Gitarmannen (DNS, Bergen, 24.1.26)

Den Nationale Scene i Bergen vart i 1994 det fyrste teateret som sette opp eit teaterstykke av Jon Fosse, Og aldri skal vi skiljast. På scena den gongen stod Bjørn Willberg Andersen. Det året spurde Andersen om Jon Fosse ville skriva ein monolog til han, og det gjorde han: I mars 1995 fekk Andersen manuset Hundemannen i posten. Det vart ikkje sett opp då, men det kom ut som jolehelsing frå Det Norske Samlaget i 1997 var tittelen endra.

No vart stykket endeleg sett opp, og eg trur det var ei verdspremiere. Det er eit fint og kompakt stykke. Forteljaren er ein gatemusikant. Han kjem inn på ein bar, og han snakkar til oss i publikum som om han snakkar til andre på ein bar. Han kjøper seg ei øl, han spelar og syng litt for oss. Han fortel kvifor han er i denne byen - han møtte ei kvinne, og før det vart slutt mellom dei hadde dei fått ein son. Då vil ikkje gitarmannen flytta frå byen, så han vert her - han spelar litt kvar dag, utan at det er mykje å leva av. Han har ikkje fått det gode livet me alle drøymer om, men han har godteke at det er slik det er.

Det er altså eit fint stykke. Andersen snakkar om lag slik Fosse snakkar - litt usikkert, av og til ein nervøs latter, og sjølvsagt finn me òg her dei gode repetisjonane. 

Guffen tilrår. 

Meir Fosse på kulturguffebloggen
Raudt, svart (1983)
Stengd gitar (1985)
Blod. Steinen er (1987)
Naustet (1989)
Flaskesamlaren (1991)
Bly og vatn (1992)
To forteljingar (1993)
Prosa frå ein oppvekst (1994)
Gitarmannen (1997)
Eldre kortare prosa (1998)
Morgon og kveld (2000)
Det er Ales (2004)
Melancholia (2004)
Leif Zern: Det lysande mørket (2005)
Andvake (2007)
Cecilie N. Seiness: Jon Fosse. Poet på Guds jord (2009)
Jente i gul regnjakke (2009)
Olavs draumar (2012)
Soga om Fridtjov den Frøkne (2013)
Kveldsvævd (2014)
Eskil Skjeldal og Jon Fosse: Mysteriet i trua (2015)
Morgon og kveld (Nationaltheatret, Oslo, 4.12.2015)
Det andre namnet (2019)
Eg er ein annan (2020)
Eit nytt namn (2021)
Kvitleik (2023)
I svarte skogen inne (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 2.6.2023)
Jan H. Landro: Jon Fosse. Djupt og enkelt (2022)
Mor og barn (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 28.2.2025)
Asle og Alida (Grieghallen, Bergen, 4.4.2025)
Vaim (2025)

Mímir Kristjánsson: Frihet, likhet, Island (2015)

Då Mímir Kristjánsson var rundt tretti år fekk han restskatt på nesten 70 000 kroner. Han tok den enkle løysinga og reiste mot straumen - han flytta til Island, der far hans framleis budde, for å prøva å skaffa seg eit liv der. Denne boka fortel om tida hans der - han får ikkje så store inntekter, men han får drukke litt, han får nærkontakt med opptil fleire damer, og han reiser litt rundt på Island saman med nokre besøkande nordmenn. Han reiser òg på besøk til Noreg, der han eigentleg held fram på same viset, og boka endar med at han bestemmer seg for å flytta tilbake til Noreg. I fylgje boka var det dette som skjedde; i fylgje eit etterord kan det henda at han har teke seg skáldaleyfi, skaldeløyve, for å friska opp nokre av hendingane. Det kan altså henda at me må ta noko av dette med ei klype salt.

Det er ei underhaldande bok. Kristjánsson skriv godt, han kan skriva humoristisk, og det er tydeleg at han er veldig glad i Island. Det er ikkje det same som at han ikkje er kritisk - han skriv mykje om finanskrisa, og korleis det vart lagt godt til rette for at nokon få utvalde skulle gjera det godt økonomisk, samstundes som økonomien på Island gjekk til pises. 

Eg var på Island for nesten 25 år sidan, og hadde det kjekt der. Eg reiser gjerne tilbake ein gong, og då kan det godt henda at eg lese denne boka opp att: Her er så mykje nyttig informasjon, både praktisk og historisk, at boka godt kan fungera som ei reisebok.

Guffen tilrår. 

Meir Kristjánsson på kulturguffebloggen
Mamma er trygda (2019)
Mímir Kristjánsson og Sofie Marhaug: Hjelp, de drar til Sveits! (2024)
Pabbi (2024)

Per Hohle (red.): Fra varde til varde (1971)

Denne boka inneheld 11 artiklar som alle er henta frå årbøkene til DNT. I føreordet skriv Hohle at det var vanskeleg å velja ut "10-12" artiklar frå dei "flere tusen" artiklar som hadde stått på trykk. Denne omtrentlegheita er gjennomgåande i boka - det burde absolutt ha stått kva årbok kvar artikkel er henta frå, og det kunne gjerne ha stått ein setning eller to om kven forfattarane var.

Nokre stader er det rett nok unødvendig. Ein artikkel er skriven av Nicolai Rygg, som mellom anna var sentralbanksjef. Fotturen han fortel om vart gjort då han hadde den jobben, og store delar av artikkelen handlar om akkurat det - korleis folk rundt omkring i fjellbygder tek mot ein slik storkar. I nokre av dei andre artiklane vert liknande haldningar uttrykte, altså at her kjem det fint folk frå byen som må leva eit enkelt liv.

Artiklane i boka dekkjer store delar av landet, og det er bra. Nokre turar går høgt til fjells, andre går i skogkledd landskap. Det er altså stor variasjon, og det er det òg i skrivekunsten som vert vist fram. Nokre stadar kjem det veldig fine naturskildringar, andre gonger er det meir klisjefullt.

Guffen er lunken. 

Meir om fjell på kulturguffebloggen
Alf B. Bryn: Tinder og banditter (1943)
Andreas Backer: Til fjells med Andreas Backer (1944)
Den norske himalayaekspedisjonen: Tirich Mir til topps (1950)
Tryggve B. Steen: Jo Gjende og hans samtid (1959)
Arvid Møller: Gjendine (1976)
Arvid Møller: Jotunkongen (1981)
Arvid Møller: Fjellfører i Jotunheimen (1982)
Ragnar Frislid: Gjende (1982)
Vera Henriksen (red.): Spiterstulen gjennom 150 år (1986)
Joe Simpson: Touching the Void (1988)
Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)
Gangdal og Holm: Everest. Den tunge veien (1995)
Jon Gangdal: Til topps på Mount Everest (1996)
Jon Krakauer: Into thin Air (1997)
Per Roger Lauritzen: Claus Heiberg. Veiviser i krig og fred (1999)
Reinhold Messner: All 14 Eight-Thousanders (1999)
Conrad Anker og David Roberts: The Lost Explorer (1999)
Greg Child: Over the Edge (2002)
Per Roger Lauritzen og Johan Christian Frøstrup: Fjellpionerer (2007)
Eivind Eidslott og Jørn H. Moen: Besseggen (2008)
Michael Kodas: High Crimes (2008)
Lars Monsen og Trond Strømdahl: Norge på langs (2009)
Graham Bowley: No Way Down (2010)
Jarle Trå: Livet i fjella (2010)
Henrik Svensen: Bergtatt (2011)
Peter Zuckerman og Amanda Padoan: Buried in the Sky (2012)
Dagfinn Hovden: Tindekliv på Sunnmøre (2012)
Arne Larsen: Storen (2014)
Alex Honnold og David Roberts: Alone on the wall (2015)
Mark Horrell: Seven Steps from Snowdon to Everest (2015)
Sigri Sandberg: Frykt og jubel i Jotunheimen (2015)
Everest (2015)
Anne-Mette Vibe: Therese Bertheau. Tindestigerske og lærerinde (2016)
Jan Aasgaard: Jotunheimen gjennom historien (2016)
Free Solo (2018)
Sveinung Engeland: Høyde over havet (2021)
Trango. Et ønske om å leve sterkt (2025)

Christopher Nielsen: Da pønken kom til Lefsevika (2014)

Ei slags kriminalforteljing frå punkemiljøet i Nord-Trøndelag. Forteljaren, Halvor Hals, er privatdetektiv, og denne forteljinga opnar slik privatdetektivforteljingar skal opna: Hals vaknar, er fyllesjuk og opnar dagen med å rusa seg, før ein klient kjem inn: Ei passeleg pirrande kvinne vil at Hals skal finna ut kva som eigentleg skjedde då bror hennar, Stian, døydde heilt tilbake i 1981. Hals får nokre detaljar, før han reiser til Lefsevika.

Stian hadde spelt i Kaillkjæft, det einaste punkebandet i Lefsevika. Dei gav ut ein singel, men vegen vidare vart stoppa av musical differences og vel så det: Vokalisten, Hold Brillan, er glad i Elvis, medan Stian hatar Elvis som presten. Ein dag forsvinn Stian, og noko seinare vert han funnen død i eit fjellvatn. Den offisielle versjonen er at det var sjølvmord, noko som vart understøtta av eit sjølvmordsbrev. Halvor Hals snakkar med dei attlevande, og gradvis greier han å nøsta opp kva som har skjedd.

Det er ein fin teikneserie. Nielsen har ein særeigen teiknestil, og han er samstundes ein glitrande forteljar, men full kontroll på språket. 

Guffen tilrår.

Dag Steinfeld: Mannen som gikk fri (2025)

Andre verdskrigen, igjen. Denne gongen handlar det om Knut Rød, politimannen som var heilt sentral under dei norske jøde-deportasjonane. Han var politiinspektør og var den som koordinerte arbeidet med å fanga jødane, og å senda dei vidare til utryddingsleirane i Tyskland. Etter krigen vart han fengsla, og ført for retten som ein del av landssvikoppgjeret. Merkeleg nok vart han frikjent, etter ein noko mangelfull og uryddig prosess. Dommen vart anka, sjølvsagt, men resultatet vart like oppsiktsvekkande: På sjølvaste 9. april i 1948 vart han frikjent igjen, og denne gongen vart ikkje dommen anka. Han var ein fri mann, og han fekk tilbake jobben sin i politiet.

Korleis kunne dette skje? Steinfeld viser korleis ingen av dei rettssakene var grundige nok. Rød bygde mykje av forsvaret sitt på at han hadde spelt ei dobbeltrolle under krigen. Han var ein medhjelpar i motstandsarbeidet, og måtte fylgja ordrane han fekk for å ikkje missa jobben, som igjen (i fylgje han) kunne føra til at heimefronten og andre grupper fekk mindre informasjon. Ingen betvilar dette, men Rød kom ikkje inn i dette motstandsarbeidet før etter jøde-deportasjonane, og etter at Tyskland var kome sterkt på defensiven. Like viktig er det òg at Rød kom inn i det amerikansk-styrte antikommunistiske hemmelege arbeidet etter krigen. Det ser ut til at mange med mykje makt, til dømes Jens Chr. Hauge, kan ha trykt på nokre skjulte knappar og medverka til Rød vart friteken.

Det er altså ei skammeleg historie, som ikkje må gløymast. Boka hadde nok tent på ei strammare redigering, både i små detaljar (som at det to gonger tidleg i boka står at Oslo tidlegare heitte Kristiania, eller at det to gonger tidleg i boka står om leilegheitane i Schweigaards gate at dei var tiltenkt borgarskapet), og i dei store linene. Det vert nokre repetisjonar, og det vert av og til for detaljrikt.

Guffen tilrår. 

Peter Guralnick: The Colonel and the Kind (2025)

Peter Guralnick har skrive ein glitrande Elvis-biografi i to band, så det er ikkje uventa at denne boka òg er solid. I alle fall ei stund. Det handlar om Colonel Parker, denne litt merkelege manageren til Elvis. Han vaks opp i Holland, lurte seg truleg inn i USA, der han tente pengar på ulikt vis før han vart manager for Elvis. Han var heilt sentral i å gjera Elvis til superstjerne, og for han var pengane det viktigaste. Han brydde seg lite om kvalitet og kredibilitet - når Hollywood betalte mest for minst arbeid, var det lett for Parker å argumentera for at Elvis heller burde spela inn filmar enn musikk. Filmane var stort sett veike, men dei selde, og det var altså det som var viktig. 

Den fyrste halvdelen av boka fortel denne historia, på ein grundig og god måte. Guralnick har total kontroll på stoffet, og ser koplingar og samanhengar andre ville gått glipp av. Elvis og Parker har djup respekt for kvarandre, sjølv om det skrantar litt mot slutten av livet til Elvis.

Den andre halvdelen er veikare. Her kjem det ei rekkje brev, og dei fleste er skrivne av Parker. Mange av desse breva har Guralnick vist til i den fyrste delen av boka, slik at me kjenner innhaldet i dei. Parker er heller ikkje nokon stor skribent, slik at breva er ikkje så interessante i seg sjølv. Det er òg altfor mange av dei. Etter kvart gjekk eg over til å berre lesa dei ogde introduksjonane Guralnick har skrive til kvart brev, og viss breva berre handla om business, skippa eg dei.

Guffen tilrår.

Meir Elvis på kulturguffebloggen
West, West og Hebler: Elvis, What Happened? (1977)
Gail Brewer-Giorgio: Is Elvis Alive? (1988)
Peter Guralnick: Last Train to Memphis (1995)
Peter Guralnick: Careless Love (1999)
Alanna Nash: The Colonel (2003)
Priscilla (2023)
Elvis (2022)
Lisa Marie Presley og Riley Keough: From Here to the great Unknown (2024) 

Ole Didrik Lærum: Spelemannen Ole Helgeland (1991)

Sjur Helgeland (1858-1924) var ein av dei store spelemennene frå Voss. Han vaks opp i Myrkdalen, i relativt fattige kår, og han samla seg aldri store materielle goder. Han var ei kunstnarsjel, på godt og vondt, og treivst best når han hadde med seg fela til fjells. Han treivst òg med tilhøyrarar, men ikkje alltid. Han var ikkje mykje på spelferder, men spelte mykje i bryllaup og andre tilskipingar. Edvard Grieg var ein av mange som sette han høgt. Han hadde aldri eigen familie, sjølv om han skal ha vore trulova med Anna Vigstad, som budde i Bergen. Helgeland komponerte musikk sjølv, og er best kjend for "Budeiene på Vikafjellet".

I denne boka vert historia om Helgeland fortalt. Ole Didrik Lærum har ikkje hatt noko enkel oppgåve - det finst ikkje mange skriftlege kjelder som kan fortelja om korleis Helgeland hadde det. Lærum har snakka med mange - nokre kjende han, andre hugsar han godt. Det er ei relativt kort bok, ho er på rundt 120 sider, og for å koma opp i dette sidetalet må Lærum koma med mykje tilleggsstoff, som tilhøva i Myrkdalen, eller korleis det eigentleg var å vera spelemann på den tida.

Me får likevel eit godt bilete av kor stor Helgeland var. Han vart respektert av andre spelemenn, og hevda seg godt på fleire kappleikar. Han skal òg ha vore kvikk i replikken, sjølv om det er fare for at det i nokre anekdotar vert smurt litt tjukt på. Ein liten veikskap med boka er at Lærum kan verta for glad i dei gode historiene, utan at dei vert verifiserte.

Guffen tilrår.