Robert Ross: Seriously Silly. The Life of Terry Jones (2025)

I ein epigraf til ein dei mange Marx Brothers-biografiane eg har står det noko slikt som at det har aldri vore skrive ei morosam bok om ein morosam mann. Det er ikkje heilt rett, den nemnde biografien er eit døme på at det absolutt går an. Det gjer sjølvsagt ingenting om ei bok om ein stor komikar er seriøs eller køddande, men det er ein ting som er verre, og det gjeld kanskje alle bøker: Dei bør ikkje prøva å vera morosame, utan å greia det.

Det er tilfellet her. Robert Ross er verkeleg ikkje nokon stor skribent, sjølv om han på omslaget omtalar seg sjølv som "Britain's comedy historian". Vitsane hans fell på steingrunn, og språket i seg sjølv er livlaust, rart og ikkje spesielt spanande.

Terry Jones hadde fortent noko mykje betre. Han var ein av dei seks i Monty Python, og det var han som regisserte filmane deira. Han skreiv mykje, både for vaksne og born; kunnskapane hans om mellomalderen var langt over snittet; og ikkje minst - han forstod humor. Han visste kva som fungerte, og han visste kva som ikkje fungerte. Som medlem i Monty Python var han med på å vidareutvikla humor, og filmane er jo framleis verdt å sjå.

Difor er det altså dumt at Ross ikkje får det betre fram. Han er glad i å stikka seg sjølv fram, han nemner fleire gonger at han kjende Jones godt, og kanskje det er det som gjer at han er altfor, altfor lite kritisk. Same kva Jones gjer, anten det handlar om korleis han handsama folk eller om kor mykje han drakk, er biografen heile tida på Jones sitt lag.

Guffen kan ikkje tilrå dette. 

Hallvard Framnes et.al. (red.): Voss offentlege landsgymnas. Ei tretti-årssskrift 1916-1946 (1946)

Dette er ei bok som er både flott og trist. Boka er redigert av Hallvard Framnes, Sigurd Eskeland og Per Tylden, som alle var lektorar ved Voss off. landsgymnas. Dei har sett saman ei innhaldsrik jubileumsbok. Her er artiklar om kvifor det var viktig med landsgymnas, korleis målrørsla og andre arbeidde for å på plass dette skuleslaget, artiklar om nokre av dei viktigaste personane, artiklar om korleis det var å vera elev ved skulen, oversyn over tilsette og elevar, og litt til. Artiklane er alle velskrivne.

Desse artiklane viser korleis landsgymnaset var eit kultursentrum i bygda. Mange av dei tilsette skreiv bøker og artiklar, fleire var landskjende, og dei reiste gjerne på studieturar om somrane, for å samla meir kunnskap dei kunne formidla. Det var ikkje slik at alle kom inn på skulen, og det vart sett store krav til dei som fekk plass: Det skulle arbeid til for å få gode karakterar, og det vart forventa at elevane arbeidde hardt. Samstundes var her ei rekkja elevlag, som var med på å gje elevar som budde på hybel eit sosialt nettverk.

Alt dette er stas, men det er rart å tenkja på kor mykje gymnaset har endra seg. Der lektorane for hundre år sidan brukte jobben sin til å verta svært synlege og aktive i lokalsamfunnet, er lektorane i dag nesten usynlege. Skriv dei bøker eller artiklar? Står dei fram i avisene og kjempar for saker dei trur på? Stiller dei like store krav til elevane sine? Og går elevane ut av gymnaset med like stor kunnskap? Eg trur svaret er nei på alle desse spørsmåla.

Guffen tilrår. 

Rainer Maria Rilke: Brev til ein ung diktar (1929)

Frå 1903 til 1908 sende forfattaren Rainer Maria Rilke fleire brev til Franz Savus Kappus. Kappus var åtte år yngre enn Rilke, og han hadde òg forfattarambisjonar. Han sende dikt til Rilke, og dei neste åra var dei altså (sporadiske) brevvener. Viss eg forstår det rett, inneheld denne boka dei ti breva Rilke sende. Dei er korte, og boka er dermed rimeleg kort - medrekna merknadene til omsetjaren Åsmund Bjørnstad er boka på berre 60 sider. 

Men, som me veit, det er ikkje alltid storleiken det kjem an på. Breva er nesten frie for tomprat; det verkar som om Rilke ser kven Kappus er, og han skriv mykje og godt om det å skriva, og om det å vera kunstnar. Spesielt dei fyrste fire-fem breva er gode, men dei resterande held òg eit akseptabelt nivå. Merknadene til Bjørnstad står samla til slutt, men dei kunne godt vore trykt etter kvart brev. Hovudtyngda i merknadene ligg på biografiske fakta - kvar var Rilke då breva vart skrivne, kven var han saman med og kva arbeidde han med, osb.

Guffen tilrår. 

Father Mother Sister Brother (2025)

I gamle dagar hadde den lokale kinoen lysingar i lokalavisa. Slik er det ikkje lengre. Dei reklamerer sikkert via sosiale media og slikt, men for dei av oss som gjev ein god ein i alt slikt, er det ikkje alltid lett å få vita kva filmar som går. Eg såg ei melding av denne filmen ein annan stad, og sjekka like godt nettsidene til kinoen. Eg var ikkje spesielt optimistisk, men eg hadde flaks: Filmen skulle visast same kveld.

Det er ein finfin film. Han er sett saman av tre episodar, der både tema og replikkar er i nær slekt. I den fyrste delen, Father, kjem ein son og ei dotter på besøk til faren, som bur for seg sjølv litt utanfor folkeskikken. I den andre delen, Mother, kjem to ulike døtrer på det årlege besøket sitt til mora. Og i den tredje, Sister Brother, møtest to sysken i Paris for å ta endeleg farvel med leilegheita til foreldra, som nyleg døydde i ei flyulukke.

Det handlar altså om kontakt på tvers av generasjonane. I alle tre episodane er kontakten mellom syskena varmare og nærare, enn kontakten mellom foreldre og born. Dei to syskena i Paris blar i papira etter foreldra, og merkar at dei ikkje veit så altfor mykje om dei. Det er kanskje slik det er, at foreldre ikkje viser alle korta sine. 

Skodespelet er jamt over godt, men aller best er Tom Waits. Han spelar faren i den fyrste filmen, og eg merka at eg kunne ha sett på han i timevis. 

Guffen tilrår.

The Blair Witch Project (1999)

Sommaren 1999 var eg i den amerikanske midtvesten for å halda eit foredrag. Eg budde nokre dagar i Minneapolis, hjå ein journalist eg såvidt hadde møtt i Noreg nokre veker før, og det var seige dagar. Ein kveld foreslo ho at me skulle sjå denne filmen, som nett var lansert på kino og som alle snakka om. Eg var (og er) rimeleg lunken til skrekkfilmar, men eg vart med. Og det var heilt greitt - filmen er så pass original at han fungerer godt.

Filmen kler seg ut som noko anna enn han er: Det opnar med ein tekstplakat om at tre ungdommar forsvann då dei skulle laga ein dokumentar om ei heks ein stad i skogane i Maryland. Kameraa deira vart funne, står det vidare, og denne filmen er sett saman av det dei filma. Det opnar relativt greitt, dei intervjuar folk i nabobyen, før dei reiser ut i skogen. Der vert dei skremde, dei går seg vill, dei høyrer lydar utanfor teltet, dei kranglar, dei går tomme for mat, ein av dei forsvinn, og filmen sluttar med at dei to andre òg vert drepne.

Filmen skapar altså ein illusjon av at dette er originalopptak. For at det skal fungera må filminga vera amatørmessig, det må vera dårleg lyd og rar klipping, skodespelarane må ikkje vera sminak og styla, og så bortetter. Slik er det, og det er noko av det fine med filmen. Ei relativt harmonisk scene kan verta avbroten at me er midt inne i noko langt meir dramatisk. Inne i skogen er alt òg relativt klaustrofobisk, der dei ofte er inne i eit trongt telt, og der dei ofte ikkje ser kva som skjer inne i myrkret.

Guffen tilrår.

Olav Duun: Nøkksjølia (1910)

Det er framleis tidleg Duun. Det er framleis bra, sjølv om me veit at han ikkje er på toppnivået sitt enno. Tittelen på boka er namnet på ein gard, der fosterjenta Sigyn veks opp. Foreldra var ugifte; faren tok livet sitt, og mora flytta frå bygda. Sigyn vert altså ein som er litt på utsida, men ho veit kva ho vil. 

Ho flyttar heimefrå for å gå på skule, men har heile tida kontakt med to unge menn frå heimbygda - Odin frå Nøkksjølia og Elias frå Brønnes. Begge frir til ho, og ho får det som ho vil: Ho giftar seg med Elias, og etter at Odin har ruinert seg på nokre prosjekt ho egga han til å gjera, kjøper Elias Nøkksjølia. 

Det er altså eit slags trekantdrama, der Sigyn heile tida er den sterke, den som har makt. Det er likevel ikkje historia som imponerer mest her; boka har ei rekkje glimrande naturskildringar, og det er kanskje språket som mest viser utviklinga hjå forfattaren Duun.

Guffen tilrår.

Meir Duun på kulturguffebloggen
Løglege skruvar og anna folk (1907)
Marjane (1908)
Paa tvert (1909)
Medmenneske (1929)
Otto Hageberg: Olav Duun. Biografiske og litteraturhistoriske streiflys (1995)
Dag Solstad leser Olav Duun (2018)

Josh Frank og Caryn Ganz: Fool the World (2008)

Pixies var eitt av dei banda eg ikkje heilt hadde sansen for i gamle dagar, men som eg gradvis har fått litt meir sans for. Eg budde i København sommaren 1989, og då fekk me besøk av to luringar frå Tromsø som skulle på Pixies-konsert. Me droppa å vera med, me skulle sjå dei på Roskilde-festivalen nokre dagar seinare. Eg hugsar ikkje det som eit høgdepunkt på festivalen, men det hadde truleg vore noko anna i eit noko mindre lokale. 

Mange band og musikarar fortel av Pixies var viktige for dei, og i denne boka står det at dei rett og slett skapte ein ny sjanger. Det er kanskje å ta litt hardt i, men dei var noko for seg sjølv. Kurt Cobain sa at trikset med å veksla mellom rolege vers og knallharde refreng var noko han plukka opp frå Pixies.

Denne boka fortel historia om bandet fram til 2008. Dei fire i bandet kom saman litt tilfeldig, men utfylte kvarandre på ein solid måte. Takka vera eit anna Boston-band, Throwing Muses, fekk dei platekontakt med britiske 4AD, og dei vart langt større i Europa enn i USA. Men det gjekk slik det ofte går - dei tok aldri pause frå kvarandre, og spesielt mellom to av medlemmene var det lenge dårlege vibrasjonar.

Oral history-bøker er ofte fine, dels av dei dei ulike røystene kan motseia kvarandre og koma med ulike versjonar. Her er det òg litt slikt, og dei to forfattarane ligg stort sett lågt. Det er ikkje berre dei fire musikantane som snakkar, mange andre kjem òg til orde, og utan at eg skal kalla meg ekspert er det fare for at denne boka gjev eit godt bilete av kva som skjedde.

Guffen tilrår.