Sinclair Lewis: It Can't Happen Here (1935)

Sinclair Lewis vart i 1930 den fyrste forfattaren frå USA som fekk nobelprisen i litteratur. Fem år seinare kom denne boka, og det er vel ikkje så mykje i boka som tyder på at det er ein nobelprisvinnande forfattar som har skrive ho. Språket er tungt, romanen er omstendeleg oppbygd, og svært ofte er det direkte keisamt. 

Boka er likevel av dei best kjende til Lewis, og ho vert meir og meir aktuell dag for dag. Sterkt inspirert av utviklinga i Tyskland etter at nazistane fekk makta i 1933, diktar Lewis opp ei liknande utvikling i USA. 

Buzz Windrip vinn presidentvalet i 1936, etter å ha lurt veljarane med enkle og populistiske valløfte. Han vert i praksis ein diktator, som lagar konsentrasjonsleirar, som slår ring rundt landet, og som fjernar alle motstandarar. Hovudpersonen i boka er redaktør Doremus Jessup, som ser korleis dei som tidlegare var langt nede på rangstigen vert gjeve frie hender når dei tek seg av motstandarane til Windrip. Jessup vert sjølv fengsla, men kjem seg fri og flyktar til Canada. Windrip vert avsett og sendt utanlands, arvtakaren vert avsett gjennom eit militærkupp, og boka sluttar med at ein ny borgarkrig er ei emning.

Det er ein skremmande parallell til dagens USA, som jo vert meir og meir polarisert, der delar av den frie pressa ikkje er like fri, og der det jo er folk som er redde for at det kan enda opp med ein ny borgarkrig. 

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Harald Berntsen: I malstrømmen. Johan Nygaardsvold 1879–1852 (1991)

Eg merkar at når eg les biografiar om norske politikarar, vert det gjerne om politikarar frå Arbeidarpartiet. Det er ikkje av di eg er spesielt oppteken av det partiet, eg har aldri røysta på dei og har heller ikkje spesielt store planar om å gjera det, men det var jo det partiet som dominerte norsk politikk på 1900-talet, og som var dei viktigaste bak den norske velferdsstaten. Slik sett var det greitt å plukka med seg denne boka då eg gjekk gjennom bokhyllene til ein avdød slektning.

Nygaardsvold var frå Hommelvik i Trøndelag. Han var aktiv i fagrørsla og kom etter kvart inn i politikken. Frå 1915 sat han på Stortinget, og sjølv om planen heile tida ser ut til å ha vore at han ikkje skulle ha fleire periodar der, vart han sitjande der til 1949. I 1935 vart han statsminister, og han hadde dette vervet til 1945.

Boka er omfattande og detaljert. Berntsen går (sjølvsagt) gjennom heile livet til Nygaard, og han gjer det nesten litt for grundig. I alle fall fram til slutten av 1930-åra tykte eg det vart for detaljert. Men då andre verdskrigen kjem vart det meir interessant. Berntsen følgjer Nygaardsvold og regjeringa minutt for minutt, på veg nordover i landet til Tromsø, og vidare til London. Her kjem me nært innpå Nygaardsvold og dei andre, og ser korleis han får store utfordringar med å bera staur. Utanriksminister Halvdan Koht var ein av dei som meinte mest og høgast, og som difor ofte kom på kant med dei andre i regjeringa. Han gjekk av som utanriksminister i 1941. 

Det som skjedde under og etter krigen var òg interessant. Regjeringa i London hadde nok planar om kva som skulle skje etter krigen, men dei vart sett til sides av andre krefter. Einar Gerhardsen og andre i Arbeidarpartiet hadde, saman med representantar for andre parti, lagt eigne planar. Desse vart dels sette i sving før regjeringa var attende. At Nygaardsvold var parkert vart veldig tydeleg då Haakon VII kom attende til Noreg 7. juni 1945 - då stod han ikkje på talarlista (men fekk likevel sleppa til, heilt kort). Han fekk heller ikkje vera med på å utforma vegen vidare. Han laga ikkje noko stort opprør kring dette - ein ting var at han var trøytt og lei, ein annan ting var at han var ekstremt lojal mot partiet.

Guffen tilrår. 

Lambda (Vossasalen, Voss, 28.3.2026)

Eg er framleis ikkje stamgjest under Vossa Jazz, eg avgrensar meg til dei konsertane og programma der eg kjenner litt til utøvarane. På programmet i år var det ikkje mykje slikt, men tingingsverket var det opplagt at eg skulle få med meg. Lars Horntvedt er ein musikar eg har høyrt mykje på, og eg såg ingen grunn til å tru at han ville tilby eit tingingsverk som skuffa.

Slik gjekk det heller ikkje. Dette var uvanleg stas. Det er jo stas at dette er ei urframføring, og ei framføring som i prinsippet ikkje skal repeterast, men eg tok meg likevel fleire gonger i å tenkja på at når dette kjem på plate skal eg høyra meir på det.

Horntvedt hadde med seg ni musikarar, og han hadde aldri spelt med desse før. Det gjekk det ikkje an å høyra. Dei var samkøyrde, dei kjende materialet godt, og dei greidde å spela kvarandre gode. Det skal sjølvsagt Horntvedt sjølv ha det meste av æra for, på same måte som under dei mange Jaga Jazzist-konsertane eg har vore på står han rimeleg sentralt på scena. Her var han litt meir dirigent.

Tidvis var det råd å høyra slektskap med Jaga, kanskje fyrst og fremst i dei litt skeive akkordane (som kanskje har gitt verket namn?). Men her var òg andre lydar, han hadde invitert med seg Joel Ring på cello og Tuva Halse på fiolin. Og når eg fyrst er i gang: Trommeslagaren Elias Tafjord og bassisten Martin Morland var ein fabelaktig rytmeseksjon, Sander Eriksen Nordal på gitar var ein av dei som hadde det travlast, medan blåsarane Sissel Vera Pettersen, Torben Snekkestad og Henriette Henriksen og Vegard Lien Bjerkan òg gjorde ein finfin innsats. Lyden var klokkeklar, slik at alle kom til sin rett.

Verket var sett saman av fem (eller seks?) songar. For meg er det greitt å bruka Jaga som ein slags referanse, og songane var gjerne bygde opp på same viset, der det vekslar mellom rolege og meir urolege parti, og der det gjerne ligg inne nokre fantastiske, seige crescendoar.

Guffen tilrår.

Meir Jaga Jazzist på kulturguffebloggen
Vossa Jazz 2014
USF, Bergen, 29.1.16
USF, Bergen, 30.10.2020

The Rise of the Red Hot Chili Peppers. Our Brother, Hillel (2026)

I dag vert gjerne Red Hot Chili Peppers omtalt som eitt av dei mest plagsame banda i verda, men slik har det ikkje alltid vore. Rundt 1990 vart dei enormt store, og nokre av platene frå dei åra toler (truleg) eit gjenhøyr godt. Det gjennombrotet kom etter at gitaristen Hillel Slovak døydde av ein overdose, og denne filmen handlar (i hovudsak) om tida fram til han døyr.

Det er ein fin film. Dei tre andre i bandet då, vokalisten Anthony Kiedis, bassisten Flea og trommeslagaren Jack Irons, fortel om tida før og etter bandet. Slovak, Kiedis og Flea vart eit trekløver midt i tenåra, og då var Slovak den einaste som spelte. Han var ein kreativ og god gitarist i Anthym, og då dei trong ein bassist foreslo han at Flea skulle verta med. Flea var musikalsk, men instrumentet hans var trompet, ikkje bass. Det gjekk likevel bra, etter kvart vart Kiedis med, og så vidare. Dei spelar inn plater, dei reiser på turne, og dei vert eit solid band. Men det vert altså for mykje dop.

Desse formative åra for eit band (og for folk) er ofte dei mest spanande å høyra om. Slik er det her òg, sjølv om det me får høyra sjølvsagt er farga av at dette hende for lenge sidan. Dei tre bandmedlemmene er ikkje dei einaste som snakkar - familie og vener og kjærastar kjem òg til orde. Intervjua med dei tre musikarane forsterkar det inntrykket eg har av dei: Irons er forsiktig og ikkje altfor snakkesalig; Kiedis er litt sjølvoppteken, der han sit med nyfarga hår og tettsitjande t-skjorte, medan Flea er den sympatiske, som fleire gonger bryt i gråt når han snakkar om Slovak.

Guffen tilrår. 

Golden vs. Zuckerberg (2026)

Dette var litt tilfeldig. Kort tid etter at eg las ei bok som var kritisk og vel så det til Facebook, såg eg denne serien. Her kjem kritikken utanfrå, men likevel: Facebook kjem ikkje spesielt godt ut av det, denne gongen heller. (Boka vert ikkje nemnt i serien, men ho låg på bordet framfor Johan Golden ved i alle fall to høve.)

På Facebook florerer det med falske annonsar. Det handlar gjerne om kjendisar som vert brukte utan lov, og dei som klikkar seg vidare til nettsidene der dei kan lesa meir om kjendisane, endar gjerne opp på noko Bitcoin-greier. Viss ein ser vekk frå det moralsk forkastelege i dette, er det rart at folk bit på, men det skjer visst. I serien møter me ei som gjekk fem på.

Men me skal ikkje sjå vekk frå det moralsk forkastelege. Johan Golden er ein av dei som vert brukt på denne måten. Golden engasjerer advokat, han prøver å få politi og departement engasjert i saka, men han møter stort sett ein vegg. Viss han ein sjeldan gong får kontakt med nokon hjå Meta/Facebook, får han beskjed om å senda e-post til ei adresse ingen ser ut til å sjekka. Til slutt reiser han til California for å prøva å treffa Mark Zuckerberg, og det er det jo ingen som trur at han greier å få til.

Det er ein passeleg underhaldande serie. Dei store overraskingane kjem aldri, men Golden får klart fram korleis Meta berre tenkjer på éin ting: Pengar. Dei håvar inn enorme summar på annonsar, både ekte og falske, og det har dei tenkt å halda fram med. 

Guffen tilrår.

Motorpsycho (Rockefeller, Oslo, 22.3.2026)

Det er lenge sidan eg hadde så små forventingar til ein Motorpsycho-konsert. Den eine og minste grunnen er at den ferskaste plata deira er heilt på det jamne, men det treng ikkje bety så mykje: Dei har jo nok av suverene songar dei kan dra fram viss det trengst. Den andre og store grunnen er meir openberr: Dei har framleis med seg trommeslagaren Olaf Olsen, og han er absolutt ikkje den rette. Han er for tradisjonell, han har ikkje nok kraft og intensitet, han har eit avgrensa repertoar, og han manglar heilt autoriteten til Ingvald Vassbø, den andre trommeslagaren dei bruker for tida. Og han er langt, langt unna det makelause nivået til Tomas Järmyr, den siste faste trommeslagaren i Motorpsycho.

Så eg hadde låge forventingar, og eg vart ikkje overraska. Det spruta ikkje av bandet denne kvelden. Opningsnummeret, "Whip that Ghost", var fint, men med ein gong musikken vart litt hardare, fungerte ting dårlegare. Eg merka at eg rett som det var kjeda meg, og det var ikkje difor eg kom. 

Av og til glimta det til. "Lady May" og "The Alchemyst" var solide, og også "Gullible Travails" var godkjende. Men jamt var det altså ikkje ein ideell kveld, og på veg til hotellet merka eg at viss Olsen er med også på neste turné, kan det henda at eg står over den turneen. Og slik har eg aldri tenkt før.

Guffen er lunken. 

Meir Motorpsycho på kulturguffebloggen
USF, Bergen, 17.10.2009
Vossajazz, Voss, 26.3.2010
Øyafestivalen, Oslo, 14.8.2010
Byscenen, Trondheim, 18.3.2011
Johan Harstad: Motorpsycho. Blissard (2012)
Bergen Kjøtt, Bergen, 24.3.2012
Den norske Opera, Oslo, 11.11.2012
Røkeriet, Bergen, 13.4.2013
Ekstremsportveko, Voss, 27.6.2013
Røkeriet, Bergen, 27.3.2014
Slottsfjell, Tønsberg, 18.7.2015
Marius Lien (red.): Supersonic Scientists (2015)
Den store Motorpsychodagen, Trondheim 12.12.2015
Røkeriet, Bergen, 9.4.2016
Begynnelser, Trøndelag teater, 7.9.2016
Landmark, Bergen, 26. og 27.9.2016
Moldejazz, 21.7.2018
Lars Ramslie: A Boxful of Demons (2018)
Hulen, Bergen, 11. og 12.4.2019
Motorpsycho. Into the Maelstrom (2019)
Grieghallen, Bergen, 12.6.2021
Kulturhuset i Bergen, 19.4.2022
Union Scene, Drammen, 14.10.2022
Den Nationale Scene, Bergen, 31.5.2023
USF, Bergen, 16.9.2023
Verkstedhallen, Trondheim, 23.9.2023
Marius Lien: Motorpsycho og Ståle Storløkken. The Death Defying Unicorn (2023)
USF, Bergen, 27.3.2025
Høvleriet, Haugesund, 28.3.2025
Folken, Stavanger, 29.3.2025

Kristian Prestgard: Fra Heidal til Decorah (1996)

Decorah-Posten er ei av dei legendariske norskamerikanske avisene. Avisa vert gjerne rekna som ei av dei tre store, saman med Skandinaven (1866–1941) og Minneapolis Tidende (1895–1935). Decorah-Posten fekk eit langt liv, avisa vart grunnlagt i 1874 og kom ut heilt til 1972. Kristian Prestgard (1866–1946) arbeidde for avisa frå 1898. I 1923 vart han redaktør, ei stilling han hadde til han døydde. Mot slutten av livet skreiv han livsminna sine, og desse vart gitt ut femti år etter at han var død.

Han skildrar livet sitt greitt, frå oppveksten i den litt avstengde Heidal, til eit liv som rimeleg kjent nordmann i USA. Han var skuleflink og vart etter kvart knytt til folkehøgskulen. Han møter mange av dei store i samtida, og var ein ivrig norskdomsmann. Planen var å verta lærar på ein folkehøgskule, men i 1893 reiste han til USA for å skriva om verdsutstillinga i Chicago for norske aviser. Han vart i USA resten av livet. Han budde litt i Minneapolis, men fann seg langt betre til rette i småbyen Decorah. 

Han skildrar livet greitt, men det vert likevel aldri meir enn greitt. Det er rimeleg traust, og det er ikkje alt og alle han skriv om som er like interessante. Teksten er òg omtrent fri for humor.

Guffen er lunken. 

Meir utvandring på kulturguffebloggen
L.A. Stenholt: Knute Nelson (1896)
Johan Bojer: Vår egen stamme (1924)
Ole E. Rølvaag: Giants in the Earth (1927)
Ole E. Rølvaag: Peder Victorious (1929)
Ole E. Rølvaag: Their Fathers' God (1931)
Hjalmar R. Holand: The Kensington Stone (1932)
Hjalmar R. Holand: My First Eighty Years (1957)
Erik Wahlgren: The Kensington Stone, a Mystery Solved (1958)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Hundevakt (1961)
Hjalmar R. Holand: A Pre-Columbian Crusade to America (1962)
Gudrun Hovde Gvåle: O.E. Rølvaag. Nordmann og amerikanar (1962)
Alfred Hauge: Gå vest - (1963)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Landkjenning (1964)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Ankerfeste (1965)
Theodore C. Blegen: The Kensington Rune Stone (1968)
Utvandrarna (1971)
Nybyggarna (1972)
Einar Haugen: Norsk i Amerika (1975)
Anders Buraas: De reiste ut (1982)
Lars Chr. Sande (red.): De som dro ut (1986)
Gjerde & Qualey: Norwegians in Minnesota (2002)
Sverre Mørkhagen: Farvel Norge (2008)
Garrison Keillor: Life among the Lutherans (2009)
Gotaas og Kvarsvik: Ørkenen Sur (2010)
Sverre Mørkhagen: Drømmen om Amerika (2012)
Sverre Mørkhagen: Det norske Amerika (2014)
Odd S. Lovoll: Across the Deep Blue Sea (2015)
David M. Krueger: Myths of the Rune Stone (2015)
Odd S. Lovoll: Two Homelands (2018)
Odd S. Lovoll: Colonel Hans Christian Heg and the Norwegian American Experience (2023)