Knut Johansen (red.): Tankar om dikting. Til Olav H. Hauge (1978)

I 1978 fylte diktaren Olav H. Hauge 70 år, og det vart markert med to bøker. I føreordet skriv Johansen at to ulike miljø hadde planlagt eit heidersskrift, og at dei, då dei vart klare over kvarandre, fann ut at arbeidet var kome så langt at det var vanskeleg å slå dei saman til éi. Den andre boka hadde artiklar av store Hauge-kjennarar som Idar Stegane, Bjarte Birkeland og Atle Kittang, men denne boka er ikkje utan store forfattarnamn, den heller. Her er artiklar av Reidar Djupedal, Olav Dalgard og Willy Dahl, i tillegg til mange andre.

Boka handlar mest om dikting, og litt mindre om Hauge. Her er nokre artiklar om Hauge, men den einaste av desse som imponerer er Anders M. Andersen, som skriv om korleis det var å vera på vitjing hjå Hauge. Eg fekk meir ut av artiklane som handlar om andre diktarar. Dahl skriv godt om Ivar Aasen, i ein artikkel som tidlegare hadde stått i Syn og Segn, medan Djupedal skriv glimrande og innsiktsfullt om Aasmund Olavsson Vinje. Også den artikkelen har vore prenta ein annan stad før.

Elles er det litt opp og ned, slik det ofte er. I alt er her femten artiklar, pluss ein artikkel med Hauge-dikt, både eigne og omsette.

Guffen er lunken. 

Meir Olav H. Hauge på kulturguffebloggen
Kjære Olav. Kjære Bodil (Ulvik, 18.4.2012)
Knut Olav Åmås: Mitt liv var draum. Ein biografi om Olav H. Hauge (2004)
Den andre mannen i meg (2014)
Brev (Kongressen, Ulvik, 24.8.2024)

Harila - nådeløse fjell (2026)

Det er fascinerande med folk som reiser til dei mest ekstreme delane av kloden for å setja rekordar. Det er òg ofte noko egoistisk over det, men det fascinerer likevel. For Kristin Harila handla det ikkje berre om å koma seg til topps på dei 14 fjella som er høgare enn 8000 meter - ho ville gjera det raskare enn nokon annan. Det fyrste forsøket, i 2022, måtte avlysast av di ho ikkje fekk visum til Tibet, der dei to fjella ho mangla ligg. Ho prøvde igjen året etter, og no gjekk det betre: På berre 92 dagar greidde ho alle 14 toppane, saman med sherpaen Tenjen "Lama" Sherpa. Det var ein fabelaktig prestasjon.

Filmen om denne prestasjonen er ikkje like fabelaktig. Her er nok av flotte bilete, sjølvsagt, men filmen manglar dramatikken som gjer det verkeleg fengslande. Det vert noko oppramsande over det heile - nokre av toppturane vert presentert omtrent likt; andre toppturar vert så vidt nemnde i det heile. Det er ikkje før ho kjem til den fjortande toppen, K2, at det verkeleg skjer noko: Her fekk Harila i ettertid kritikk for å ha gått over lik for å ta rekorden sin. Ho vart reinvaska i ettertid, men ei stund var det ho (av dei mange, mange som gjekk til topps den dagen) som fekk kritikk.

Naturbileta frå flaksehalsen på K2 er noko av det mest fantastiske i filmen. Eg har lese nokre bøker om K2, men ikkje forstått kor skummelt det partiet er før no. 

Guffen er lunken.

Jon Fosse: Vaim Hotell (2026)

Den andre av tre romanar om den oppdikta tettstaden Vaim. Denne gongen er det ei meir klaustrofobisk forteljing - eg fekk litt assosiasjonar til den meir enn tretti år gamle Fosse-romanen Bly og vatn. 

Forteljaren tek inn på Vaim Hotell. Der er det mykje som ikkje er slik det vanlegvis er på hotell. Han er den einaste gjesten. Fleire av dei han møter ser ut til å kjenna han att frå før. Vertinna på hotellet er ikkje til å stola på. Handelsmannen på nabobutikken er heller ikkje til å stola på; han og vertinna har eit eller anna lugubert opplegg på gang. Ein sjømann som ofte sit og drikk i Vaim prøver å fortelja forteljaren kva som skjer. Forteljaren veit ikkje kva rommet og maten han kjøper kostar. Han lét seg overtala til å hjelpa til med litt førefallande arbeid på hotellet.

Det er denne passiviteten som gjer at eg tenkjer tilbake på Bly og vatn. Hovudpersonane i dei to bøkene gjer ikkje det dei eigentleg vil, dei verkar nærmast handlingslamma. Kva slags hotell han eigentleg har teke inn på er ikkje godt å vita, men det er altså ikkje eit vanleg hotell.

Det er alltid kjekt å lesa ein ny roman av Fosse, men for fyrste gong på lenge fekk eg ei kjensle av at dette ikkje er Fosse i toppform. Det heile vert ikkje like fengslande som det vanlegvis er. 

Guffen er lunken.

Maria Parr: Sjå, der går ein barndom (2026)

Maria Parr er ei av dei mest lyssterke stjernene på den norske barnebokhimmelen. Dei to fyrste bøkene hennar gjorde stor lukke her i heimen, og me har vel både lese dei og sett dramatiserte versjonar av dei. Dei seinare bøkene har me ikkje lese like nøye; det kjem vel mest av at borna har vorte eldre.

I denne boka har ho samla artiklar ho har skrive til ulike publikasjonar. Ein gjennomgåande tråd er litteratur, gjerne barnelitteratur, og dei gode poenga står i kø. Ho skriv om gledene ved å lesa og å verta lesen for, om gledene ved å skriva, om gledene ved å møte engasjerte lesarar, osb. Det handlar altså mykje om kor fin og viktig litteratur kan vera, men samstundes er ikkje alt berre velstand: Parr ser sjølvsagt at det ikkje vert lese like mykje i norske heimar no, jamført med berre nokre tiår sidan.

Guffen tilrår.

Meir Parr på kulturguffebloggen
Tonje Glimmerdal (2009)
Vaffelhjarte (DNS, Bergen, 18.10.2014)
Tonje Glimmerdal (DNS, Bergen, 9.4.16)
Keeperen og havet (2017)

Hans Seland: Hetlesaka. Noregs raraste rettssak (1947)

Noregs raraste rettssak? Kanskje. Men det kan òg henda at dette er den raraste boka om ei rar rettssak.

Me skal til Sunnfjord. Dei to naboane Mikal Hetle og Henrik Hetle hadde krangla med kvarandre i nokre år, slik nokre naboar gjer. Dei to gardsbrukarane krangla om ein skogteig, og i 1901 gjekk saka til forliksretten. Der vart det slått fast at teigen tilhøyrde Mikal. Men vedtaket vart anka, og i neste instans, så mange år seinare som 1905, vann Henrik. I desse åra hadde dei hatt eit rimeleg greitt forhold, og hjulpe kvarandre med små og store oppgåver.

Ein dag i august 1906 kom ikkje Henrik heim frå arbeidet i utmarka. Han vart funnen død. Korkje dokter eller lensmann fann prov på noko gale, men bygdedyret fann litt av kvart: Dei kontakta "ei spåkjerring i Bergen", og ho kunne fortelja at det var Mikal og sonen Ole som hadde drepe Henrik. Det vart ny rettssak, og der endra mange forklaringa si, med det resultatet at både far og son vart dømd til fengsel. Sonen fekk ti år; faren fekk livstidsdom, men begge vart sleppte fri i 1914.

Hans Seland arbeidde tidleg for frifinning. Det var likevel ikkje før i 1943 at dei vart frikjende. Dommen vart stadfesta av Høgsterett i 1947. Mikal Hetle døydde alt i 1930, Ole levde til 1968. 

Seland skal ha mykje av æra for denne oppreisinga. Denne boka er ikkje like prisverdig. Det heile er litt rotete, og han kunne godt ha kosta på seg nokre oppsummeringar av og til. Det er òg tidvis litt vanskeleg å halda styr på kva for ein Hetle-person han skriv om. Men boka er likevel informativ, og eg fekk meir innsikt i ei sak eg berre kjende av omtale frå før.

Guffen tilrår. 

Eivind Sæther: Den store flukten (2025)

Boka handlar om då 76 fangar rømde frå ein tysk fangeleir under krigen. Berre tre av dei kom seg trygt til eit anna land, og av dei 73 som vart tekne vart 50 henretta. Fire av dei som flykta var norske, og to av dei som overlevde var òg norske. 

Det er ein utruleg historie, men det er ikkje sjølve flukta som er mest utruleg. Fangane var alle flygarar, og dei var plasserte i fangeleiren Stalag Luft III. Her hadde dei det merkeleg fritt, og dei vart handsama langt snillare enn fangar i andre leirar. Viss du vart teken under eit fluktforsøk vart du berre returnert til leiren, der du rett nok fyrst sat nokre veker i isolat. Vaktene i leiren visste at det var vanleg at fangane prøvde å grava seg ut, men tok ikkje leitinga etter gangar alvorleg nok til at dei oppdaga gangen som vart brukt under rømminga. Det skuldast nok litt at fangane hadde gode dekkoperasjonar, men likevel. Det verkar av og til som om sjefen for leiren, Friedrich Wilhelm von Lindeiner, er på fangane si side.

Under flukta grov dei ein tunnel på rundt 100 meter, åtte meter under bakken. Dei hadde sydd sivile klede, dei hadde laga falsk legitimasjon, dei hadde med seg mykje pengar, osb. Dei to nordmennene som greidde seg snakka begge godt tysk, og reiste med tog til Stettin og vidare til Sverige. 

Guffen tilrår. 

Keith Cameron: 168 Songs of Hatred and Failure. A History of Manic Street Preachers (2025)

Det walisiske bandet Manic Street Preachers dukka opp seint i 1980-åra. Eg fekk aldri sansen for dei - dels av di dei kom med ei rekkje utsegner som opplagt berre handla om å provosera, dels av di musikken ikkje gav meg noko som helst. Det einaste eg likte var å lesa intervju med dei - dei var opplagt langt meir oppegåande enn mange andre band på den tida. Dei hadde lese mykje - eit par av dei hadde til og med studert på universitet, og dei framstod rimeleg sympatiske i desse intervjua.

Denne boka er ein bandbiografi, der Cameron skriv om litt over helvta av songane bandet har spelt inn. Han stoppa på 168 av di bandet meinte at den perfekte popsongen vara i 168 sekund. Denne vinklinga er god, men òg litt krevjande for oss som ikkje kjenner songane han skriv om. 

Nokre songar, stort sett i den fyrste halvdelen av boka, får lang omtale. Det handlar om ting som skjedde rundt bandet, men etter kvart går song-omtalane over til å handla mest om akkurat den songen. Den vanlege arbeidsmåten var at Nicky Wire og/eller Richey Edwards skreiv tekstar som James Dean Bradfield og/eller Sean Moore sette musikk til. Det er interessant å lesa om korleis dei fann inspirasjon til songane, anten det var politiske hendingar eller litterære referansar, og det strekar under at dei er eit oppegåande band. Utdraga frå tekstar er likevel ikkje så imponerande - mange av desse er berre middels og vel så det. 

Guffen tilrår.