Kristian Prestgard: Fra Heidal til Decorah (1996)

Decorah-Posten er ei av dei legendariske norskamerikanske avisene. Avisa vert gjerne rekna som ei av dei tre store, saman med Skandinaven (1866–1941) og Minneapolis Tidende (1895–1935). Decorah-Posten fekk eit langt liv, avisa vart grunnlagt i 1874 og kom ut heilt til 1972. Kristian Prestgard (1866–1946) arbeidde for avisa frå 1898. I 1923 vart han redaktør, ei stilling han hadde til han døydde. Mot slutten av livet skreiv han livsminna sine, og desse vart gitt ut femti år etter at han var død.

Han skildrar livet sitt greitt, frå oppveksten i den litt avstengde Heidal, til eit liv som rimeleg kjent nordmann i USA. Han var skuleflink og vart etter kvart knytt til folkehøgskulen. Han møter mange av dei store i samtida, og var ein ivrig norskdomsmann. Planen var å verta lærar på ein folkehøgskule, men i 1893 reiste han til USA for å skriva om verdsutstillinga i Chicago for norske aviser. Han vart i USA resten av livet. Han budde litt i Minneapolis, men fann seg langt betre til rette i småbyen Decorah. 

Han skildrar livet greitt, men det vert likevel aldri meir enn greitt. Det er rimeleg traust, og det er ikkje alt og alle han skriv om som er like interessante. Teksten er òg omtrent fri for humor.

Guffen er lunken. 

Meir utvandring på kulturguffebloggen
L.A. Stenholt: Knute Nelson (1896)
Johan Bojer: Vår egen stamme (1924)
Ole E. Rølvaag: Giants in the Earth (1927)
Ole E. Rølvaag: Peder Victorious (1929)
Ole E. Rølvaag: Their Fathers' God (1931)
Hjalmar R. Holand: The Kensington Stone (1932)
Hjalmar R. Holand: My First Eighty Years (1957)
Erik Wahlgren: The Kensington Stone, a Mystery Solved (1958)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Hundevakt (1961)
Hjalmar R. Holand: A Pre-Columbian Crusade to America (1962)
Gudrun Hovde Gvåle: O.E. Rølvaag. Nordmann og amerikanar (1962)
Alfred Hauge: Gå vest - (1963)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Landkjenning (1964)
Alfred Hauge: Cleng Peerson. Ankerfeste (1965)
Theodore C. Blegen: The Kensington Rune Stone (1968)
Utvandrarna (1971)
Nybyggarna (1972)
Einar Haugen: Norsk i Amerika (1975)
Anders Buraas: De reiste ut (1982)
Lars Chr. Sande (red.): De som dro ut (1986)
Gjerde & Qualey: Norwegians in Minnesota (2002)
Sverre Mørkhagen: Farvel Norge (2008)
Garrison Keillor: Life among the Lutherans (2009)
Gotaas og Kvarsvik: Ørkenen Sur (2010)
Sverre Mørkhagen: Drømmen om Amerika (2012)
Sverre Mørkhagen: Det norske Amerika (2014)
Odd S. Lovoll: Across the Deep Blue Sea (2015)
David M. Krueger: Myths of the Rune Stone (2015)
Odd S. Lovoll: Two Homelands (2018)
Odd S. Lovoll: Colonel Hans Christian Heg and the Norwegian American Experience (2023)

Louis Theroux: Inside the Manosphere (2026)

Theroux har laga mange dokumentarar. Han går ofte rett inn i merkelege eller kritiske underkulturarar, og prøver på eit litt keitete vis å få medlemmene til å opna seg opp. Han oppsøkjer gjerne situasjonar der han sjølv vert ukomfortabel, og slik er det absolutt her.

Filmen handlar om dei altfor maskuline påverkarane. Eg har (sjølvsagt) korkje sett eller høyrt dei snakka, men eg har i alle fall høyrt om to av dei det vert snakka om her, dei to Tate-brørne. Dei Theroux snakkar med er same ulla - dei har altfor store musklar, altfor høge tankar om seg sjølv, og er altfor glade i å presentera løgner og konspirasjonsteoriar som sanning. 

Det er ikkje spesielt behageleg å sjå på. To av dei han snakkar mest med seier begge at dei praktiserer "one-sided monogamy", som går ut på at han kan vera verdas største rundbrennar, medan kona/sambuaren ikkje kan vera det. Dei står og seier at det er slik menn og kvinner er, viss ei kvinne elskar ein mann høgt nok, finn ho seg i slike sidesprang. Kona står ved sida av og nikkar. Dei har òg ein altfor låg terskel for å bruka vald, eller å snakka om å bruka vald. Ikkje uventa heiar dei på Trump.

Det er ein heilt grei film. Theroux kunne gjerne ha pressa dei litt hardare, men dei gongene han vert meir kritisk enn dei har lyst til, får han gjerne nokre sekund stillheit før svaret kjem. Og han kunne godt ha pressa dei litt meir på kvifor dei har så forkvakla kvinnesyn.

Guffen tilrår.

Sarah Wynn-Williams: Careless People (2025)

Eg har aldri vore aktiv på Facebook. Eg har hatt ein konto i mange år, mest av di det var informasjonskanal for fotballtreningar og klasse-aktivitetar for borna i heimen. Det går sikkert an å sjå føre seg nyttige ting Facebook kan brukast til, men eg har aldri teke meg tid til å leita etter dei.

Denne boka gjorde meg ikkje akkurat lysten på å verta meir aktiv på Facebook. Sarah Wynn-Williams arbeidde der frå 2011 til 2017, som leiar for den internasjonale satsinga deira ("global public policy director") og vart meir og meir oppgitt over det ho opplevde. Då ho tok til, såg ho på Facebook som ein ideell organisasjon som kunne gjera verda til ein betre stad; etter kvart skjøna ho at det handla om å tena mest mogleg pengar.

Ho viser korleis sjefen for Facebook, Mark Zuckerberg, var uvitande og uinteressert om internasjonal politikk. Ho viser korleis leiinga ignorerte åtvaringar om misbruk av Facebook. Ho viser korleis hat enkelt kan forsterkast der. Ho viser korleis folk vert manipulerte av å vera der. Ho viser korleis land me helst ikkje vil samanlikna oss med brukte Faceook til å spionera på eigne innbyggjar. Osb. Ho viser òg at Facebook slettes ikkje er ein inkluderande arbeidsplass, og at både ho og andre vert seksuelt trakassert av leiarane sine.

Det er ei fin bok, som mange, mange fleire burde lesa. 

Guffen tilrår.

George Eliot: Silas Marner (1861)

Her er det fare for at eg repeterer meg sjølv endå ein gong, men denne klassikar-serien til Skald er finfin. Det er så gjennomført - bøkene er flotte, omslagsteikningane er midt i blinken, omsetjingane held høg klasse, og dei fleste bøkene er godbitar frå litteraturhistoria. Det er stas å vera tingar; tre gonger i året finn eg ei bok i psotkassa som er tilrådd av andre.

Denne boka var ukjend for meg, og sjølv om eg kjende til George Eliot trur eg ikkje at eg har lese noko av ho før. Boka imponerte heile vegen - god historie som er godt fortalt, gode karakterar og sært godt språk.

Det handlar om vevaren Silas Marner. Etter at han vert skulda for eit tjuveri i heimbygda flyttar han til Raveloe. Her held han seg mest for seg sjølv, og har eit så lågt forbruk at han legg seg opp store verdiar i gull og sylv. Desse vert stolne ei natt. Seinare vert han, litt uventa, fosterfar til ei lita jente, etter at mot hennar frys i hel nær huset hans. Dei to får eit godt og varmt forhold. Det viser seg at der er ein liten samanheng mellom tjuveriet og dødsfallet, og ein av dei meir velståande i bygda prøver å overta ansvaret for den vesle jenta. 

Eliot skriv innsiktsfullt og klokt, og sjølv om det kjem nokre frampeik er boka full av små og store overraskingar. Ei gild lesestund.

Guffen tilrår. 

Kåre Prytz: Vestover før Columbus (1990)

Eg arva denne boka i sommar, etter ein slektning som gjerne noterte litt i bøker han las. Alt på den andre tekstsida har han notert "tull" i margen. Han var særs kunnskapsrik, også når det galdt dei tidlege ekspedisjonane til Vinland, og det var ein påstand frå desse han var usamd i. Eg er ikkje på same nivå som han, men eg kan litt om den delen av verdshistoria, og utover i boka kom det mange fleire påstandar om oppdaginga av det amerikanske kontinentet. 

Det undra meg at eg ikkje hadde høyrt om dette. Eg søkte litt på nettet etter Prytz, og fekk eit slags svar i ein avisartikkel frå Hamar Arbeiderblad, trur eg, trykt etter at Prytz var død. Der stod det at mange tvilte på påstandane hans, men ein av dei som gjekk god for dette var Thor Heyerdahl. Då tenkte eg mitt, igjen.

Prytz skriv at amerikareiser var svært vanlege i tida før Columbus. Han skriv om korleis grønlendarane sigla opp og ned langs den amerikanske austkysten og gjekk i land mange stadar. Han går god for innskrifta på Kensingtonsteinen og meiner at den einaste feilen Hjalmar Holand gjorde, var å insistera på at dei som laga innskrifta reiste om Hudson Bay - Prytz meiner at dei må ha reist rett vestover frå Vinland. Og så vidare. Det er fantasirikt, men likevel relativt kjedeleg å lesa. Og han overtyder meg altså ikkje.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Morten Jørgensen: Sennepslegionen (1987)

Det var stas då denne boka kom. Det var ei bok som fortalde om oss! Ikkje oss direkte, men det handla om folk som likna på oss. Dei spelte i band, og det var haugevis av referansar til verkelege band og musikarar frå dei tidlege 80-åra. Førti år seinare er det litt lettare å sjå at historia ikkje er altfor original, men ho fengar likevel: Det handlar framleis om personar og miljø eg kan kjenna att.

Bandet Sennepslegionen var frå Oslo. Dei famlar seg litt fram før dei vert superstjerner i heile landet. Dei surfar litt på nyveiv-bølgja, men spelar ein litt meir mainstream-musikk (trur eg). På turne har dei med seg ein på tangentar, TT, og det er han som fortel denne soga. For dei fire i bandet handlar det mest om sex, drugs og rock'n'roll; forteljaren er ikkje så oppteken av det. Nokre kapittel vert fortalde gjennom ein av dei andre, og då vert det gradvis tydeleg korleis TT ikkje passar inn. Det vert òg tydeleg i kapitlet som handlar om tida etter at bandet vert oppløyst: TT får besøk av vokalisten i bandet, som har høyrt rykte om at TT skal skriva bok om bandet, og som seier at dei planane må han leggja vekk.

Det er ei fin bok. Her er ting å smila av, og mange ting ein kan kjenna att frå reelle biografiar. Jørgensen spelte sjølv i fleire band, og han kjenner språk og sjargong. Han bruker dette godt, utan at det verkar påklistra. 

Guffen tilrår. 

Knut Hamsun: Sult (1890)

Knut Hamsun hadde skrive nokre bøker før denne kom ut, men Sult er den fyrste gode romanen hans. Her siglar han inn i heilt andre farvatn, og boka varslar inngangen til ei ny litterær tid. Det same året publiserte han artikkelen "Fra det ubevidste Sjæleliv", der han vil at bøker skal handla om "sælsomme nerveirksomheder, blodets hvisken, benpibernes bøn, hele det ubevidste sjæeliv". Han nærmar seg dette området i Sult.

Det handlar om ein namnlaus, ung mann, som prøver å overleva i Kristiania, denne forunderlige byen som etc. Han vil skriva, og han kan skriva, og han sel rett som det er artiklar til aviser eller tidsskrift. Han har aldri mykje pengar - han kunne nok tent meir dersom han ville, men han vil at det han leverer frå seg skal vera eksepsjonelt bra. Det fører til at han går lange periodar utan mat, at han bur på høgst tvilsame stader, og at han av og til piner seg sjølv så hardt at han fantaserer. 

Det er ein flott roman, men han gjorde nok større inntrykk på meg fyrste gong eg las han. No vert det litt mykje repetisjonar. Det vert litt for mange skildringar av korleis han går i gatene utan mat eller pengar, ofte leitande etter noko han pantsetja for småpengar.

Guffen tilrår.

Meir Hamsun på kulturguffebloggen
Den Gaadefulde (1877)
Bjørger (1878)
Fra det moderne Amerikas Aandsliv (1889)
Victoria (1898)
Telegrafisten (film, 1993)