Kampen alle vann (2026)

Aurlandsdalen er ein fantastisk flott dal. Eg har vandra ned dalen to gonger - ein gong som ein del av ein tredagars tur frå Finse; ein gong frå Østerbø. Det er bratt, det er vått, det er vakkert. 

Aurlandsdalen kunne vorte øydelagd. I 1960-åra var det planar om å byggja ut heile vassdraget, og i dei fyrste planane skulle det gå både veg og kraftliner gjennom dalen. Takka vera nokre unge idealistar vart planane endra - vassdraget vart utbygt, men vegen og kraftlinene vart flytta. Dette var den fyrste store kampen om kraftutbygging i Noreg, og all honnør til dei to som kjempa hardast - Ørnulf Hodne og Svein Tornås.

Det er dei to som er dei verkelege heltane her. Filmen fortel òg om korleis utbygginga vart utført, og om korleis dette har vore med på å gjera den fattige kommunen Aurland til ein av dei ti rikaste i landet. Filmskaparane har intervjua mange av dei som var med i 1960-åra, men her er òg mange gamle filmklipp. Nokre av desse klippa viser korleis tilhøva var i Aurland i gamle dagar, og dei er flotte, men det er artigare å sjå klipp frå fjernsynsdebattar der dei (relativt) unge natur-aktivistane er i debatt med Aurlandsordføraren. Dei vil berga dalen; han tenkjer berre på pengar.

Og dei mange fina klippa frå Aurlandsdalen gav meg lyst til å gå turen (minst) éin gong til.

Guffen tilrår. 

Erlend Loe: Tale ved Ivar Aasens grav 17. mai 2026 (2026)

Kvar 17. mai er det kransing av ein del graver i Oslo, som ein del av det offisielle programmet. Eg har aldri vore med på det sjølv, men eg hugsar at eg for mange år sidan las ein artikkel om kransinga på Vår Frelsers Gravlund. Der stod det at det var (relativt) store folkemengder samla ved gravene til Wergeland og Bjørnson og Ibsen (og sikkert nokre andre), før nokre få utvalde glei vidare til grava til Ivar Aasen, der det var endå meir høgtideleg. Det går (sjølvsagt) på omgang å halda tale på slike dagar, og i år var det Erlend Loe som heldt talen ved grava til Aasen. 

Talen hans er god. Han opnar med å fortelja om eiga livsutvikling, der han på vidaregåande i Trondheim kom inn i eit miljø med "visse radikale tendenser": Dei var mot mykje, mellom anna israelske appelsiner og at McDonald's skulle få etablera seg i Trondheim. Mange av dei andre gjekk over til nynorsk, men det gjorde ikkje Loe. Han var likevel sympatisk innstilt til dette språket. 

Så går han over til å heidra Aasen. Han snakkar om kor langt Aasen reiste, og kor mykje han ofra for å gje Noreg eit eige skriftspråk. Han er innom nokre av dame-episodane til Aasen, og seier at Aasen hadde eit dilemma: "Dame eller landsmål. Han kunne neppe ha fått begge deler". Dei av oss som har lese mykje om Aasen kjenner igjen dette kjærleiksofferet frå utsegnene til Anders Hovden, og viss eg skal seia noko negativt om denne talen er det at Loe støttar seg litt for mykje på akkurat Hovden. Han er underhaldande og alt det der, men dei av oss som ser etter etterprøvbare fakta og noko meir nøkterne vurderingar held oss langt unna Hovden.

Guffen tilrår.

Meir Loe på kulturguffebloggen
Tatt av kvinnen (1993)
Naiv. Super (1996)
L (1999)
Fakta om Finland (2001)
Fvonk (2011)

Dyrene i Afrika (2018)
Helvete (2019)
Marit Eikemo et.al.: Smilefjes. Fem samtaler med Erlend Loe (2019)
Forhandle med virkeligheten (2020)

Siri Hustvedt: Ghost Stories. A Memoir (2026)

For ei flott bok. Siri Hustvedt var gift med Paul Auster frå 1982 til han døydde i 2024. Begge er/var store forfattarar, og heimen deira var eit slags amerikansk Midtbø - ein heim der det aller meste handla om litteratur. Midtbø var, som alle veit, heimen til Tarjei og Halldis Moren Vesaas, og også i det ekteskapet var det mannen som døydde fyrst. Dei to minnebøkene Halldis Moren Vesaas skreiv om samlivet deira er store, men dei kan ikkje måla seg med denne. 

Det handlar mykje om tap og sorg, sjølvsagt, men det handlar òg mykje om gleda over å ha hatt eit så godt (sam)liv. Ho skriv at sjølv om ho saknar ektemannen, er det dei to i lag ho saknar mest. Dei budde saman i førti år og hadde sjølvsagt utvikla eit stort lager av felles referansar. No er ho åleine, og ho har ingen å dela desse referansane med.

Det er ærleg og utleverande. Ho skriv fritt om korleis sonen til Auster, Daniel, sleit mykje med eitt og hitt, korleis han vart dømt etter at den ti månader gamle dottera hans vart funnen død, og korleis han sjølv døydde av ein overdose ein månad seinare. Det var omtrent då Hustvedt forstod kor kjende dei to var - dei vart kontakta av media frå heile verda. Og eg tenkte at det er ironisk at Auster, som har skrive veldig mykje om fråverande fedre, sjølv opplevde at han mista kontakten med sonen sin. 

Av og til er det på grensa til å verta for privat, men Hustvedt greier å gjera det heile meir ålment. Det handlar ikkje berre om tapet av ektemannen hennar, det handlar om tap. Det er velskrive, alvorleg, og somme tider så rørande at det var uråd å halda tårene vekke.

Guffen tilrår. 

Meir Hustvedt på kulturguffebloggen
The Blindfold (1992)
The Enchantment of Lily Dahl (1996)
Yonder (1998)
What I Loved (2003)
The Sorrows of an American (2008)
The Summer Without Men (2011)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen, 2.2.13)
The Blazing World (2014)
Memories of the Future (2019)

Meir Auster på kulturguffebloggen
The Invention of Solitude (1982)
Paul Benjamin: Squeeze Play (1984)
The New York Trilogy (1987)
In the Country of Last Things (1987)
Moon Palace (1989)
The Music of Change (1990)
Leviathan (1992)
Mr. Vertigo (1994)
Smoke (film, 1995)
Timbuktu (1999)
True Tales of American Life (redaktør, 2001)
The Book of Illusions (2002)
Oracle Night (2003)
Auster, Karasik og Mazzucchelli: City of Glass (teikneserie, 2004)
Auggie Wren's Christmas Story (2004)
The Brooklyn Follies (2005)
Travels in the Scriptorium (2006)
The Inner Life of Martin Frost (2007)
Man in the Dark (2008)
Invisible (2009)
Sunset Park (2010)
Winter Journal (2012)
Paul Auster og Siri Hustvedt (Bergen 2.2.13)
Auster and Coetzee: Here and Now (2013)
Report from the Interior (2013)
4 3 2 1 (2017)
A Life in Words. Conversations with I.B. Siegumfeldt (2017)
Talking to Strangers (2019)
Groundwork (2020)
Baumgartner (2023)
Bloodbath Nation (2023)

Cormac McCarthy: The Gardener's Son (1996)

I 1975 vart McCarthy kontakta av regissøren Richard Pearce. Han hadde lese dei tre romanane McCarthy hadde gjeve ut, og spesielt den ferskaste, Child of God, hadde filmatiske kvalitetar Pearce la merke til. Dei to vart samde om at dei skulle samarbeida, og etter å ha reist litt rundt i Nord- og Sør-Carolina, kom dei over ei rettssak frå 1876 som dei baserte filmen på. Filmen hadde premiere i 1976, fekk rimeleg gode omtalar, men har seinare vore vanskeleg å få sjå. Han finst visst berre på VHS.

I denne boka er manuskriptet til filmen trykt. Det handlar om to familiar, den velståande Gregg-familien som eig eit sagbruk, og den noko mindre velståande McEvoy-familien, der fleire arbeider på sagbruket. Den unge mannen Robert McEvoy må amputera foten etter ei ulukke. Han reiser frå bygda, men då mor hans døyr kjem han tilbake. Han har eit hissig temperament, og han oppsøkjer James Gregg, sjefen for sagbruket. Tonen mellom dei er ikkje god, og det endar med at McEvoy drep Gregg. Rettssaka endar med at han vert dømd til døden.

Det er ei fin historie, og her er nok av finfine setningar og replikkar. Som vanleg deler ikkje McCarthy ut alle korta, og det er uklart kvifor han tek livet av Gregg. Har det noko med ulukka å gjera? Heng det saman med at Gregg (truleg) er litt for glad i litt for unge jenter, og at McEvoy trur at Gregg har forgripe seg på systera til McEvoy?

Guffen tilrår. 

Meir McCarthy på kulturguffebloggen
The Orchard Keeper (1965)
Outer Dark (1968)
Child of God (1973)
Suttree (1979)
Blood Meridian (1985)
All the Pretty Horses (1992)
The Crossing (1994)
The Stonemason (1995)
Cities of the Plain (1998)
No Country for Old Men (2005)
The Road (2006)
The Sunset Limited (2006)
No Country for Old Men (film, 2007)
The Road (film, 2009)
The Passenger (2022)
Stella Maris (2022)

Katherine Mansfield: Hageselskapet og andre forteljingar (1922)

Nokre av forfattarane i klassikar-serien til Skald forlag er velkjente for meg, nokre andre er heilt ukjende, medan andre igjen er forfattarar eg så vidt har vore innom. På engelsk grunnfag, for mange, mange år sidan, las eg ei novelle av Katherine Mansfield, og då eg fekk melding om at den komande klassikaren var ei samling Mansfield-noveller, såg eg stort fram til å få boka i hendene.

Novella det handla om var "The Daughters of the Late Colonel", og ho er med i denne samlinga. Det var vel kanskje ei av novellene eg likte å lesa her, men likevel: Samlinga sett under eitt var eit vonbrot. Eg finn lite å gleda meg over her, det er ikkje mykje piff i novellene, det er få fascinerande karakterar, og det var ei bok det tok uventa lang tid å koma gjennom.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Knut Hamsun: Mysterier (1892)

Far min har samla verk av Hamsun ståande i hylla si, og på vegen min gjennom forfattarskapen er det der eg finn bøker eg manglar sjølv. Utgåva hans, frå 1976, opnar med Sult - dei ser altså vekk frå Den gaadefulde og Bjørger, og det er det gode grunnar til. Dei to bøkene er heller tradisjonelle og lite originale, medan Sult stod for noko heilt anna. Slik er det òg med Mysterier - dette er langt meir spanande lesnad enn dei to fyrste skjønnlitterære bøkene til Hamsun.

Det handlar om ein sommar i ein liten sørlandsby. Johan Nilsen Nagel kjem til byen, tek inn på hotellet, og vert raskt eit samtaleemne for dei fastbuande. Han går heile tida kledd i ein gul dress, han snakkar med alle, han tek ofte parti med dei svake, han har avvikande meiningar om politikk og samfunn, osb. Han forelskar seg i dotter til presten, som avviser han av di ho er alt er trulova; litt seinare frir han til ei kvinne som han truleg ikkje finn spesielt attraktiv. Han strør om seg med pengar, og han passar på å la eit telegram som fortel om rikdommen hans liggja framme, slik at folk kan sjå det.

Nagel er ein lite truverdig person. Han motseier seg sjølv, han er ein diktar, og han snakkar mykje med seg sjølv. Mykje i romanen er uavklart, og der ligg òg styrken i boka - me treng ikkje forstå alt for å ha glede av lesinga. 

Guffen tilrår.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Sult (1890)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)

Ingolf Kvamen: Høgnorsk (1936)

Det kan vera at eg er på bærtur her, men det må då ha kome ut langt fleire pamflettar før? Eg har nokre gonger gått lov til å gå gjennom bokhyllene til slekt og vener, og då finn eg ofte pamflettar frå den norske målsoga. Dette er ein slik pamflett, eit hefte på 16 sider. 

Ingolf Kvamen var fødd i Fjaler i 1908. Han var utdanna teolog, men må òg ha arbeidd som lærar: Under læraraksjonen i 1942 vart han arrestert, og han var mellom dei mange som vart sendt til Kirkenes på tvangsarbeid. Han var målmann, og dette heftet er todelt: I den fyrste delen prøver han å leggja til rette for eit "kristeleg ordskifte um målspursmålet", han set altså opp nokre vilkår kristne bør fylgja dersom dei skal gå i måldebatt. Kortversjonen er at dei må ta kristelege omsyn, psykologiske omsyn og saklege omsyn.

I den andre delen av heftet kjem han med ei kort målsoge fram til 1936. Det kan ikkje vera tilfeldig at han kjem med dette heftet akkurat då, det var knallhard språstrid fram mot rettskrivingsendringane i 1938. Kvamen er djupt skeptisk til samnorsken, han meiner at både nynorsk og bokmål har livets rett. Men viss det skulle gå så gale at dei to språka vart slegne saman, meiner Kvamen at namnet måtte verta høgnorsk.

Guffen er lunken.