The Blair Witch Project (1999)

Sommaren 1999 var eg i den amerikanske midtvesten for å halda eit foredrag. Eg budde nokre dagar i Minneapolis, hjå ein journalist eg såvidt hadde møtt i Noreg nokre veker før, og det var seige dagar. Ein kveld foreslo ho at me skulle sjå denne filmen, som nett var lansert på kino og som alle snakka om. Eg var (og er) rimeleg lunken til skrekkfilmar, men eg vart med. Og det var heilt greitt - filmen er så pass original at han fungerer godt.

Filmen kler seg ut som noko anna enn han er: Det opnar med ein tekstplakat om at tre ungdommar forsvann då dei skulle laga ein dokumentar om ei heks ein stad i skogane i Maryland. Kameraa deira vart funne, står det vidare, og denne filmen er sett saman av det dei filma. Det opnar relativt greitt, dei intervjuar folk i nabobyen, før dei reiser ut i skogen. Der vert dei skremde, dei går seg vill, dei høyrer lydar utanfor teltet, dei kranglar, dei går tomme for mat, ein av dei forsvinn, og filmen sluttar med at dei to andre òg vert drepne.

Filmen skapar altså ein illusjon av at dette er originalopptak. For at det skal fungera må filminga vera amatørmessig, det må vera dårleg lyd og rar klipping, skodespelarane må ikkje vera sminak og styla, og så bortetter. Slik er det, og det er noko av det fine med filmen. Ei relativt harmonisk scene kan verta avbroten at me er midt inne i noko langt meir dramatisk. Inne i skogen er alt òg relativt klaustrofobisk, der dei ofte er inne i eit trongt telt, og der dei ofte ikkje ser kva som skjer inne i myrkret.

Guffen tilrår.

Olav Duun: Nøkksjølia (1910)

Det er framleis tidleg Duun. Det er framleis bra, sjølv om me veit at han ikkje er på toppnivået sitt enno. Tittelen på boka er namnet på ein gard, der fosterjenta Sigyn veks opp. Foreldra var ugifte; faren tok livet sitt, og mora flytta frå bygda. Sigyn vert altså ein som er litt på utsida, men ho veit kva ho vil. 

Ho flyttar heimefrå for å gå på skule, men har heile tida kontakt med to unge menn frå heimbygda - Odin frå Nøkksjølia og Elias frå Brønnes. Begge frir til ho, og ho får det som ho vil: Ho giftar seg med Elias, og etter at Odin har ruinert seg på nokre prosjekt ho egga han til å gjera, kjøper Elias Nøkksjølia. 

Det er altså eit slags trekantdrama, der Sigyn heile tida er den sterke, den som har makt. Det er likevel ikkje historia som imponerer mest her; boka har ei rekkje glimrande naturskildringar, og det er kanskje språket som mest viser utviklinga hjå forfattaren Duun.

Guffen tilrår.

Meir Duun på kulturguffebloggen
Løglege skruvar og anna folk (1907)
Marjane (1908)
Paa tvert (1909)
Medmenneske (1929)
Otto Hageberg: Olav Duun. Biografiske og litteraturhistoriske streiflys (1995)
Dag Solstad leser Olav Duun (2018)

Josh Frank og Caryn Ganz: Fool the World (2008)

Pixies var eitt av dei banda eg ikkje heilt hadde sansen for i gamle dagar, men som eg gradvis har fått litt meir sans for. Eg budde i København sommaren 1989, og då fekk me besøk av to luringar frå Tromsø som skulle på Pixies-konsert. Me droppa å vera med, me skulle sjå dei på Roskilde-festivalen nokre dagar seinare. Eg hugsar ikkje det som eit høgdepunkt på festivalen, men det hadde truleg vore noko anna i eit noko mindre lokale. 

Mange band og musikarar fortel av Pixies var viktige for dei, og i denne boka står det at dei rett og slett skapte ein ny sjanger. Det er kanskje å ta litt hardt i, men dei var noko for seg sjølv. Kurt Cobain sa at trikset med å veksla mellom rolege vers og knallharde refreng var noko han plukka opp frå Pixies.

Denne boka fortel historia om bandet fram til 2008. Dei fire i bandet kom saman litt tilfeldig, men utfylte kvarandre på ein solid måte. Takka vera eit anna Boston-band, Throwing Muses, fekk dei platekontakt med britiske 4AD, og dei vart langt større i Europa enn i USA. Men det gjekk slik det ofte går - dei tok aldri pause frå kvarandre, og spesielt mellom to av medlemmene var det lenge dårlege vibrasjonar.

Oral history-bøker er ofte fine, dels av dei dei ulike røystene kan motseia kvarandre og koma med ulike versjonar. Her er det òg litt slikt, og dei to forfattarane ligg stort sett lågt. Det er ikkje berre dei fire musikantane som snakkar, mange andre kjem òg til orde, og utan at eg skal kalla meg ekspert er det fare for at denne boka gjev eit godt bilete av kva som skjedde.

Guffen tilrår.

Eli Grete Høyvik (red.): Drakar og åklevev (2025)

Denne boka har to tema: Det handlar dels om korleis Balestrand vart eit kunstnarsentrum seint på 1800-talet, og det handlar om to av dei som budde og arbeidde der: Treskjeraren Ivar Høyvik (1881-1961) og vevaren Eli Høyvik (1879-1964). 

Ivar var frå Gulen. Han reiste til Voss for å gå i lære hjå Magnus Dagestad, og på Voss møtte han Eli Sætre. Dei gifta seg og flytta etter kvart til Balestrand, der dei fekk ni born. Dei greidde å leva av treskjering og veving, sjølv om det ikkje alltid var stor velstand. Det største arbeidet til Ivar var knytt til Kviknes hotell, der han laga alle møblane til rommet som i dag heiter Høyvik-salen. Slike oppdrag var mindre vanlege, dei fekk større inntekter frå turistar som kom innom til dei, eller som gjekk forbi huset deira, der dei hadde eit lite vareutsal ved vegen. 

Den delen av boka som handlar om dei to er meir interessant enn det som står om Balestrand og keisarbesøk og slikt. Der vert to kunstnarar, som for meg var heilt ukjende, presenterte på ein god og informativ måte. Boka ser flott ut, med ei lang rekkje finfine illustrasjonar og foto, og ho er trykt på ein måte som viser at redaktøren (og dei andre som var med) vil heidra besteforeldra sine.

Guffen tilrår.

Julie Burchill: I Knew I Was Right (1998)

Eg var vel rundt femten då eg byrja å lesa den engelske musikkavisa New Musical Express. Eg kjøpte ikkje NME kvar veke, langt ifrå, men av dei engelske avisene var det ein favoritt. Kanskje las eg artiklar av Julie Burchill då, kanskje ikkje. Ho var tilsett i NME frå 1976 til 1980 (omtrent), og ho skreiv seinare for The Face og Sunday Times. Og ho har skrive for mange andre publikasjonar, og ho har gjeve ut nokre romanar. 

Ho var berre 17 år då ho vart tilsett i NME. Ho skapte seg fort eit namn som ein god skribent, og noko av det beste i denne boka er språket. Men det var ikkje berre språket som gjorde ho kjent, ho hadde òg ein rimeleg hard levemåte. Der var både sex og drugs, men det var kanskje det friske språket og den utfordrande livsstilen hennar som gjorde ho kjent. 

Ho skriv fritt om det meste. Den fyrste halvdelen av boka handlar om oppveksten i Bristol, ein by ho ikkje har mykje positivt å seia om. Ho skriv mykje om sex og kjærleik, og her får gamle-kjærastar av og til så hatten passar. Ho framstår i det heile ikkje spesielt sympatisk, og eg trur det ofte må ha vore eit slit å vera nær ho. Men ho skriv godt.

Guffen er lunken. 

Sinclair Lewis: It Can't Happen Here (1935)

Sinclair Lewis vart i 1930 den fyrste forfattaren frå USA som fekk nobelprisen i litteratur. Fem år seinare kom denne boka, og det er vel ikkje så mykje i boka som tyder på at det er ein nobelprisvinnande forfattar som har skrive ho. Språket er tungt, romanen er omstendeleg oppbygd, og svært ofte er det direkte keisamt. 

Boka er likevel av dei best kjende til Lewis, og ho vert meir og meir aktuell dag for dag. Sterkt inspirert av utviklinga i Tyskland etter at nazistane fekk makta i 1933, diktar Lewis opp ei liknande utvikling i USA. 

Buzz Windrip vinn presidentvalet i 1936, etter å ha lurt veljarane med enkle og populistiske valløfte. Han vert i praksis ein diktator, som lagar konsentrasjonsleirar, som slår ring rundt landet, og som fjernar alle motstandarar. Hovudpersonen i boka er redaktør Doremus Jessup, som ser korleis dei som tidlegare var langt nede på rangstigen vert gjeve frie hender når dei tek seg av motstandarane til Windrip. Jessup vert sjølv fengsla, men kjem seg fri og flyktar til Canada. Windrip vert avsett og sendt utanlands, arvtakaren vert avsett gjennom eit militærkupp, og boka sluttar med at ein ny borgarkrig er ei emning.

Det er ein skremmande parallell til dagens USA, som jo vert meir og meir polarisert, der delar av den frie pressa ikkje er like fri, og der det jo er folk som er redde for at det kan enda opp med ein ny borgarkrig. 

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Harald Berntsen: I malstrømmen. Johan Nygaardsvold 1879–1852 (1991)

Eg merkar at når eg les biografiar om norske politikarar, vert det gjerne om politikarar frå Arbeidarpartiet. Det er ikkje av di eg er spesielt oppteken av det partiet, eg har aldri røysta på dei og har heller ikkje spesielt store planar om å gjera det, men det var jo det partiet som dominerte norsk politikk på 1900-talet, og som var dei viktigaste bak den norske velferdsstaten. Slik sett var det greitt å plukka med seg denne boka då eg gjekk gjennom bokhyllene til ein avdød slektning.

Nygaardsvold var frå Hommelvik i Trøndelag. Han var aktiv i fagrørsla og kom etter kvart inn i politikken. Frå 1915 sat han på Stortinget, og sjølv om planen heile tida ser ut til å ha vore at han ikkje skulle ha fleire periodar der, vart han sitjande der til 1949. I 1935 vart han statsminister, og han hadde dette vervet til 1945.

Boka er omfattande og detaljert. Berntsen går (sjølvsagt) gjennom heile livet til Nygaard, og han gjer det nesten litt for grundig. I alle fall fram til slutten av 1930-åra tykte eg det vart for detaljert. Men då andre verdskrigen kjem vart det meir interessant. Berntsen følgjer Nygaardsvold og regjeringa minutt for minutt, på veg nordover i landet til Tromsø, og vidare til London. Her kjem me nært innpå Nygaardsvold og dei andre, og ser korleis han får store utfordringar med å bera staur. Utanriksminister Halvdan Koht var ein av dei som meinte mest og høgast, og som difor ofte kom på kant med dei andre i regjeringa. Han gjekk av som utanriksminister i 1941. 

Det som skjedde under og etter krigen var òg interessant. Regjeringa i London hadde nok planar om kva som skulle skje etter krigen, men dei vart sett til sides av andre krefter. Einar Gerhardsen og andre i Arbeidarpartiet hadde, saman med representantar for andre parti, lagt eigne planar. Desse vart dels sette i sving før regjeringa var attende. At Nygaardsvold var parkert vart veldig tydeleg då Haakon VII kom attende til Noreg 7. juni 1945 - då stod han ikkje på talarlista (men fekk likevel sleppa til, heilt kort). Han fekk heller ikkje vera med på å utforma vegen vidare. Han laga ikkje noko stort opprør kring dette - ein ting var at han var trøytt og lei, ein annan ting var at han var ekstremt lojal mot partiet.

Guffen tilrår.