Cult Massacre. One Day in Jonestown (2024)

Historia bør vera kjent frå før: Jim Jones, ein karismatisk amerikanar, bygde opp ei sekt eller ein kult han kalla Peoples Temple. Han fekk mange følgjarar, og noko av det han la vekt på var fornuftig: Der var element av sosialisme, og rørsla var svært anti-rasistiske. Dei fann seg lite til rette i USA, og midt i 1970-åra grunnla han byen Jonestown i Guyana. Området var lite eigna for busetnad - jorda var ikkje spesielt fruktbar, og den næraste vasskjelda låg langt unna. Likevel emigrerte mange av fylgjarane hans, og i 1978 budde truleg mellom 900 og 1000 personar der.

Slektningar i USA var urolege over det dei fekk vita om Jonestown. I USA hadde sekta hatt størst aktivitet i California, og i november 1978 reiste kongressmannen Leo Ryan til Jonestown for å finna ut korleis tilhøva var der. Jones skrudde på sjarmen, men mange kontakta Ryan og reisefylgjet hans for å fortelja at dei ville tilbake til USA, men at Jones nekta dei. Ryan og dei andre forlot leiren, men på den vesle flystripa i nærleiken vart dei angripne av vaktene til Jones. Fem personar vart drepne, og fleire fekk skot-skader. I leiren samla Jones alle i den største paviljongen, der han tvinga dei til å drikka gift. 918 personar miste livet - opphavleg vart det kalla eit masse-sjølvmord, men etter kvart som meir vart kjent, vart det kalla eit massedrap.

Det som gjer denne mini-serien så bra, er at mange av dei som kom saman med Ryan var journalistar. Dei filma under heile opphaldet, og i serien står desse filmane sentralt. Me ser Jones snakka med Ryan. Me ser Ryan koma gåande frå leiren med blod på kleda - blodet er ikkje hans eige, men kom frå ein som prøvde å drepa han. På flyplassen vert dei fyrste skota filma (av ein kameramann som døydde der). Me ser film frå dagane etter massedrapet, mellom anna frå lufta. Det ligg døde kroppar overalt. I tillegg er her ei rekkje intervju med nokre av dei som kom med Ryan, og med nokre av dei som overlevde. Ein av dei fekk beskjed av Jones om å levera alle pengane til sekta til den russiske ambassaden; ein annan er son til Jones, som tilfeldigvis var ute av Jonestown den dagen.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen
Tim Reiterman: Raven (1982)

Ingebjørg Rongve et al. (red.): Sylgja på ungdoms barm. Voss Ungdomslag 100 år 1890–1990 (1990)

Ei jubileumsbok av den vanlege sorten (i alle fall på Voss): Boka er rart redigert, og formgjevinga er ikkje mykje å skryta av. Nokre av artiklane vert for interne og for lite spissa. Men likevel: Her er mykje av interesse for oss som likar lokalhistorie (i alle fall frå Voss). 

Når eg skriv at boka er rart redigert, tenkjer eg på at boka opnar med ti sider helsingar. Det er ikkje heilt uvanleg at bøker gjer det, men då er det oftast helsingar frå ordførarar og slikt. Her er det vanlege medlemmer, og alt her vert det internt. Etter desse helsingane kjem ein artikkel om fornsoga til laget. Det kan òg høyra med i ei slik bok, men her går forfattaren altfor, altfor langt tilbake, og skriv om hendingar fleire tusen år tilbake i tida. 

Men så tek det seg altså opp. Gjennomgangen av dei seksti fyrste åra vert litt for prega av at forfattaren har bladd gjennom møtebøker og lagsblad for den perioden, men her er mange fine poeng. Saman med artikkelen som fortel om dei neste førti åra kjem det godt fram at ungdomslaget var eit viktig og aktivt alternativ til dei andre ungdomsrørslene. Her var debattar, foredrag, musikk og dans, og medlemmene fek skrive- og debatt-trening i lagsbladet Uredd. Det står om dei mange ser-laga, som spellaget eller barnelaget, og her står om dei to eigedomane til laget - Ungdomshallen midt på Vangen og lagshytta på Singeset. 

Guffen tilrår.

Sindre Hovdenakk og Leif Høghaug (red.): Skrift og strid. Essay om Henrik Rytter (2011)

Eg visste svært lite om Henrik Rytter før eg las denne boka. Det er kanskje ikkje så rart - ein ting er at eg så godt som aldri les dikt, ein annan ting er at Rytter er rimeleg gløymt i dag. Slik var det sjølvsagt ikkje før, og det kjem godt fram i denne boka. Mange, mellom anna Olav H. Hauge, omtalar han i svært varme ordelag.

Rytter skreiv eigne dikt, men han var meir travel som omsetjar. Han omsette ei rekkje klassiske verk, av mellom anna Dante og Boccaccio, og han omsette 23 av skodespela til Shakespeare. Han omsette òg Peer Gynt til nynorsk, og i essayet om den omsetjinga meiner Klaus Johan Myrvoll at Rytter kjem betre frå den oppgåva enn Jon Fosse. 

Boka inneheld smaksprøvar på omsetjingane og dikta til Rytter, men viktigare er dei mange essaya og artiklane. Her er rundt tolv av dei, og saman skapar dei eit godt og respektfullt bilete av Rytter. Me får vita om livet hans, og me får vita mykje om arbeidet hans. Alt er godt, og dette var ei bok eg likte veldig godt.

Guffen tilrår. 

Arne Garborg: Kolbotnbrev (1890)

I 1885 vart Arne Garborg huseigar ved Tynset: Han kjøpte ei tomt ved Savalen, fekk flytta eit hus dit. Eigedomen fekk namnet Kolbotn, og her var han om sommaren både i 1885 og 1886. I 1887 gifta han seg, og dei neste åtte-ti åra var dette heimen deira (sjølv om dei var mykje i utlandet). Det einaste bornet deira, ein son med det glitrande namnet Arne Olaus Fjørtoft Garborg, vart fødd i 1888. 

I 1877 hadde Garborg grunnlagt avisa Fedraheimen. Han var redaktør fram til 1882, men skreiv mykje for bladet også seinare. I 1885 sende han det fyrste kolbotnbrevet til avisa, og i denne boka er i alt åtte brev samla. Dei tre fyrste er samla i bolken "Ungkarsliv" og er skrivne 1885-87; dei fem siste er i bolken "Husliv" og er skrivne i 1888 og 1889. 

Boka er stor skrivekunst. Han er leiken og hoppar elegant frå det eine temaet til det andre, utan å mista tråden. Her er fine skildringar av natur, og fine (men langt meir kritiske) skildringar av bylivet. Han skriv varmt om naboane og dei andre lokale, og han har ei flott forteljing om den gongen dei var tomme for mat og han måtte gå til bygda for å handla. Det var djup og våt snø, han hadde ikkje nok mat, han fekk ikkje kjøpt alt han trong, og på veg heim gjekk han seg vill i mørkret. 

Eg las alt av Garborg for rundt 25 år sidan, og denne boka gav meg lyst til å ta ein runde til.

Guffen tilrår. 

Meir Garborg på kulturguffebloggen
Garborg, Hovden og Koht: Ivar Aasen. Granskaren, maalreisaren, diktaren (1913)
Olav Hoprekstad m.fl. (red.): Arne Garborg 70 aar (1921)
Johs A. Dale: Hulda Garborg (1961)
Hulda Garborg: Dagbok 1903-1914 (1962)
Tor Obrestad: Om Fred og nihil (1994)
Arnhild Skre: Hulda Garborg. Nasjonal strateg (2011)
Alfred Fidjestøl: Trass alt. Det Norske Teatret 1913-2013 (2013)
Alfred Fidjestøl: Askerkretsen (2014)
Haugtussa (Voss kulturhus, 8.5.2015)
Jan Inge Sørbø: Arne Garborg. Frå bleike myr til alveland (2015)
Jan Inge Sørbø: Fire store (2022)

Kitty Kelley: His Way: The Unauthorized Biography of Frank Sinatra (1986)

Ein skal ikkje lesa lenge i denne boka før ein forstår at dette er ein u-autorisert biografi, slik tittelen fortel. Det er lett å forstå at Sinatra prøvde å stoppa utgjevinga, for det Kelley er mest på leiting etter er skandalar. Ho fortel korleis Sinatra handsama folk rundt seg, korleis han alltid skulle bestemma alt, korleis han kunne få raserianfall der han ofte vart valdeleg, korleis han kunne skjella ut fans som ville ha autografen hans, osb. Han var gift fire gonger og vart skilt tre, men det at han var gift hindra han ikkje frå å gå til sengs med så mange damer som råd. Osb.

Kelley fortel òg om oppturar på plate og på filmlerret, og ho fortel om at han kunne gje rause gåver til folk og institusjonar som fortente det. Ho dvelar likevel ikkje lenge ved dette, men finn heller måtar å kopla suksessane hans til juks og fanteri. 

Ofte handlar dette fanteriet om forholdet hans til mafiaen. Han fekk hjelp av dei på mange vis, og var ofte inne til avhøyr. Her nekta han for alt, sjølvsagt. Akkurat her viste Kelly stort mot; ho fortel ofte om korleis Sinatra fekk nokon til å ta seg av dei som hadde skrive negativt om han.

Det er for så vidt ei underhaldande bok, sjølv om vinklinga hennar er rar. Me må gå ut frå at det ho skriv stemmer, viss det var direkte feil ville ho nok vorte saksøkt og vel så det.

Guffen tilrår. 

Robert Ross: Seriously Silly. The Life of Terry Jones (2025)

I ein epigraf til ein dei mange Marx Brothers-biografiane eg har står det noko slikt som at det har aldri vore skrive ei morosam bok om ein morosam mann. Det er ikkje heilt rett, den nemnde biografien er eit døme på at det absolutt går an. Det gjer sjølvsagt ingenting om ei bok om ein stor komikar er seriøs eller køddande, men det er ein ting som er verre, og det gjeld kanskje alle bøker: Dei bør ikkje prøva å vera morosame, utan å greia det.

Det er tilfellet her. Robert Ross er verkeleg ikkje nokon stor skribent, sjølv om han på omslaget omtalar seg sjølv som "Britain's comedy historian". Vitsane hans fell på steingrunn, og språket i seg sjølv er livlaust, rart og ikkje spesielt spanande.

Terry Jones hadde fortent noko mykje betre. Han var ein av dei seks i Monty Python, og det var han som regisserte filmane deira. Han skreiv mykje, både for vaksne og born; kunnskapane hans om mellomalderen var langt over snittet; og ikkje minst - han forstod humor. Han visste kva som fungerte, og han visste kva som ikkje fungerte. Som medlem i Monty Python var han med på å vidareutvikla humor, og filmane er jo framleis verdt å sjå.

Difor er det altså dumt at Ross ikkje får det betre fram. Han er glad i å stikka seg sjølv fram, han nemner fleire gonger at han kjende Jones godt, og kanskje det er det som gjer at han er altfor, altfor lite kritisk. Same kva Jones gjer, anten det handlar om korleis han handsama folk eller om kor mykje han drakk, er biografen heile tida på Jones sitt lag.

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Hallvard Framnes et.al. (red.): Voss offentlege landsgymnas. Ei tretti-årssskrift 1916-1946 (1946)

Dette er ei bok som er både flott og trist. Boka er redigert av Hallvard Framnes, Sigurd Eskeland og Per Tylden, som alle var lektorar ved Voss off. landsgymnas. Dei har sett saman ei innhaldsrik jubileumsbok. Her er artiklar om kvifor det var viktig med landsgymnas, korleis målrørsla og andre arbeidde for å på plass dette skuleslaget, artiklar om nokre av dei viktigaste personane, artiklar om korleis det var å vera elev ved skulen, oversyn over tilsette og elevar, og litt til. Artiklane er alle velskrivne.

Desse artiklane viser korleis landsgymnaset var eit kultursentrum i bygda. Mange av dei tilsette skreiv bøker og artiklar, fleire var landskjende, og dei reiste gjerne på studieturar om somrane, for å samla meir kunnskap dei kunne formidla. Det var ikkje slik at alle kom inn på skulen, og det vart sett store krav til dei som fekk plass: Det skulle arbeid til for å få gode karakterar, og det vart forventa at elevane arbeidde hardt. Samstundes var her ei rekkja elevlag, som var med på å gje elevar som budde på hybel eit sosialt nettverk.

Alt dette er stas, men det er rart å tenkja på kor mykje gymnaset har endra seg. Der lektorane for hundre år sidan brukte jobben sin til å verta svært synlege og aktive i lokalsamfunnet, er lektorane i dag nesten usynlege. Skriv dei bøker eller artiklar? Står dei fram i avisene og kjempar for saker dei trur på? Stiller dei like store krav til elevane sine? Og går elevane ut av gymnaset med like stor kunnskap? Eg trur svaret er nei på alle desse spørsmåla.

Guffen tilrår.