Øystein Hellesøe Brekke: Kontoret. Hanseatens historie (2024)

Det handlar om hanseatane, eit handelsnettverket som med utgangspunkt i Tyskland hadde mykje makt over handelen i nord-Europa i fleire hundre år. Til Bergen kom dei rett etter Svartedauden, og denne boka fortel (i hovudsak) om historia til dette Kontoret i Bergen. Men det er uråd å fortelja den historia utan å sjå til andre byar og til politikk og maktkamp i dei nord-europeiske landa, og der ligg kanskje grunnen til at alt i boka ikkje fengar like mykje: Det vert veldig mange namn og kongar og hendingar å halda styr på.

Hanseatane som kom til Bergen utvikla eit eige, lite samfunn i byen. Dei fylgde ofte sine eigne lover, og dei var det mange av. Dei prøvde å ikkje velja side i dei mange usemjene og krigane mellom Sverige og Danmark-Noreg. Mange av dei vart svært velståande, og dei som ville klatra på den hanseatiske rangstigen måtte gjennom rare ritual: Eitt av dei mest uventa kapitla handlar om opptaksprøvane aspirantane måtte gjennom. Det heile minner mest om ei noko seriøs russefeiring.

For oss som har budd i Bergen er dette ei grei innføring i kva hanseatane stod for. Men det er ikkje ei bok som sprudlar, og av og til vert det altså litt for omfattande.

Guffen er lunken.

The Odyssey (2026)

Dikt-eposet (eller epos-diktet?) Odysseen er, som alle veit, ein av hjørnesteinane i litteraturhistoria. Det er (truleg) nærare 3000 år gamalt, det skal vera skrive av Homer, og det finst ei lang, lang rekkje av omsetjingar. Arne Garborg sette det om til nynorsk, og dette var den fyrste norske omsetjinga. Boka kom ut i 1918. 

Det har òg vore filma fleire gonger. Denne nyaste filmen er like episk som ein kan venta det - filmen varar bortimot tre timar, og her er ikkje spart på konfekten. Her er store krigsscener, her er storslegne landskap, og det er òg solid skodespel. Eg var noko usikker på om filmen var noko for meg, men eg hadde fine timar i kinosalen.

Odyssevs, som er konge i Ithaka, har vore heimefrå i tjue år. I filmen vekslar mellom det han har opplevd, og det som skjer i Ithaka. Der går mange ut frå at han er død, og kona hans har mange friarar. Han er ein son som har rett til å arva trona, men han er sett på som ein pusling. 

På reisene sine opplever Odyssevs mykje. Filmen opnar med det kjende gjennombrotet i krigen om Troja, der Odyssevs og mennene hans kjem seg inn i byen ved å gøyma seg i ein trehest. Etter denne vinsten tek han ein omveg heim, og møter mellom anna sirener, monster og ei trollkone, i tillegg til at han må innom dødsriket Hades.

Det er fengande, og det er bra. Me veit jo (omtrent) kva som skal skje; me veit at Odyssevs overlever alt han er ute for og at han kjem til å koma heim for å ordna opp, men det er likevel ein høveleg spanande film.

Guffen tilrår. 

John Lennon: Skywriting by Word of Mouth (1986)

John Lennon gav ut to bøker midt i 1960-åra. Bøkene har relativt korte tekstar, oftast humoristiske og prega av stor interesse for ordspel, og tekstane er illustrerte med fantasirike teikningar. Den fyrste boka vart ein braksuksess, medan den andre, som kom året etter, ikkje vart like populær. Ein viktig grunn til det var truleg at den fyrste stod for noko nytt, medan den andre var rimeleg lik den fyrste.

Denne boka kom ut seks år etter at Lennon vart drepen, og inneheld tekstar han skreiv i 1970-åra. Her er blinkskot her òg, men det er langt mellom dei. Her er mykje av det same som i dei to fyrste bøkene, slik at eg får ei kjensle av at dette har eg lese før.

Unntaket er dei fire tekstane som opnar boka. Dei vert presenterte under den felles overskrifta "The Ballad of John and Yoko", og der fortel Lennon om korleis han møtte Yoko Ono, korleis det var mot slutten av The Beatles, og kva han og Ono dreiv med i åra rundt 1970. Det er korte tekstar, men desse var like fullt dei langt mest interessante i boka.

Guffen er lunken. 

Meir The Beatles på kulturguffebloggen
A Hard Day's Night (film, 1964)
John Lennon: In His Own Write (1964)
John Lennon: A Spaniard in the Works (1965)
Magical Mystery Tour (film, 1967)
Yellow Submarine (film, 1968)
Jann Wenner: Lennon Remembers (1970)
Let It Be (film, 1970)
Williams/Marshall: The Man Who Gave The Beatles Away (1975)
Mark Shipper: Paperback Writer (1978)
The Rutles/All You need is Cash (film, 1978)
Brown og Gaines: The Love You Make (1983)
Ian MacDonald: Revolution in the Head (1994)
The Beatles Anthology (fjernsynsserie, 1995)
The Beatles: Anthology (2000)
Ringo Starr: Postcards from the Boys (2004)
Joshua M. Greene: Here Comes The Sun (biografi om George Harrison, 2006)
Howard Sounes: Fab. An intimate Life of Paul McCartney (2010)
George Harrison. Living in the material World (film, 2011)
Hunter Davies (red.): The John Lennon Letters (2012)
Good Ol' Freda (2013)
Mark Lewisohn: The Beatles. Tune In, del I (2013)
Mark Lewisohn: The Beatles. Tune In, del II (2013)
Tom Doyle: Man on the Run (2014)
Paul Du Noyer: Conversations with McCartney (2015)
Michael Seth Starr: Ringo. With a Little Help (2015)
The Beatles. Eight Days A Week (2016)
Sgt. Pepper's Musical Revolution (2017)
George Harrison: I Me Mine (2017)
Tony Barrell: The Beatles on the Roof (2017)
The Beatles: Get Back (bok, 2021)
Paul McCartney: The Lyrics (2021)
The Beatles. Get Back (fjernsynsserie, 2021)
McCartney 3, 2, 1 (2021)
Kozinn og Sinclair: The McCartney Legacy, Volume 1 (2022)
Kenneth Womack: Living the Beatles Legend. The Untold Story of Mal Evans (2023)

Untold: Chess Mates (2026)

Gode dokumentarfilmar bør fortelja ei god historie, men dei bør òg ha (minst) éi uventa vending. Slik er det absolutt her, og denne filmen fenga meg heile vegen. 

Den unge amerikanaren Hans Niemann vart eit nett-fenomen i sjakkverda. Han viste langt meir kjensler enn andre, og var òg ein habil spelar. Ikkje heilt i verdstoppen, men på eit nivå rett under. Han var best i nettsjakk, og noko mindre god i fysisk sjakk. Under ei turnering i USA rundspelte han Magnus Carlsen. Carlsen er ikkje den beste taparen i verda, men vanlegvis er han irritert på seg sjølv. Denne gongen retta han skytset mot Niemann: Carlsen trekte seg frå resten av turneringa, og la ut ei melding som gjekk langt i å skulda Niemann for juks. Niemann vedgjekk seinare at han hadde juksa i 30-40 spel i nettsjakk, men det var lenge sidan. 

Andre store sjakkspelarar støtta Carlsen, og Niemann vart i stor grad frosen ut. Heilt til den store nettstaden chess.com ville finna ut om Niemann faktisk hadde juksa. Dei har gode apparat for å fanga juksarar på nettstaden sin, og prøvde ut dei same metodane på dei fysiske spela til Niemann. Og det er her den gode vendinga kjem inn: Dei fann ikkje noko prov på juks. 

Her er nye intervju med Niemann, Carlsen, far til Carlsen, leiarane av chess.com, og storspelaren Hikaru Nakamura. Det er ikkje tvil om at Niemann er den minst sympatiske av desse, han er arrogant og litt for sjølvsikker, men samstundes er det hjå han sympatien vert liggjande. Han snakkar om at dei etablerte sjakkspelarane har så stor respekt for Carlsen at dei automatisk støtta han, og at dei difor laga ein felles front mot Niemann. Den fronten finst framleis, sjølv om han altså vart frikjent for juks.

Guffen tilrår. 

In Restless Dreams: The Music of Paul Simon (2023)

Ein lang, roleg og fin film. Det handlar dels om innspelinga av Seven Psalms, plata Paul Simon gav ut i 2023, og dels om heile karriera hans. Eller kanskje halve karriera hans - den kronologiske gjennomgangen sluttar vel med The Rhythm of the Saints, som kom i 1990. Filmen er ikkje kronologisk bygd opp, det vekslar mellom samtid og fortid. 

Han slo gjennom som den mest kreative delen av duoen Simon & Garfunkel. Han skreiv så godt som alle songane deira, medan Art Garfunkel var god på arrangering og harmonering. Dei to røystene deira stod godt til kvarandre, og etter at dei slo gjennom med den andre versjonen av "The Sound of Silence" i 1965 var dei store. Den siste LP-en deira, Bridge over Troubled Water, kom i 1970, og førte til at dei vart endå større. Men då var òg dei to barndomsvenene leie av kvarandre, og Simon oppløyste gruppa.

Karriera hans gjekk litt opp og ned fram til 1986, då den aldeles glimrande plata Graceland kom. Filmen er klar over at dette var eit storverk, og gjev mykje plass til innspelinga og konsertane etterpå. Og til kontroversane - for førti år sidan var det jo slik at land som praktiserte apartheid vart boikotta av kulturverda, og Simon fekk kritikk for at han reiste til Sør-Afrika for å spela inn musikk med musikarar derfrå. Han forsvarte seg på ein grei måte - han greidde ikkje å forstå at boikotten skulle gå utover dei undertrykte i Sør-Afrika.

Simon gjev heile tida eit godt inntrykk, både i dei gamle arkivopptaka og i dei nyare intervjua. Han var 82 år då Seven Psalms kom ut, men han var likevel heile tida på leit etter dei beste lydane, dei beste tekstane og dei beste songane. 

Guffen tilrår. 

D.H. Lawrence: Sons and Lovers (1913)

Romanen har to delar. Desse to delane har ikkje andre namn enn "part 1 og 2", men dei kunne godt fått namna "Sons" og "Lovers". Den fyrste delen handlar om ein oppveksande familie i ein gruveby like ved Nottingham; i den andre delen er sønene i familiene vorte eldre.

Den fyrste delen er glimrande. Romanen er inspirert av oppveksten til Lawrence, og han skildrar eit samfunn med tradisjonelle kjønnsroller, der mannen bestemmer alt, og der borna ofte er redde for faren. Sympatien til forteljaren ligg hjå mora, som er sterk og klok, og som er den som held familien samla. 

Den andre delen er langt seigare. Hovudpersonen her er Paul, ein følsam som med kunstnarlege anlegg. Han vil ikkje arbeida i gruvene, men får seg ein slags kontorjobb, samstundes som han prøver seg som kunstnar. Han er dregen mot to kvinner - den meir tradisjonelle Miriam, som han passar godt saman med på eit platonisk nivå, og den noko meir frigjorte Clara, som tilfredsstiller dei meir fysiske behova hans. 

Denne andre delen er altfor omfattande, og midtveges har eg mist det meste av interessa for alle tre. Paul er ein fornuftig mann, han er langt meir open for likestilling enn det faren var, men likevel: Dette var ujamt. 

Guffen er lunken. 

Melissa Auf der Maur: Even the Good Girls Will Cry (2026)

I 1990-åra spelte Melissa Auf der Maur bass i to band eg ikkje høyrde altfor mykje på: Hole (som eg ikkje kjende i det heile) og Smashing Pumpkins (som eg nok burde høyrt meir på). Det var altså ingen openberr grunn til at eg skulle lesa denne, men boka fekk strålande meldingar fleire stader, så eg tok sjansen.

Det gjorde eg lurt i. Ein ting er at historia ho fortel er original og god, ein annan ting er at ho skriv veldig godt. (Ein tredje ting er at eg merka at eg var samd i/kjende meg att i mange av meiningane hennar, men det er ikkje ein spesielt viktig grunn til å lesa ei bok.) 

Ho vaks opp i Montreal, med to høgst interessante foreldre. Begge var originale, begge levde som bohemar, og dette prella av på dottera. Ho vart dregen til det alternative. Ho skreiv, ho var ein dugande fotograf, og etter kvart vart musikken det viktigaste. Etter ein Smashing Pumpkins-konsert snakka ho litt med Billy Corgan, sjefen i det bandet, og ikkje lenge etter fekk ho telefon frå Courtney Love, sjefen i Love: Ho trong ein ny bassist, og ho masa så lenge at Auf der Maur til slutt takka ja.

Boka handlar i hovudsak om 1990-åra, og Auf der Maur skriv om turnear og plateinnspelingar, og om dei ulike medlemmene i Hole. Courtney Love var ein krevjande sjef, men Auf der Maur greidde seg godt nok til at ho aldri kom på svartelista til Love. Her er mykje skriking og roping, og her er altfor mykje narkotika, men Auf der Maur kom seg gjennom 90-åra utan store skader. Ho er open om alt, kanskje ho av og til er for utleverande, men det er ei underhaldande og velskriven bok.

Guffen tilrår.