James Hilton: Lost Horizon (1933)

Det kan ikkje skje altfor ofte at eit oppdikta stadnamn frå ein roman går rett inn i språket, men slik er det med Shangri-La. I dag vert det gjerne brukt av t.d. hotell, for å signalisera at her er det godt å vera, men det er altså ein oppdikta stad. 

Det handlar mest om britiske Hugh Conway. Han er ein av få som har vitja Shangri-La og kome seg ut derfrå. Han reiste truleg tilbake, men i mellomtida sende han eit langt brev/manus til ein kjenning, og det er det manuset som er grunnlaget for denne romanen.

I 1931 flyktar fleire europear frå Baskul i India. Fire av dei flyktar i fly, men dei merkar at piloten ikkje er den dei trur han er. Han flyg dei langt inn fjella i Tibet, der flyet landar på eit vis. Piloten overlever ikkje, men dei andre vert redda av nokre lokale folk, som tek dei med til Shangri-La. Dei fire er ulike, men me høyrer mest om Conway, som er open nok til å sjå at dette er ein drøymestad. Dei ligg isolert og avsides, men har likevel alt som trengst av moderne goder. Tilhøva ligg òg godt til rette for at folk kan leva lenge (som i veldig lenge).

Det er ei fin bok. Ho er velskriven, og gjev ikkje vekk fleire svar enn ho må. Motsetnadene mellom dei fire europearane er òg med på å halda oppe spenninga i boka, sjølv om dei nok kunne har vore litt mindre karikerte. 

Guffen tilrår. 

James M. Cain: The Postman Always Rings Twice (1934)

Ei passeleg fin bok. Romanen er filmatisert fleire gonger, og eg har sett (minst) éin av dei filmane. Det hugsa eg lite av; eg hadde til dømes gløymt at det aldri dukkar opp ein postmann.

Forteljaren i boka, Frank Chambers, er småkriminell. Han flyttar frå stad til stad, jobbar litt, og reiser vidare. Han har fått haik til ein liten stad i California, der han møter Nick Papadakis. Han eig ein liten serveringsstad og tilbyr Chambers jobb der. Chambers og kona til Papadakis innleier eit forhold, og dei vert samde om å ta livet av Papadakis. Dei drep Papadakis, før dei arrangerer ei bilulukke som skal dekkja over drapet. Sjølv om politi og andre luktar lunta, vert dei frikjende. Heilt til det skjer ei bilulukke til.

Det er ei fin bok, med godt språk og fleire uventa vendingar. Og det er alltid kjekt med ei bok der me ikkje kan stola på det me les. Boka vert altså fortalt av Chambers, og sidan han var innblanda i alt det galne som vart gjort, kan det jo henda at han har prøvd å tona ned si eiga rolle. Kven veit.

Guffen tilrår.

Ernest Hemingway: Men Without Women (1927)

I fjor arva eg ein del bøker, mellom anna ti–femten pocketbøker frå 1950- og 60-åra. Nokre frå forlaget Penguin, andre med tidstypiske omslag, dei fleste av velkjende forfattarar. Eg tok med meg nokre av desse til fjells, mellom anna denne.

Det er ei novellesamling, der mange av novellene hadde vore trykte andre stadar før. Eit gjennomgåande trekk er mannen, altså kva det vil seia å vera mann. Dette er noko av det eg likar minst med Hemingway – denne dyrkinga av den sterke mannen. Slik er det i dei to lengste novelle – ei handlar om tyrefekting, ei om boksing. I begge to kjem det detaljerte skildringar frå slåstinga, og det er berre sånn middels gjevande.

Samstundes er det to noveller som held på interessa. Slik er det ikkje i alle dei andre. I dei fleste novellene er det mange og lange dialogar, og nokre av novellene glir berre forbi utan at noko festar seg. Andre er betre, og når Hemingway skriv om den (sjølvbiografiske) karakteren Nick Adams, endrar tonen seg til det betre.

Guffen er lunken.

William Trevor: Love and Summer (2009)

Me er i Irland, 1950-åra. I den litt inngrodde småbyen Rathmoye vert ei kvinne gravlagd. Ein tilreisande ung mann, Florian, vert observert med eit kamera. Han har teke bilete av gravferda, viser det seg, og han kjem ofte tilbake til byen for å fotografera andre motiv.

Her vert han kjend med ei ung kvinne, Ellie. Ho vaks opp i eit kloster, men då ein bonde i Rathmoye vart enkjemann, vart Ellie sendt dit for å hjelpa til. Dei gifta seg etter nokre år, men det er ikkje det mest romantiske ekteskapet eg har høyrt om, Ellie vert kjend med Florian, og dei møtest ofte i løyndom, som regel på sykkel langs vegane rundt byen. Dei får kvarandre likevel ikkje – Florian flytter frå Irland, og Ellie vert verande hjå ektemannen.

Det er ei fin bok. Språket er litt gamalmodig, men det passar godt til historia. Boka er eksemplarisk oppbygd, og det er fare for at eg må lesa meir av Trevor.

Guffen tilrår.

Simen Sætre: Den usannsynlege seriemorderen. Arnfinn Nesset og hans 31 tilståelser (2025)

Det var ei fantastisk historie. Seint i 1970-åra vart Arnfinn Nesset, styraren ved sjukeheimen på Orkdal, arrestert, mistenkt for å ha drepe innlagde ved heimen med hjelp av gifta curacit. I avhøyr tilstod han 27 drap - langt fleire enn han var mistenkt for. To av desse vart lagde vekk. Han vart altså tiltalt for å ha drepe 25 personar. Han var dømd for 22 drap.

Det var ei fantastisk historie, men i denne boka viser Sætre at historia var meir fantastisk. Det fanst ikkje andre prov enn tilståingane til Nesset. Etter avhøyra, men før rettssaka, trekte han alle tilståingane. Det fanst altså ikkje lenger prov, men han vart likevel dømd for dei fleste drapa han var skulda for. 

Korleis kunne det skje? Prinsippet om at tvilen skal koma tiltalte til gode var lagt til sides. Mange av dei tilsette ved sjukeheimen hadde lenge hadde mistanke til Nesset, og her ser det ut som om ei fjør vart til rimeleg mange høner. Dei vingla i forklaringane sine, og dette utnytta påtalemakta, som la vekt på det dei ville, og brukte mindre tid på moment som ville vore til Nesset sin fordel. I avhøyra med Nesset oppførte han seg òg underleg, og han vart nok i stor grad manipulert av dei som avhøyrde han.

Var han uskuldig? Neppe. Han drap truleg tre personar; to av dei vart like godt drepne same dag som pakker med curacit vart levert på sjukeheimen. 

Sætre går gjennom alt av papir frå saka, og han snakkar òg med Nesset. Det er grundig og godt, og sjølv om han ikkje kjem med ein endeleg fasit på kvifor Nesset gjorde det han gjorde, eller kor mykje han faktisk gjorde, sit eg att med ei klar kjensle av at både media og politiet var altfor ivrige etter å få han dømt.

Guffen tilrår.

Disclosure Day (2026)

Det er vel ikkje heilt min type film, dette, men det var eit heilt greitt avbrot frå familieferien. 

Det finst visst eit topphemmeleg firma i USA, som har samla inn materiale om dei mange besøka frå verdsrommet. Dei har mange filmar og foto av UFOar og romvesen, men dette har dei sett seg nøydd til å halda hemmeleg. Og, merkeleg nok - dette har dei greidd å halda hemmeleg. Heilt til ein av hovudpersonane i filmen har teke kopi av alle filmane, for å dela dette med heile verda. Firmaet sender ut sine beste menn for å stoppa dette, og mykje av filmen handlar om denne jakta, der varslaren, kjærasten hans, og ei som jobbar som fjernsynsmeteorolog på meir eller mindre truverdig vis greier å halda seg på frifot. Til slutt greier dei å koma inn i fjernsynsstudioet hennar, der dei får sendt filmane. 

Er det ein film eg kjem til å sjå fleire gonger? Nix. Var det heilt grei underhaldning? Ja.

Guffen tilrår.

Kjetil Østlie og kronprins Haakon: Haakon (2023)

Kongefamilien har slite litt i det siste. Sjukdom, både hjå vaksne og godt vaksne. Ei tidlegare prinsesse har gifta seg med eit reptil. Sonen til kronprinsessa er dømt for fleire valdtekter. Populariteten fell. 

Midt i alt dette står kronprins Haakon, og same kor skeptisk eg er til ideen om eit kongehus og ein kongefamilie, er det vanskeleg å ikkje verta imponert over han. Han held som regel maska, han oppfører seg profesjonelt når media snakkar med han, og han er den eine i kongefamilien som heile tida framstår sympatisk. Denne boka stod i hylla på gjesterommet til mor til Marit, eg plukka ho fram, og før eg visste ordet av det hadde eg lese så langt at eg like godt kunne fullføra.

Boka kunne vorte langt meir spanande viss ho var skriven no. For tre år sidan var problema i kongefamilien langt mindre, det verste var vel reptilet. Samstundes er eg ikkje sikker på om det hadde vorte bora djupare viss boka vart laga no. Østlie har hatt raus tilgang til kronprinsen. Han er med han på reiser, han er med han på møte, han er med på militære oppdrag, og han møter han mange gonger, både på slottet og på Skaugum. Dei er samde om at han kan få spørja om det han vil, men med ein gong samtalane kjem inn på litt vanskelege emne, er ikkje prinsen like open. Det er heile tida han som set grensene. Akkurat det er ikkje overraskande i det heile, men likevel.

Guffen er lunken.