Knut Nærum: Tenk at det kan nytte (2005)

Fjernsynsprogrammet Nytt på nytt har gått på NRK på fredagskveldane sidan 1999. Fram til 2015 var Knut Nærum fast i panelet, og av dei andre som har vore med er det svært få som kan tangera toppnivået hans. For nokre kan han ha vore eit nytt fjes i 1999; andre av oss visste at han var ein morosam teiknar, i alle fall.

I denne boka er det samla eit utval teikningar frå Nye Takter 1985–91. Eg var nokolunde fast lesar av den avisa i dei åra, og hugsar teikningane hans godt. Det handlar litt om politikk og samfunn, det handlar litt om musikk, og det handlar litt om alt det rare som skjedde i åtti-åra. 

Jamt over er dette glimrande vitseteikningar. Teikningane er gode, men det er tekstane som er best: Dei er korte, poengterte og presise, og dei minner ørlite om forma han òg brukte i Nytt på nytt. Boka har eit innsiktsfullt føreord av Anders Giæver.

Guffen tilrår. 

Knut Hamsun: Pan (1894)

"I de siste dager har jeg tænkt og tænkt på Nordlandssommerens evige dag." Alt i opningssetninga i denne romanen signaliserer Hamsun to ting: Der dei siste romanane hans hadde henta handling frå byen Kristiania, går turen no ut i naturen, og meir spesifikt naturen i Nordland. Det var absolutt ein god idé; Hamsun er ein stor naturskildrar.

Så godt som heile boka vert fortalt av løytnant Thomas Glahn, som ikkje er den mest truverdige forteljaren i litteraturverda. Han finn ut at han skal ta ein sommar i Nordland, der han leiger ei lita hytte. Han går stort sett på jakt, men han møter òg dei fastbuande. Han har kontakt med den rike vær-eigaren Mack, og han har lenge eit godt auge til dottera hans, Edvarda. Men det skjer seg mellom dei, og etter kvart vert Glahn ein mindre likt person i bygda. Den delen av romanen sluttar med at han reiser vekk, og i eit etterord vert det fortalt om korleis han døydde nokre år seinare.

Det er ei fin bok. Det verkar nesten som om Hamsun fekk eit nytt overskot gjennom å leggja historia til Nordland. Han briljerer altså med naturskildringane sine, og den litt mystiske Glahn er òg ein spanande karakter. Han kan minna litt om Nagel i Mysterier, der ein ukjend og løyndomsfull mann lagar liv og røre i eit lokalsamfunn.

Guffen tilrår.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Sult (1890)
Mysterier (1892)
Redaktør Lynge (1893)
Ny jord (1893)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)

Frode Grytten: Vinter, vinter, vinter, vår (2026)

Denne romanen kan vel karakteriserast som ei krimbok, der handlinga (ikkje uventa) er lagt til Odda. Før tittelbladet i boka står det ei melding om at landskapet er ekte, medan personane er oppdikta. Det er likevel ikkje vanskeleg å sjå at Jack Danielsen er lettare inspirert av Lothepus. Det kan òg henda at lokalkjende kan kjenna att fleire av karakterane.

Utgangspunktet for historia er òg inspirert av verkelege hendingar: Nokre i Odda har kome på at dei absolutt må byggja ein gondolbane inst i Buardalen, opp til Folgefonna. I Buardalen er nokon tilhengarar, men ikkje alle: Ekteparet Olga og Martin er motstandarar av tiltaket; dei meiner at naturen er viktigare enn at nokon få skal tena pengar. Ein dag forsvinn Martin, og Olga er overtydd om at han er drepen av gondol-tilhengarane. Ho prøver å finna han att, og på vegen dit vert ho upopulær i heile bygda.

Det er ein fin roman. Olga Buer er ein karakter det er lett å lika - ho er rimeleg fritalande, ho har sympatiske haldningar, og ho kjempar mot den kapitalsterke overmakta. Det er rett nok litt lett å sjå kva lag dei ulike karakterane er på - nokre er gode, nokre er mindre gode. At ein av dei to nabogutane viser uventa menneskelege trekk mot slutten av romanen endrar ikkje på akkurat det.

Guffen tilrår. 

Meir Grytten på guffekulturbloggen
Dans som en sommerfugl, stikk som en bie (1986)
Langdistansesvømmar (1990)
80 ° aust for Birdland (1993)
Meir enn regn (1995)
Bikubesong (1999)
Popsongar (2001)
Dublin (2002)

Flytande bjørn (2005)

Bikubegang (2005)
Rom ved havet, rom i byen (2007)

Hallo? (2008)

Norge og andre dikt (2009)
50/50 (2010)
Det norske huset (saman med Jens Hauge, 2010)
Dronninga er død (2010)
Saganatt (2011)
Bikubesong (Det Norske Teatret, 23.4.2013)
Brenn huset ned (2013) 
Vente på fuglen (2014)
Her er Harold (film, 2014)
Sånne som oss (2015)
17. mai Bergen (saman med sju fotografar, 2015)
Meter over havet (saman med Sune Eriksen, 2015)
Menn som ingen treng (2016)

Det norske biblioteket (saman med Jo Straube, 2017)
Deilig er jorden (saman med Helge Skodvin, 2018)
Landet bortanfor landet. Område 51 (2019)

Garasjeland (2020)

Gut, jente, juni, juli (2021)
Inn frå regnet (Det Norske Teatret, 17.9.2002)
Den dagen Nils Vik døde (2023)

Jon Fosse: Bad Moon Rising. Kjærast (2026)

Eg såg filmen Kjærast (saman med kjærasten min) for nokre dagar sidan. Det er ei filmatisering av eit tretti år gamalt manus, som Jon Fosse skreiv på oppmoding frå Tom Remlov. Alle likte manuset, men det vart ikkje filmatisert før no. I denne boka er originalmanuset trykt, saman med retningslinene til Fosse og artiklar av Remlov og Erik Poppe, som regisserte filmen. 

Manuset fyrst: Her er små endringar i høve til filmen, sjølvsagt, men det aller meste er attkjenneleg. Poppe må ha fått frie hender når det gjaldt endringar i manus, og nokre stadar må han berre leggja til litt for å skapa miljø og rom i filmen. Endringane er småe - som at i boka er det songen "Bad Moon Rising" som går igjen, medan i filmen er det "This Is the Sea", eller at Asle får besøk av politiet. 

Artiklane av Remlov og Poppe er vel verdt å lesa, der dei forklarar bakgrunnen for at manuset vart skrive, og for at det vart film. Begge skriv, direkte eller indirekte, om korleis det er å samarbeida med Fosse, og dei skriv om styrken i litteraturen hans.

Guffen tilrår. 

Meir Fosse på kulturguffebloggen
Raudt, svart (1983)
Stengd gitar (1985)
Blod. Steinen er (1987)
Naustet (1989)
Flaskesamlaren (1991)
Bly og vatn (1992)
To forteljingar (1993)
Prosa frå ein oppvekst (1994)
Gitarmannen (1997)
Eldre kortare prosa (1998)
Morgon og kveld (2000)
Det er Ales (2004)
Melancholia (2004)
Leif Zern: Det lysande mørket (2005)
Andvake (2007)
Cecilie N. Seiness: Jon Fosse. Poet på Guds jord (2009)
Jente i gul regnjakke (2009)
Olavs draumar (2012)
Soga om Fridtjov den Frøkne (2013)
Kveldsvævd (2014)
Eskil Skjeldal og Jon Fosse: Mysteriet i trua (2015)
Morgon og kveld (Nationaltheatret, Oslo, 4.12.2015)
Det andre namnet (2019)
Eg er ein annan (2020)
Eit nytt namn (2021)
Kvitleik (2023)
I svarte skogen inne (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 2.6.2023)
Jan H. Landro: Jon Fosse. Djupt og enkelt (2022)
Mor og barn (Det Vestnorske Teateret, Bergen, 28.2.2025)
Asle og Alida (Grieghallen, Bergen, 4.4.2025)
Vaim (2025)
Gitarmannen (DNS, Bergen, 24.1.2026)
Vaim hotell (2026)
Kjærast (film, 2026)

Olav Duun: Hilderøya (1912)

Me er igjen på kysten av Trøndelag. Handlinga krinsar rundt Svein. Han kjenner at han høyrer til her, men samstundes passar han ikkje heilt inn. Det vert mest tydeleg då Etvart Jørgen kjem til øya. Han kan alt, han får til alt, medan Svein berre prøver så godt han kan. Svein har i utgangspunktet har eit godt forhold til nabojenta Hanna, medan Etvart Jørgen likar syster hennar, Herborg, best. Svein tek etter Etvart Jørgen i det meste, og snart gløymer han Hanna og går for Herborg, han òg.

Boka får ein litt for harmonisk slutt, men før me kjem dit er der konfliktar og dramatikk. Korkje Etvart Jørgen eller Herborg overlever romanen, og det endar med at Svein og Hanna finn tilbake til kvarandre. Fyrst bur dei på ein gard noko lengre inne i landet, men dei flyttar tilbake til Hilderøya.

I boka vert Svein dregen i mange retningar. Han vil vera på Hilderøya. samstundes som han ikkje kjenner seg flink nok til å vera der. Han vert dregen mellom dei to systrene. Der er òg ein indre kamp, der han kjempar for å meistra livet og dei krava som vert stilte til han.

Guffen er lunken.

Meir Duun på kulturguffebloggen
Løglege skruvar og anna folk (1907)
Marjane (1908)
Paa tvert (1909)
Nøkksjølia (1910)
Sigyn (1913)
Medmenneske (1929)
Otto Hageberg: Olav Duun. Biografiske og litteraturhistoriske streiflys (1995)
Dag Solstad leser Olav Duun (2018)

Nordahl Grieg: Skibet går videre (1924)

Dette er ei tidleg Grieg-Bok. Han hadde vore nokre år til sjøs, og boka skal ha vore meint som ei hylling av sjøfolk. Eg ser på nettet at mange sjøfolk reagerte på korleis dei vart framstilte, og det er vel eigentleg lett å skjøna kvifor dei reagerte.

Benjamin Hall, ein ung mann, har si fyrste reise som lettmatros. Skipet hans, Mignon, reiser fyrst frå Noreg til England, før det går vidare til Sør-Afrika. Han finn seg ikkje heilt til rette i det harde, maskuline miljøet, men det går seg til etter kvart. 

Om bord er det eit klart klasseskiloje, og det er aldri tvil om kven som bestemmer. Det er mykje krangling, det er mykje lengting, og det skjer nokre ulukker. Når dei nærmar seg land tenkjer dei fleste berre på éin ting, og i Cape Town skjer det òg ting som ikkje burde ha skjedd.

Det er ei heilt grei bok, der sjøfolka, og spesielt dei lengst nede på rangstigen, vert presentert med ein stor dose kjærleik og respekt. Grieg får fram at det er eit krevjande liv, men at det òg er eit liv som er til nytte for mange fleire enn dei som er om bord på båten.

Guffen tilrår.

Ragnar Hovland og Steffen Kverneland: Astrup (2026)

Frekvensen på nye Ragnar Hovland-bøker har gått noko ned dei siste åra. Det gjer at kvar ny bok er ei storhending, og når han denne gongen har alliert seg med Steffen Kverneland, er forventingane skyhøge. Likevel vart eg imponert.

Dei to reiser på ein tre-dagars tur til Jølster, for å samla inn stoff til ein biografi om kunstnaren Nikolai Astrup. Boka har undertittelen "Ein gonzobiografi", og den sit som eit skot: Det er fantasirikt, det er ein slags roadtrip, det er mykje drikking, og det er hylande artig. 

Det handlar like mykje om Kverneland og Hovland, som det gjer om  Astrup. Her er ein del biografiske fakta, men dei snakkar mest om episoden der Astrup feira bryllaupet sitt på hotellet i Vassenden. Han hadde med seg så mange unge kvinner og andre vener, og dei drakk så mykje at det vart rapportert til styresmaktene, som trekte tilbake halvparten av reisestipendet han hadde fått. 

Men det som vert sagt om Astrup, er gjennomgåande positivt. Kverneland skriv varmt om bileta hans, både dei han ser i Astruptunet og dei han har sett før, og Hovland, som dels vaks opp i Jølster, fortel om slekt og andre som kjende Astrup. Og han fortel at, viss han hadde visst at han og Kverneland mange år seinare skulle skriva bok om Astrup, ville han ha intervju enkja i 1966. "1966? Då va' eg tri og et halvt og du fjorten?", svara Kverneland. Teikningane frå den intervjuseansen fekk meg til å le høgt.

Guffen tilrår. 

Meir Hovland på kulturguffebloggen
Alltid fleire dagar (1979)
Vegen smal og porten trong (1981)
Sveve over vatna (1982)
Under snøen (1983)
Bussen til Peking (1984)
Professor Moreaus løyndom (1985)
Utanfor sesongen (1988)
Sjølvmord i skilpaddekafeen (1989)
Mercedes (1989)
Love Me Tender (1989)
Konspirasjonar (1990)
Paradis (1991)
Gjest Bårdsen døyr åleine ved Nilens breidd (1991)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Langs kvar ein veg (1992)
Over Bali og Hawaii (1992)
Eline og Julie tar ferja (1994)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Vegen til Navan (1995)
Dr. Munks testamente (1996)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Waterloo (1997)
Halve sanninga (1997)
Åleine i Alpane (1999)
Psst! Kubanske notat (2000)
Ei vinterreise (2001)
Norske gleder (2002)
1964 (2006)
Fredlaus (2006)
Dr. Munks popleksikon (2008)
Kunsten å komme heim (2011)
Stille natt (2011)
Helleve, Hovland, Kaldestad: Hadde eg berre ei elv så lang skulle føtene fly (2011)
Ragnar Hovland - 60 år i svevet (Bergen, 22.3.12)
Folgerø/Tokvam: Ler dei no, så har eg vunne. Eit møte med Ragnar Hovland (2012)
Frå Ragnar til alle (2013)
Om noko skulle skje (2016)
Litt betyr det no likevel (2019)