The Hudsucker Proxy (1994)

Me er i USA, mot slutten av dei glade og optimistiske 50-åra. Direktøren for Hudsucker Industries har teke livet sitt, og i sjølvmordsbrevet, som er stila til nestleiaren i verksemda, oppmodar han om at den nye sjefen må få prøva og feila. Sjølv om ein ikkje får suksess umiddelbart, kan ein få det på lengre sikt.

Parallellane til Coen-karriera er openberre, sjølv om dei truleg ikkje er tilsikta. Dette er den femte filmen deira, og det er ein av dei to-tre veikaste. Dei prøver, dei viser at dei har mange idear, og nokre av ideane er òg gode, dei viser at dei er i stand til å leika med filmmediet, og at dei kan overraska sjåarane, men det vert ikkje godt nok. Dei prøver, og dei feilar.

Direktøren har altså teke livet av seg, omtrent i månadsskiftet november-desember. Han hadde aksjemajoriteten i selskapet, og sidan han ikkje hadde arvingar, og sidan styret trur at han ikkje har skrive testamente, kan aksjane hans frå årsskiftet kjøpast av kven som helst. Styret kan altså risikera at selskapet kjem på heilt andre hender, og dei kokar saman ein veldig snedig plan: Viss dei tilset ein ny direktør som er så hjelpelaus at det går nedover med aksjekursen, vil truleg ingen andre enn dei ha interesse av å kjøpa aksjene, og dei kan òg kjøpa dei for ein rimeleg penge. Norville Barnes, spelt av Tim Robbins, vert ny direktør, og han oppfyller alle krava styret stiller - han er dum, hjelpelaus, og alt ser ut til å gå etter planen. Heilt til han får frie hender til å laga og marknadsføra ein ide han har, rockeringar, og det vert ein braksuksess.

Historia er ikkje god nok, ho vert i alle fall ikkje godt nok fortalt. Filmen er eit sjeldant døme på at det går an å kjeda seg under ein Coen-film. Her er altfor mykje overspeling, og Tim Robbins er absolutt ikkje imponerande i hovudrolla.

Her er òg gode ting - kulissane er flotte, og filmen har òg ei av dei heilt store Coen-scenene. Ein butikkeigar som ikkje får selt rockeringar kastar dei, og den eine trillar og trillar og trillar heilt til han stoppar på fortauet, like ved ein gjut i sju-åtteårsalderen. Han ser på ringen, og skjønar med ein gong korleis han skal bruka han. Scenene der han viser kva han kan, både med og utan andre ungar som tilskodarar, er god stil. Men den eine scena kan ikkje redda heile filmen.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Mykje meir Coen på kulturguffebloggen
Blood Simple (1984)
Raising Arizona (1987)
Miller's Crossing (1990)
Barton Fink (1991)
Fargo (1997)
The Big Lebowski (1998)
O Brother, Where Art Thou? (2000)
The Man Who Wasn't There (2001)
Ethan Coen: The Drunken Driver Has the Right of Way (bok, 2001)
Intolerable Cruelty (2003)
William Rodney Allen: The Coen Brothers Interviews (bok, 2006)
No Country for old Men (2007)
Burn After Reading (2008)
A Serious Man (2009)
True Grit (2010)
Jenny M. Jones: The Big Lebowski (bok, 2012)
Inside Llewn Davis (2013)
Hail, Caesar! (2016)
The Ballad of Buster Scruggs (2018)

When You're Strange (2009)

Våren 1988 var eg på konsert med Echo and the Bunnymen i Los Angeles. Det var ein sånn middels konsert, også for dei som var lengre inne i Bunnymusikk enn eg var, og slik eg hugsar det var det berre èin gong jubelen verkeleg stod i taket: Då Ray Manzarek tusla inn på scena for å spela keyboard på eit par songar. Eg jubla sikkert ein skvett, eg òg, men mest for å vera snill. Eg hadde ikkje noko nært forhold til musikken til The Doors då, og har det framleis ikkje. Dei har fleire gode songar, men har endå fleire songar som er midt på treet. Eg har ingen plater med dei.

Den same våren, altså 1988, las eg No One Here Gets Out Alive, ein biografi om Jim Morrison. Denne filmen handlar òg mest om Morrison. Han vert presentert som ein film om The Doors, men det er Morrison som er sentral heile vegen. Me får høyra om bakgrunnen hans, om familien hans, om drikkinga hans, om dopet hans, om damene hans, om diktinga hans, og om problema hans. Dei andre i bandet vert berre bakgrunnsfigurar, det skulle ikkje undra meg om folk ser denne filmen utan å få med seg namna på dei andre i bandet.

Det er ein dokumentarfilm. Gjennom det meste av filmen har dei sett saman lyd og bilete frå ulike kjelder - ser me ein konsertfilm, kan me godt høyra ein heilt annan song enn den dei spelar, gjerne med studiolyd. Det fungerer overraskande greitt. Historia til bandet vert greitt fortalt, det er passeleg med musikk. I den mest kontroversielle Morrison-episoden, då han vart dømt for å ha blotta seg på ein konsert, tek ikkje filmskaparane side. Det vert berre nemnt at der ikkje fanst bevis, men det vert ikkje, slik tilfellet var i Morrison-biografien, slege fast at det berre var visvas.

Filmen fyrer derimot litt, men berre litt, opp under eventyret om at Morrison arrangerte sin eigen død, for å verta i stand til å leva eit meir anonymt liv. Gjennom heile filmen er der scener frå ein biltur Morrison hadde, han køyrer rundt i California, og under ein av desse bilscenene høyrer han på radioen at han skal vera funnen død. Desse scenene har rett nok eit visst draumepreg over seg, og bortsett frå scena der han høyrer bilradio vert det ikkje spekulert i om han faktisk kan vera i live. Det er heilt utenkjeleg, ein ting er at han brann ljoset sitt i alle endane han fann, ein annan ting er at han var så lett attkjenneleg at han ikkje kunne ha gøymt seg lenge.

Guffen tilrår.

Meir The Doors på kulturguffebloggen
Hopkins og Sugerman: No One Here Gets Out Alive (1980)
The Doors (film, 1991)
Ray Manzarek: Light My Fire (1998)
John Densmore: The Doors Unhinged (2013)

Thomas Pynchon: Slow Learner (1984)

Thomas Pynchon er stor. Dei fleste romanane hans er verdt å lesa - dei er krevjande, og det er slettes ikkje alltid at eg greier å hengja med på det han skriv, men likevel: Det er ikkje mange bøker eg har kost meg like mykje med.

Han har det ikkje travelt. Det kan godt gå nokre år mellom kvar bok, og etter meisterverket Gravity's Rainbow, som kom i 1972, tok det mange år før det kom noko nytt. Kanskje var det ein av grunnane til at denne boka kom då ho kom. Her er fem tidlege Pynchon-historier, fire av dei vart publiserte før Pynchon debuterte i bokform i 1963. Pynchon har ikkje endra noko i desse historiene, men har skrive eit godt og informativt føreord. Pynchon snakkar aldri med journalistar, og vert forbanna dersom nokon prøver å fotografera eller filma han, slik at dette føreordet er ein av dei få stadene han seier noko om eigne tekstar.

Han er rimeleg kritisk til dei fleste. Etter at han plukka "Low-lands" frå kvarandre, skriv han: "Disagreeable as I find 'Low-lands' now, it's nothing compared to my bleakness of heart when I look at 'Entropy'." Han peikar på ei rekkje feil unge og upubliserte skrivarar gjer, spesielt irriterer han seg over at han bruker mange ord han ikkje visste tydinga av. Han mislikar òg dialogane, historiene er dårleg oppbygde, karakterane oppfører seg heilt feil, osb.

Eg synest han er altfor kritisk. Historiene kan ikkje lesast som noko anna enn det dei er - tidlege tekstar av ein lovande forfattar. Visst er her manglar, men her er òg nok av ting å gle seg over. Mange av kjennemerka hans er alt til stades - historier som ikkje umiddelbart er heilt oversiktlege, organisasjonar med fiffige akronym, songtekstar som dukkar opp midt i teksten, og lett surrealistiske element. Her er derimot mindre humor enn det ein kunne venta, kanskje han konsar for mykje på språket. Nokre av personane har gode namn, og nokre av desse dukkar opp i seinare bøker - det gjeld i alle fall Pig Bodine, kanskje òg Slothrop? Ikkje heilt sikker.

Den historien som fungerer best, og det vil kanskje sei den historien som har færrast manglar, er den siste, "The Secret Integration". Denne vart fyrste gong trykt i 1964, og er den av dei fem historiene med mest å le av. Det er samtidig den minst pynchonske, det minner meir om Inherent Vice enn Gravity's Rainbow.

Dei som ikkje har lese Pynchon før bør heller prøva ein av romanane hans, men for Pynchon-kjennarar er denne verdt å lesa. Sjølv om det går litt opp og ned.

Guffen tilrår.

Meir Pynchon på kulturguffebloggen
Ruth A. McIntyre: William Pynchon. Merchant and Colonizer (1961)
The Crying of Lot 49 (1965)
Lotion: Nobody's Cool (plate, 1995 - hårfint relatert til Pynchon)
Inherent Vice (2009)
Bleeding Edge (2013)
Inherent Vice (film, 2014)

Cecilie N. Seiness: Jon Fosse. Poet på guds jord (2009)

Ein stad i denne boka seier Jon Fosse noko slikt som at ein forfattar skal vurderast etter det beste han har gjort. Viss det er rett, er det fort gjort å slå fast at Jon Fosse er ein strålande forfattar. Morgon og kveld er ei av dei finaste leseopplevingane eg har hatt - sjølv om eg på førehand visste kva boka handla om og kva som venta meg, var der avsnitt og setningar i den boka som gav meg ein massiv klump i halsen. Eg har ikkje lese alt han har skrive, men eg har likt andre av romanane hans, og har òg likt dei tre-fire stykka eg har sett framførte.

Eg har òg høyrt han snakka om forfattarskapen sin ved to høve. Då verka han så nervøs, så lite komfortabel med å snakka om seg sjølv, at eg aldri kunne tenkt meg at han ville gått med på eit slikt prosjekt som denne boka er. Cecilie Seiness har snakka med han ei rekkje gonger, har reist saman med han til utlandet, og har fått han til å snakka om det meste. Han har grenser for kva han vil snakka om, og ho har òg grenser for kva ho vil ha med i boka, men han opna seg likevel godt. Det heng sikkert saman med at han treng litt tid på å tina opp, på å stola nok på nye personar til å snakka med dei.

Fosse framstår som kunnskapsrik. Som kunstnar. Som lettare eksentrisk. Som målmann. Som vestlending. Som familiemann. Han er svært trygg på at han skriv gode bøker, og har òg gode tankar om kva som gjer bøker gode. Seiness nyttar òg eldre intervju med han, eller artiklar han skreiv for mange år sidan, og sjølv om det oftast er slik at Fosse strekar under at han ville ikkje sagt det på same måten no, er desse tidlegare tekstane med på å forsterka biletet av ein forfattar som lever i litteraturen, ein som har tenkt mykje på kva bøker og tekstar gjer med oss.

Den lengste delen av boka handlar om korleis Fosse litt tilfeldig vart ein dramatikar, og korleis han, også litt tilfeldig vart eit internasjonalt fenomen. Nokre land, som Tyskland og Frankrike, tok godt mot stykka hans, andre, som Storbritannia, var meir lunkne. Seiness har snakka med mange av dei gode hjelparane hans, og to av dei viktigaste regissørane vert intervjua i eigne kapittel i boka. Fosse ser mange av stykka sine i utlandet, men synest at reising er noko herk, og har ein del rutinar for å takla det oppstyret slike reiser fører med seg. Han vil ha rom i ein av dei nedste etasjane på hotella, han vil helst reisa midt på dagen, skal han lesa opp vil han ikkje lesa lenger enn femten minutt, og skal han lesa opp på han ha drukke litt fyrst, og helst ha ein pris snus i munnen.

Det er lett å le litt av dette, og det er lett å parodiera stykka og skrivestilen hans. Men etter ei bok som dette er det lettare å få endå meir respekt for han, både som forfattar og privatperson.

Guffen tilrår.

Meir Fosse på kulturguffebloggen
Raudt, svart (1983)
Stengd gitar (1985)
Blod. Steinen er (1987)
Naustet (1989)
Flaskesamlaren (1991)
Bly og vatn (1992)
To forteljingar (1993)
Prosa frå ein oppvekst (1994)
Gitarmannen (1997)
Eldre kortare prosa (1998)
Morgon og kveld (2000)
Det er Ales (2004)
Melancholia (2004)
Leif Zern: Det lysande mørket (2005)
Andvake (2007)
Jente i gul regnjakke (2009)
Olavs draumar (2012)
Soga om Fridtjov den Frøkne (2013)
Kveldsvævd (2014)
Eskil Skjeldal og Jon Fosse: Mysteriet i trua (2015)
Morgon og kveld (Nationaltheatret, Oslo, 4.12.2015)
Det andre namnet (2019)
Eg er ein annan (2020)
Eit nytt namn (2021)
Kvitleik (2023)
I svarte skogen inne (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 2.6.2023)
Jan H. Landro: Jon Fosse. Djupt og enkelt (2022)
Mor og barn (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 28.2.2025)
Asle og Alida (Grieghallen, Bergen, 4.4.2025)
Vaim (2025)
Gitarmannen (DNS, Bergen, 24.1.2026)
Vaim hotell (2026)
Kjærast (film, 2026)
Bad Moon Rising. Kjærleik (2026)

All About Eve (1950)

Platekompaniet køyrde ein kampanje med tilbod på tidlegare Oscar-vinnarar, og eg beit på denne. Filmen hadde lenge rekorden på flest Oscar-nominasjonar, så her burde vel vera eit eller anna av verdi, tenkte eg. Etter å ha sett filmen er eg meir i tvil.

Filmen handlar om Eve, ei ung jente med skodespelarambisjonar. Ho kjem etter kvart på godfot med Margo, ei av dei leiande skodespelarane i teatermiljøet i New York. Eve er ikkje utan skodespelartalent, men er minst like flink til å planleggja korleis ho skal verta ei stjerne. Det greier ho, og filmen sluttar med at ei ung jente lurer seg inn i hotellsuiten hennar, truleg for å få kontaktar som kan føra henne inn i skodespelarverda.

Margo er rundt tjue år eldre enn Eve. Ho likar dårleg at det vert skrivne roller for yngre skodespelarar, ho ser at det å vera den største stjerna er ein vandrepokal, og at ho snart er så gamal at yngre kvinner skal få større status. Dette er sentralt i filmen, og at den yngre jenta lurer seg inn til Eve er berre ein måte å gjera det heile endå tydelegare på. Stort djupare vert det ikkje, og filmen engasjerer heller ikkje noko større. Det er langdrygt, og det heile vert heller kjedelege greier.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Terje Torkildsen: Marki Marco (2008)

Av og til les ein tretti-førti sider av ei bok, tenkjer at dette går ikkje, og ein legg boka vekk. Marki Marco er eit godt døme på at det er ein dårleg framgangsmåte. Boka opnar heilt på det jamne og vel så det, men tek seg stort opp. Historia tek mange nok uventa vriar til det.

Marco nyttar sommarferien til å snika seg inn i ein slottshage for å fotografera fuglar. Han vert kjend med dotter til markien som bur der, dei vert kjærastar, og alt ser bra ut heilt til dei ein kveld høyrer ein eksplosjon. Det viser seg at det var huset til mora som eksploderte, og derfrå skjer det altså mykje. Stikkorda er Srebrenica, ei ornitologisk nettside med ei populær adresse, ein gal skogvaktar, underbuksene til presten, sniking på toget, domstolen i Haag, eit militært fengsel, osb.

Eg er ikkje den som les flest ungdomsbøker, og tidvis irriterer eg meg over at alt vert forklart, og at Torkildsen ikkje stiller litt større krav til lesarane. Andre gonger ser eg at han finn gode løysingar, og det er ikkje utenkjeleg at irritasjonen kjem mest av at eg ikkje er midt i målgruppa. Boka passar nok godt for meir ungdommelege lesarar - historia er i alle fall god nok til det.

Guffen tilrår.

Erlend Kaasa: Thunder Road (2009)

Mattis går i åttande klasse. Han anar at han er på veg inn i vaksenlivet, men veit lite om kva som ventar han der. Fleire av skulekameratane hans skryter på seg at dei har prøvd litt av kvart, og litt sant er det i det, men Mattis er fersk på dei fleste områda. Han veit lite om damer, han veit lite om røyking og drikking, han veit lite om musikk, og han er framleis for ung til at foreldra fortel sanninga om dei myrkaste kapitla frå familiehistoria.

Utover i boka får han meir innsikt på dei fleste av desse områda. Han vert god ven med Åsne, ei ny og attraktiv jente i klassen, men er for naiv til å sjå at ho har mange andre gode vener, og at ho saman med dei gjer heilt andre og vaksnare ting. Han prøver så vidt å drikka og røykja, men går alltid heim frå festar før festane tek til. Han er trufast mot AC/DC, opplever det som eit svik at broren høyrer på Springsteen, og sjølv om han ser at Nirvana står for noko nytt, knyter han den plata for mykje saman med Åsne, og vil ikkje høyra på ho.

Boka er ikkje utan gode sider, men historia vert for lite original, og ho vert òg for omstendeleg fortalt. Det burde vore stramma inn, og her burde vore noko som verkeleg overraska. No vert det berre ei sånn heilt grei bok, som ikkje stikk seg altfor mykje ut. Og det burde ho gjera - når Kaasa, som er frå Vinje, kallar hovudpersonen sin Mattis, og let boka slutta med at Mattis går ut i eit vatn, samstundes som ein svart fugl sirklar over hovudet hans, verkar det som om han prøver å visa slektskap til ein som er altfor stor for han. I alle fall førebels.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Kaasa på kulturguffebloggen
(44) (2025)