutta med at Toremun vart dømd til fengsel for å ha drepe Vesle-Brit, den beste veninna si. Han var gal i gjerningsaugneblinken, men vart altså likevel dømd.

I den fyrste delen av denne boka sit Toremun i fengsel. Han er like mykje på sjukestova som på cella, og det vert klarare og klarare for alle at han er sjuk, og at han òg var sjuk då han drap Vesle-Brit. Denne delen av boka er finfin, og det kan godt vera det beste Vesaas hadde skrive til dess. Han får godt fram korleis Toremun slit med det han har gjort, og korleis han ikkje er frisk.

Den andre delen av boka er ikkje like vellukka. Toremun kjem heim til garden sin, og prøver å gå tilbake til det vanlege livet der. To frå fengselet kjem for å treffa han og for å slå seg til der - sjukesystera Lis og ein annan fange, Hauk. Utan Hauk ville nok Toremun og Lis fått det bra, i alle fall viss Toremun hadde greidd å fri seg frå tankane om Vesle-Brit, men Hauk går i vegen, og eggar dei litt opp mot kvarandre. 

Mot slutten kjem det eit dødsfall, slik det gjerne gjorde i dei tidlege Vesaas-bøkene, og det viser seg òg at Hauk er far til Vesle-Brit (noko ho ikkje er klar over). Begge dei hendingane senkar nivået på boka. Her er likevel mykje bra, språket vert betre og betre, og boka var langt betre enn eg hugsa ho.

Guffen tilrår. 

Meir Vesaas på kulturguffebloggen
Tarjei Vesaas: Menneskebonn (1923)
Tarjei Vesaas: Sendemann Huskuld (1924)
Tarjei Vesaas: Guds bustader - (1925)
Tarjei Vesaas: Grindegard (1925)
Tarjei Vesaas: Dei svarte hestane (1928)
Tarjei Vesaas: Klokka i haugen (1929)
Tarjei Vesaas: Fars reise (1930)
Tarjei Vesaas: Sigrid Stallbrokk (1931)
Tarjei Vesaas: Dei ukjende mennene (1932)
Tarjei Vesaas: Sandeltreet (1933)
Tarjei Vesaas: Ultimatum (1934)
Tarjei Vesaas: Det store spelet (1934)
Tarjei Vesaas: Kvinnor ropar heim (1935)
Tarjei Vesaas: Leiret og hjulet (1936)
Tarjei Vesaas: Hjarta høyrer sine heimlandstonar (1938)
Tarjei Vesaas: Kimen (1940)
Tarjei Vesaas: Huset i mørkret (1945)
Tarjei Vesaas: Bleikeplassen (1946)
Ragnvald Skrede: Tarjei Vesaas (1947)
Tarjei Vesaas: Morgonvinden (1947)
Tarjei Vesaas: Tårnet (1948)
Tarjei Vesaas: Signalet (1950)
Halldis Moren Vesaas: Sven Moren og heimen hans (1951)
Tarjei Vesaas: Vindane (1952)
Tarjei Vesaas: 21 år (1953)
Tarjei Vesaas: Avskil med treet (1953)
Tarjei Vesaas: Vårnatt (1954)
Tarjei Vesaas: Fuglane (1957)
Tarjei Vesaas: Ein vakker dag (1959)
Tarjei Vesaas: Brannen (1961)
Tarjei Vesaas: Is-slottet (1963)
Tarjei Vesaas: Bruene (1966)
Halldis Moren Vesaas: Sett og levd (1967)
Fuglane (film, 1968)
Tarjei Vesaas: Båten om kvelden (1968)

Kenneth Chapman: Hovedlinjer i Tarjei Vesaas' diktning (1969)
Halldis Moren Vesaas: I Midtbøs bakkar (1974)
Halldis Moren Vesaas: Båten om dagen (1976)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Is-slottet (film, 1987)

Olav Vesaas: Rolf Jacobsen - en stifinner i hverdagen (1994)
Olav Vesaas: Løynde land. Ei bok om Tarjei Vesaas (1995)
Ole Karlsen (red.): Klarøygd, med rolege drag (1996)
Over open avgrunn (film, 1997)
Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)
Olav Vesaas: Å vera i livet. Ei bok om Halldis Moren Vesaas (2007)

Kimen (Det Norske Teatret, Oslo, 20.1.2018)
Fuglane (Riksteateret, Sogndal kulturhus, 21.3.2019)
Arne Vinje: Store spel. Soga om Vesås i verda (2020)
Fuglane (Det Norske Teatret, Oslo, 26.2.2022)
Fuglane (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 5.4.2025)