Kulturbloggen til guffen

Jon Fosse: Olavs draumar (2012)

2012-02-18T22:39:00.003+01:00

Å skriva noko vitugt om bøkene til Jon Fosse er vanskeleg. Det er ein typisk ord vert fattige-situasjon - han har eit så totalt grep over språket sitt, at det meste anna vert puslete. Eg er ikkje Fosse-fantast, men eg las Bly og Vatn då ho kom i 1992, og har seinare lese dei fleste romanane hans, og sett nokre av skodespela. Høgast set eg den makelause Morgon og kveld, men også Andvake gjorde sterkt inntrykk.

Olavs draumar er eit slags framhald av Andvake. Olav hadde òg ei av hovudrollene der. Rett nok heitte han Asle i den boka, men av grunnar som etter kvart vert tydelege har han valt å skifta namn, og å skriva om heile livssoga si. Han skal inn til Bjørgvin for å kjøpa ringar til seg og Åsta (som heitte Alida i Andvake), men det går ikkje heilt etter planen.

Det verkar som om romanen går inn og ut av røynda, og som om noko av det me les om skjer i ei draumeverd. På tre-fire ulike stader møter han Gamlingen, til dømes, det verkar nesten som om det er ein innbilt person. Og medan Olav er i Bjørgvin ser han at Åsta er der, sjølv om han veit at ho ikkje er der. Både draumeverda og den reelle verda er utrygge stader, han er usikker overalt. Nokre vil han snakka med, andre går han rett forbi.

Det er ei fin bok, med ei solid oppbygging. Og sluttsida, der han tenkjer på Alida, og tenkjer på den blenkjande fjorden han såg i opninga av boka, er glitrande. Boka er likevel ikkje heilt oppe på nivå med Andvake.

Guffen tilrår.

Andrew Mangan (red.): So Paddy got up (2011)

2012-02-18T13:46:00.001+01:00

Der er mange rare bloggar på internettet, også for oss som les om fotball. For oss som helst les om Arsenal er det visst ekstremt mange bloggar, av dei tjue mest lesne fotballbloggane i England handlar visst sju om Arsenal. Eg greier meg godt med Arseblog, og den viktigaste grunnen er at Andrew Mangan er ein glimrande skribent. Han rosar der det trengst, han slaktar der det trengst, og han skriv godt heile vegen. To døme, som i alle fall nokon forstår: Han meinte at einaste grunnen til Arsenal kjøpte Michael Silvestre var at "they needed to add some openmouthedness to their defence". Og etter ein kamp der Emanuel Eboue serverte ein glimrande målgjevande pasning, meinte han at det stadfesta hypotesen om apekatten, skrivemaskina og samla verk av Shakespeare.

Mangan har redigert denne antologien, der nokre journalistar og mange bloggarar skriv om Arsenal. Det er uventa tynne greier. Eg kjenner ikkje dei andre bloggarane, men det gnistrar ikkje akkurat at tekstane deira, korkje språket eller innhaldet er spesielt originalt. Hakket betre er det når journalistane skriv, men det er langt mellom gullkorna også der. Det heile glir roleg forbi. Bloggarar kan gjerne skriva bøker (ahem), men desse tekstane skrik etter ein redaktør som kan stramma det heile opp.

Utan lyspunkt er det likevel ikkje. Mangan skriv godt om korleis han litt tilfeldig kom inn i bloggeverda. Kieron O'Connor skriv godt om økonomien til Arsenal. Amy Lawrence skriv godt om George Graham, og også andre Arsenal-profilar får artiklar om seg. Men alt i alt var dette ein liten nedtur.

Guffen er lunken.

Meir fotball på kulturguffebloggen:
Odd Iversen og Odd Vanebo: Fotball er mitt liv (1975)
Andreas Hompland: Sogndal e laget (1982)
The Gooner (Arsenalfanzine, 1987- )
Ola Chr. Nissen: Mini (1992)
Alex Fynn og Kevin Whitcher: Arsenal (2009)
Peter Storey: True Storey (2010)
Zlatan Ibrahimovic og David Lagercrantz: Jeg er Zlatan (2011)

Kongen av Bastøy (2010)

2012-02-18T07:51:00.002+01:00

Det er 1915. På Bastøy i Oslofjorden er der ein heim for vanskelege gutar, og no er to nye gutar på veg over med båt. Dei vekslar to setningar - han eine er ein liten og tynn trønder, han andre er ein kraftig Oslo-gut.

Før dei kom fram til øya tippa eg kva som kom til å skje. Trønderen vert ein hakkekylling som vert drepen. Han frå Oslo er ein sterk opprørar, som vert upopulær hjå dei andre gutane, men som byggjer alliansar og som greier å koma seg vekk. Slik gjekk det nesten - han som rømde gjekk gjennom isen nokre hundre meter frå fastlandet.

Er det så vanskeleg å skriva originale filmmanus? Dette er jo berre ein variant av alle fengselsfilmar som er laga. Det er ikkje nok å leggja handlinga til Noreg, eller å knyta det opp til handlingar som eigentleg har skjedd. Filmen tek ikkje ei einaste uventa vending. Visuelt er det heilt greitt, mangelen på friske fargar står til dømes godt til korleis gutane har det. Kanskje det er slik ein har tenkt å gjera norsk film betre? Fyrst skal alle læra seg det visuelle, og deretter skal ein laga manus som fengar?

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Synecdoche, New York (2008)

2012-02-17T09:10:00.003+01:00

Charlie Kaufman skriv sterkt originale filmmanus. Han skreiv mellom anna manus til Being John Malkovic og Adaption, to av dei beste filmane eg har sett i dette tusenåret. I begge dei filmane tek historia uventa vendingar; slik er det òg i denne filmen. Og vel så det.

Caten Cotard er ein dyktig teaterregissør, busett i byen Schenectady i New York. Privatlivet er det verre med, han glir vekk frå kona, er sjølvopptatt, er aktiv hypokonder, og det fyrste han les i avisa er nekrologane. Kona, som er biletkunstnar, tek med seg dotter deira til Berlin, i utgangspunktet for ei kort tid, men dei vert begge verande der. Cotard taklar ikkje dette, vert litt øren, og då han brått får eit enormt teaterstipend, finn han ut at han vil setja opp eit massivt teaterstykke.

Han har ikkje noko manus, men byggjer det opp etter kvart. Han hyrer inn haugevis med skodespelarar, som øver og øver heile dagen, utan at stykket vert framført. Slik går no dagan, dei øver i årevis. Cotard skriv etter kvart seg sjølv inn i stykket, og det er lett å finna ut kven som skal spela han: På prøvespelinga dukkar det opp ein mann me har sett gjennom heile filmen, og han fortel at han har fulgt etter Cotard i tjue år, slik at han veit godt korleis han skal spela han.

Assistenten til Cotard, Hazel, vert òg skrive inn i stykket. Dei to har hatt ein flørtande tone gjennom heile filmen, men det vert aldri noko av det. Det kjem nokre fantastiske scener der skodespelar-Cotard, som er litt meir frampå enn Cotard, slår seg saman med Hazel. Cotard ser ikkje anna råd enn å slå seg saman med skodespelar-Hazel.

Dette skjer, men det skjer òg mykje meir. Det er mykje moro i detaljane, og eg er rimeleg sikker på at eg hadde sett endå meir moro om eg hadde sett filmen fleire gonger. Ting vert repetert, både i opninga og slutten av filmen er til dømes klokka 7.45; Cotard fører omtrent identiske samtalar i to gravferder han går i, replikkar vert repetert, osb.

Skodespelet vert innøvd i eit enormt lokale. Der byggjer dei etter kvart opp ein by, med ekte hus og rom og heisar og alt, og Cotard lever seg så godt inn i denne draumeverda at han til og med gløymer å vera sjuk. Dei som er der inne får heller ikkje med seg alt som skjer utanfor, dei vert etter kvart eit samfunn i samfunnet.

Guffen tilrår.

Mark Yarm: Everybody Loves Our Town (2011)

2012-02-16T18:22:00.001+01:00

Det er bra med ei bok som har "A History of Grunge" som undertittel, og der alle i boka mislikar omgrepet grunge. Yarm har intervjua ei lang rekkje personar, nokre spelte sjølve, andre dreiv plateselskap, nokre skreiv, medan andre høyrde. Heile boka er sitat frå desse, og Yarm har redigert det heile saman til ei fin bok.

Grungen voks fram i Seattle, og nokre år på tidleg 90-tal var fleire av gruppene derfrå blant dei store i rocken. Alle gruppene frå byen var sjølvsagt ikkje like interessante, men mange heiv seg på bølgja. Nokre flytta til byen for å kunna kalla seg eit Seattle-band, utan å ha noko nytt å koma med, musikalsk sett.

Boka tek til med U-Men, eit punkband forma i 1981, og vert etter kvart like mykje ei historie om den interessante delen av rockemiljøet i Seattle. Mykje av det i boka kan overførast til heile det amerikanske rockemiljøet, der gruppene i starten er lutfattige, gjev ut plater sjølv eller på små selskap, og der det heile er ein lite synleg undergrunnskultur. Det eksploderer rundt Nevermind, og alle vil ha ein bit av grunge og Seattle-musikarar. Dei fleste får kontrakt med store selskap, mange sel godt med plater. Det vert meir pengar, og det gode samhaldet smuldrar vekk. Etter nokre år tek ei anna musikkform over, og gruppene sel mindre plater og dei fleste går i oppløysing.

Det gjekk altså litt opp og ned, og når det gjekk ned, gjekk det langt ned. Det vart mykje dop, og fleire av dei mest profilerte musikarane fekk etter kvart store rusproblem. Nokre greidde å stoppa det, andre greidde det ikkje.

Det er altså ei fin bok. Rett som det er er nokre usamde om kva som hende. Av og til, når Yarm fortel kva andre har sagt om kva som hende, vert det krangling. Og ingen kranglar meir enn Courtney Love, som vel er den som kjem dårlegast ut av boka. Mange andre kjem godt ut av boka, det er jo ei stor føremon i ei slik bok at informantane kan ordleggja seg godt. Det bandet som gjer det best i så måte er Mudhoney, men også fleire serverer godbitar:

Buzz Osborne (Melvins), på spørsmål om Kurt Cobain var roadie for bandet: I always laugh at that: Kurt Cobain was our roadie. Look at him - he could barely lift himself out of bed. A roadie? For what, a flea circus?

Steve Turner (Mudhoney): I went back to school a lot. I didn't see a straight line through college, but I told my parents I was hoping to be done with college when I was 30. When I was 30, I was like, Fuck, man. I gave myself 12 years, and I failed.

Gary Lee Conner (Screaming Trees): We started playing a normal set. At one point, I heard Krist Novoselic, who was off to the side of the stage, say, " Play the one about the devil!" I said, "They're all about the devil!" And then all hell broke loose.

Guffen tilrår.

Frå arkivet: The Beste: En sang for åtte kroner, en lomme full av rusk, og firogtjue troster i damens rosenbusk (1985)

2012-02-14T09:08:00.000+01:00

Dette har eg sagt før: Det var mykje bra med Morgenbladet-kåringa i fjor, men det var òg mykje mindre bra. At eg ville hatt nokre plater høgare oppe og andre lengre nede er ein ting, verre er det at nokre artistar mangla heilt. Det aller verste var at denne plata ikkje var med. Gode forklaringar er vanskeleg å sjå - det kan ha spelt inn at plata ikkje kom på CD før etter at kåringa var over, og at ho altså ikkje har vore tilgjengeleg på tjuefem år.

Ein gong midt i 1990-åra brukte ein journalist i Arbeiderbladet uttrykket "De fire store" om DeLillos, DumDum Boys, Raga Rockers og Jokke & Valentinerne. Omgrepet har festa seg, og vert til og med brukt av banda sjølv, i Kjøtt-boka til Bernt Erik Pedersen omtalar Michael Krohn dei fire gruppene som dei fire store. For meg er det ein meiningslaus påstand, ein kan ikkje berre gje ord ny meining på den måten der. Viss dette er dei fire store, måtte jo ordet "stor" tyda noko slikt som "heller kjedelege band som ikkje har noko interesse av å fornya seg, men som likevel er rimeleg populære". I hovudet mitt er der berre tre store band i norsk rock, Motorpsycho, Jaga Jazzist og The Aller Værste!

Dei to fyrste av desse er med av openberre grunnar. TAV! hadde ei heller kort karriere, men ho var likevel full av glimrande musikk, og etter at dei vart oppløyst var medlemmane med i ei rekkje spanande prosjekt. Dette er det mest vellukka av dei. Tre frå TAV!, Lasse Myrvold, Sverre Knudsen og Harald Øhrn, fekk med seg Kjartan Kristiansen (Wannskrækk) og Sven Kalmar (Holy Toy m.m.), og spelte inn ei plate med musikk som var heilt annleis enn det dei hadde gjort før, men der slektskapen var lett å finna.

Slektskapen var kanskje tydelegast i tekstane. TAV! hadde gode tekstar, og her er dei endå betre. Dei syng om andre emne, her syng dei i langt større grad om menneskelege samanhengar. For Lasse Myrvold, ein av dei finaste tekstforfattarane i norsk musikk, handlar det gjerne om forholdet mellom fedre og ungar, tre av songane hans her er "Sønner av eldre menn", "Pappa til alle pappaer" og "Øksen ligger på bordet", som har ein aldeles glimrande tekst. Rundt tekstane er det gitarar, litt tangentar, og nokre avslappa trommer, men instrumenta held seg heile tida i bakgrunnen. Så fort vokalisten tek ordet dempar dei seg, heilt til han tek ein pause. Det er i det heile ei uventa lågmælt plate, ut frå den bakgrunnen dei fem har. Dei to minst lågmælte songane er dei to med tekst og vokal av Kristiansen, mellom anna den finfine "Het dag i juli".

Plata kom nyleg ut på CD, saman med andrealbumet Blått. Det er ikkje like godt, men denne plata held framleis mål og vel så det.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen:
Yngve Knausgård: The Aller Værste! Materialtretthet (2011)

Bernt Erik Pedersen: Kjøtt. Kjøtt. (2011)

2012-02-11T08:25:00.002+01:00

Denne plata kom i 1980. Det var ei plate eg høyrde mykje på då, men no er det år og dag sidan eg høyrde ho. Det er altså på litt tynt grunnlag eg seier dette, men eg har ei kjensle av at ho ikkje ville imponert meg like mykje i dag som det ho gjorde då.

Plata kom på fjerdeplass i kåringa til Morgenbladet. I boka presenterer Bernt Erik Pedersen plata, men han gjer òg meir enn det. Til liks med bøkene om Block to Block og Materialtretthet er boka ein biografi om bandet. Den delen er grundig og god, han har snakka med dei fire i bandet som lever. Han fortel om band dei spelte i før Kjøtt, om korleis dei fire eldste i bandet var innom i ulike motkulturar før dei fann seg ein plass i punken.

Mykje av boka handlar om motsetnadene mellom desse fire eldste og den yngste, trommeslagaren Michael Krohn. Dei fire andre kom frå Kolbotn, han var frå Oslo. Han hadde ein langt meir leiken innfallsvinkel enn dei andre, og det viser godt att i songane og tekstane han kom med. I boka seier han at det er eit stort sprik mellom hans eigne "infantile" songar, og dei "seriøse" greiene Gaarder kom med. Jon Rognlien, som var formgjevar på omslaget, snakkar om korleis Gaarder har ein intellektuell innfallsvinkel til det dei skreiv om, medan Krohn tok dette meir intuitivt. Dette hang dels saman med bakgrunnen hans, han var ein outsidar, som ville visa verda kva han kunne. Gaarder ville formgi verda.

Det var i spennet mellom desse to innfallsvinklane at Kjøtt fekk det til. Bandet endra seg fort, alt året etter kom den heller pretensiøse lp-en Op, og i eit intervju med Det Nye er det tydeleg at Krohn har fått nok: Han kranglar med Gaarder, kallar plata pompøs, meiner musikken går for seint, og det kan ikkje ha vore noko bombe at han slutta i Kjøtt nokre månader seinare.

Det er ei fin bok, som gjev meg lyst til å høyra plata igjen. Kanskje ho er betre enn eg hugsar. Og boka er òg velkomen av andre grunnar - det finst for få biografiar om dei viktige norske banda.

Guffen tilrår.

Fleire bøker om Morgenbladet topp 100:
Gro Dahle: Knutsen og Ludvigsen. Juba Juba (2011)
Christer Falck og Marius Lien: Morgenbladet topp 100 (2011)
Yngve Knausgård: The Aller Værste! Materialtretthet (2011)
Stig Sæterbakken: De Press. Block To Block (2011)

James Dickey: To the White Sea (1993)

2012-02-09T09:02:00.001+01:00

Minst to av dei tre romanane James Dickey gav ut var godt eigna for filming. Piknik med døden er ei filmatisering av debutromanen hans, og Coen-brørne sikra seg rettane til å filma denne romanen. Dei kom langt i planlegginga, manus var klart, Brad Pitt hadde takka ja til å spela hovudrolla, men det skar seg likevel. Dei ville filma i Japan, og då vart det for dyrt for dei som skulle finansiera det heile.

Det er lett å sjå at Coen-brørne viste interesse for å filma boka. Det kan minna litt om O Brother..., her går Muldrow, ein amerikansk soldat, gjennom det meste av Japan, for å nærma seg Alaska, heimstaten sin. Samstundes ville det ha vorte ein annleis Coen-film, her er svært lite dialog.

Muldrow er stasjonert på ei øy sør for Japan. Det er mars 1945, og han skal på eit bombetokt over Tokyo. Flyet hans vert skote ned, og han søkjer tilflukt i eit kloakkrøyr under byen. Under eit massivt flyangrep nokre dagar seinare kjem han seg ut av byen. Det er framleis krig, så han held seg vekke frå vegar og byar. Han tenkjer meir og meir som eit dyr, han tenkjer på kva ein hare eller ein hjort eller ein jerv ville ha gjort i dei ulike situasjonane. Han har eit godt talent for å greia seg sjølv, han er sterk og har ein ekstrem disiplin, slik at han greier å koma seg ut av dei krisene som oppstår. Det går med nokre liv på vegen. Han kjem seg over til Hokkaido, den nordlegaste av dei større japanske øyane, men der er han omtrent i ei anna verd - her lever det primitive folk som truleg ikkje veit at det er krig, og heilt nord flyttar han inn i hytta til ein eldgamal mann og dei to jaktfuglane hans.

Det er ei bok der det som skjer i Muldrow er like spanande som det som skjer rundt han. Han vert meir og meir ustabil, og det siste han fortel om er truleg ikkje spesielt reelt. På vegen tenkjer han mykje på oppveksten i Alaska, det var der, langt vekke frå folk, han treivst best. Slik sett har han det bra også på vegen gjennom Japan, der han går i dagevis utan å treffa folk, og der han ikkje snakkar med dei han møter. Ei finfin bok.

Guffen tilrår.

Relatert på kulturguffebloggen:
Piknik med døden (1972)

Gro Dahle: Knutsen & Ludvigsen. Juba Juba (2011)

2012-01-31T10:26:00.000+01:00

Juba Juba er ein gjengangar på lister over dei beste norske platene. Eg hugsar ein kveld eg sat hjå Lars - han hadde samla nokre klatrarar til middag, og utpå kvelden kom det vanlege spørsmålet: Kva er dei beste norske platene? Alle tenkte seg om, men ein kar ved andre enden av bordet sa klart og tydeleg frå om at han berre var med på dette viss ingen tok med Juba Juba og slike andre plater. Eg tenkte at det er greitt å vera surdeig, men det får då vera grenser. Plata hadde neppe kome med på mi eiga topp ti-liste, men det er jo ei heilt grei plate.

Det er ikkje noko plate som får deg til å spela luftgitar, eller til å hoppa og dansa. Det er meir ei plate som får deg til å smila og humra litt, meir ei plate å verta glad av. Det er snodige tekstar, fine og rare lydar, og det er tydeleg at plata er laga av folk i godt humør.

Innimellom alt det lystige er det likevel ein del myrkt. Mykje i tekstane skjer om natta, det er draumar, det er soving, månen lyser opp, og det er sakn og lengting og sjukdom. Men i det store og heile er det ei positiv plate, der tekstane sjølvsagt spelar ei stor rolle.

Dahle likar òg tekstane, men det er omtrent det einaste me er samde om. For ho er dette ei barneplate, og slik har eg aldri sett på plata. Mot slutten bruker ho rett nok det litt meir moteriktige ordet allalderbok, men likevel. Ho les òg tekstar annleis enn eg gjer, ho meiner at "Kanskje kommer kongen" er ei hylling av kongehuset. For meg er den teksten like mykje ein song om å klara seg godt utan den tullete kongen som kjem ridande til hest eller køyrande med stram sjåfør.

Eg har ikkje lese andre bøker av Dahle. Eg vonar likevel at ho vanlegvis skriv betre enn dette. Det vert ei dårleg bok om ei fin plate. Boka verkar som eit hastverksarbeid, der det einaste gode uttrykket kjem heilt til slutt - "Det er juba til vi dør". På vegen har ho mellom anna samanlikna nokre av songane med bitane i ein twistpose. Huff. Dessutan verkar ho ikkje trygg nok på seg sjølv - ho liker ikkje songen "Spøkelsestoget", som ho meiner er banal, kjedeleg, eindimensjonal, masete, altfor lang, har billege naudrim og montont komp, og manglar vaksenperspektiv, undertekst, bakland, kontakt med det personlege, finesse i leiken, poetisk spenst, språkleg gneist, musikalitet i rima - songen er ikkje til å halda ut, skriv ho. Eit rimeleg vellukka slakt, med andre ord. Men så møter ho folk som seier at songen er bra, og då er ho samd med dei. Songen er visst bra likevel.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Fleire bøker om Morgenbladet topp 100:
Christer Falck og Marius Lien: Morgenbladet topp 100 (2011)
Yngve Knausgård: The Aller Værste! Materialtretthet (2011)
Bernt Erik Pedersen: Kjøtt. Kjøtt (2011)
Stig Sæterbakken: De Press. Block To Block (2011)

Bjarne Slapgard: Mellom øktene (1975)

2012-01-30T09:07:00.002+01:00

Me har bra mange bøker heime, og eg har visst det meste av æra for det. Eg kjøper mykje bøker - nokre nye, mange gamle. På loppemarknader eller i brukthandlar kjøper eg ofte med meg bøker av nynorske forfattarar eg berre kjenner namnet på, og tenkjer at det ein gong kan vera rart å sjå om det er noko med bøkene deira. I tida frametter kjem eg til å lesa ei tilfeldig bok av ein gamal nynorsking kvar månad. Det verka som ein grei og overkomeleg plan. I alle fall heilt til eg opna denne boka.

Eg kjenner godt til livet til Bjarne Slapgard. Eg skreiv om han for Norsk Biografisk Leksikon, og han var ein av desse som var aktiv overalt. Han arbeidde som lærar, lengst ved folkehøgskular, og var òg aktiv i fleire organisasjonar. Likevel fekk han tid til å skriva ei rekkje bøker. Dottera fortalde meg ein gong at han skreiv heile tida - hadde han ei ledig stund, var det fram med notatboka.

I denne boka er det godt og vel tjue korte forteljingar. Det er nærliggjande å tru at dette er noko Slapgard skreiv medan han venta på bussen. Tittelen på boka tyder på at han sjølv såg på dette som ei kvilebok, som noko som kom mellom dei viktige bøkene, men det er ikkje grunn god nok til å gje dette ut. Det er ei brokete samling forteljingar, nokre er skrivne for born, andre for vaksne. Her er nokre fellestrekk, men ingen av dei gjev boka plusspoeng. Fleire av personane i forteljingane må ta viktige val, men det er altfor opplagt kva dei skal gjera. Her kjem ingen uventa vendingar som kan overraska personane eller lesarane. Det kunne vore arbeidd mykje meir med språket. Altfor ofte sluttar forteljingane med ei lett gøymt oppmoding om å gå med Gud. Det er altfor lett å sjå føre seg kva som kjem til å skje. I ei av dei lengre forteljingane, "Sterkare enn fjellvinden", har ein gut vitja kjærasten sin i nabobygda, og skal gå heimatt på ski nyttårsafta. Både han og kjærasten er usikker på om han når heim får det vert myrkt, og ho seier dessutan at han må passa seg for vargen. Kjem han seg heim før det vert myrkt? Sjølvsagt ikkje. Kjem det ulv? Sjølvsagt.

Så det var ikkje så mykje å skryta av, dette. Til Slapgard sitt forsvar skal det seiast at boka ikkje vert rekna som ei av dei beste bøkene hans, og det kan godt henda at han er langt betre når han skriv romanar. Det kan òg henda at han var betre i yngre år, han var 74 då denne boka kom ut.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Dylan Thomas: Portrait of the artist as a young dog (1940)

2012-01-29T07:51:00.001+01:00

Sommaren 1988 skreiv eg ein artikkelserie for ei lita avis i Breckenridge, Colorado. Redaktøren nytta ofte høvet til å fortelja at ho var syskenbarnet til Dylan Thomas, og minst ein gong bad ho meg lesa Under Milk Wood, slik at eg kunne skjøna at ho kom frå ei kulturslekt. Eg prøvde, men fekk ikkje noko større ut av boka. Seinare har eg høyrt mykje bra om Thomas, og har av og til fundert på om eg burde prøva igjen.

Eg prøvde denne boka, mest på grunn av tittelen. Boka inneheld ti relativt korte noveller, som alle handlar om ein ung mann som heiter Thomas til etternamn. Dei er altså truleg litt sjølvbiografiske, og tidvis er dei svært gode. Den beste er "Extraordinary Little Cough", der fire unge menn reiser på sommarferie til ein stad dei veit dei vil treffa jenter, men som er altfor unge og ferske til å få napp.

Eit stikkord i boka er lengting. Hovudpersonen vil inn i vaksenverda, han lengtar etter kjærleik, han lengtar etter fast og viktig arbeid, og han vil gjerne vekk frå den vesle byen han bur i. Nokre av novellene er altså gode, men dei fleste er heilt på det jamne. Språket kan vera poetisk og godt, men like ofte er det prega av altfor lange setningar, som manglar den heilt store gløden. For meg vart dette altså ei ujamn bok.

Guffen er lunken.

David Nolan: I Swear I Was There. The Gig That Changed The World (2006)

2012-01-26T11:34:00.002+01:00

Trygve Mathiesen har skrive bøker om dei to konsertane Sex Pistols heldt i Noreg sommaren 1977. Spesielt konserten i Oslo er legendarisk, og skal vera ein av dei konsertane der mange som ikkje var der hevdar at dei faktisk var der.

Denne boka handlar om to konsertar Sex Pistols heldt i Manchester året før, altså sommaren 1976. Om det er denne boka som har inspirert Mathiesen veit eg ikkje, men bøkene er i alle fall bygd opp over same lest. Begge bøkene er stort sett direkte sitat frå dei som var på konsertane. For Nolan er den fyrste konserten den viktigaste, og han har intervjua mange av dei som var der, pluss nokre som ikkje var der, og Glen Matlock, bassisten i Sex Pistols. Innimellom kjem det nokre merknader frå Nolan, men han let dei snakka fritt. Det fører sjølvsagt med seg mange motseiingar, utan at det gjer så mykje. Størst usemje er det om kor mange som faktisk var der - nokre meiner rundt tretti, andre meiner at det kan ha vore rundt hundre. Opptak frå konserten tyder på at det var meir enn tretti, i alle fall.

Nolan er frisk nok til å hevda at denne konserten endra verda. Han støttar seg dels på ei undersøking gjort av ein britisk fjernsynskanal, der denne konserten vart kåra til den tredje viktigaste gjennom tidene. Likevel kjøper eg ikkje det heilt, og Nolan sel ikkje sin eigen boktittel godt. Det er den fyrste konserten i juni som skulle ha endra verda - lengre ute i boka skriv han at konserten i juli "probably did more than the first to change the world over the next thirty years".

Kvifor var konserten viktig? Det var den fyrste konserten Sex Pistols heldt utanfor London, slik at den engelske punken fekk grobotn også utanfor hovudstaden. Viktigare var det at mange av dei som var på konserten vart sentrale musikarar i ettertid. Konserten inspirerte dei til å spela sjølv, og Manchester var den kanskje viktigaste musikkbyen i Storbritannia dei neste tiåra. Buzzcocks? Yep, to av dei arrangerte konserten. Joy Division/New Order? Ja, to av dei var på den fyrste konserten; ein tredje vart med på den andre. The Fall? Mark Smith var der. The Smiths? Morrissey var der - han sende like godt eit lesarbrev til NME om konserten. Tony Wilson, den fyrste som tok Sex Pistols med i eit fjernsynsprogram, og som seinare var med på å skipa Factory Records, var der òg.

Ei fin og kort og grei bok. Så får me heller leva med at ho har ein aldeles forferdeleg layout.

Guffen tilrår.

Meir Sex Pistols på kulturguffebloggen:
Glen Matlock: I was a Teenage Sex Pistol (1990)
The Filth and the Fury (film, 2000)
Trygve Mathiesen: Banned in the UK (2010)
Trygve Mathiesen: Sid's Norwegian Romance (2011)

Landstrykere (1989)

2012-01-19T15:21:00.001+01:00

DVD-ar er rimeleg billege, og dei er oftast einaste måten ein kan sjå filmar frå gamle dagar på. Det har vorte ein del slike reprisar på meg, med ulikt resultat. Nokre filmar held seg, andre gjer det ikkje. Eg har ei vag kjensle av at denne filmen var heilt grei då eg såg han på kino for eitparogtjue år sidan, men eg vonar det er minnet som sviktar. Himmel og hav for noko skvip.

Filmen er basert på ein Hamsun-roman. August (spelt av Helge Jordal) er ein sprudlande draumar, som gjerne overdriv det han har vore med på, men som likevel sit att med litt verdiar histen og pisten. Han har ofte selskap av Edevard (Trond Peter Stamsø Munch), ein langt meir jordnær og heimekjær kar. August er på farten i inn- og utland; Edevard kjem seg (omtrent) ikkje lenger sør enn Trøndelag. Der forelskar han seg i ei gift kvinne, og det går litt att og fram, før han tek henne (og dottera dei har i lag) med seg til Nordlandsbygda han er frå. Ho reiser til USA, der dei to eldste borna hennar er, og han får hjelp av August til å skaffa seg pengar til USA-billett sjølv.

Der er litt fleire sider av den historia, men i ein film som dette er det lett å tenkja på andre ting. Her er litt for mykje å irritera seg over. Det er eit kontinuerleg og massivt overspel frå skodespelarane. Alle prøver å snakka nordnorske og trønderske dialektar, og ingen andre enn dei innfødde greier det. Verst er Marita Lagerkrantz, ei svensk skodespelarinne som spelar Lovise Margrete, kjærasten til Edevard. Her er mange flotte naturbilete, men scenene med folk i er visuelt dårlege. Fargebruken er trist - dette er eit Noreg i grått, brunt og grønt. Filmen viser igjen at det svært sjeldan vart bygd nye hus i Noreg på 1800-talet - så godt som alle husa i filmen er gamle og falleferdige. Helge Jordal ser ut som både Kasper og Jesper og Jonatan. Kvar gong ein båt siglar nær land, spring det ein flokk unge og eldre på land, for å halda følgje med båten. Det vert som ein kortversjon av Hurtigrute-programmet til NRK, det einaste som manglar er at det på halvparten av knausane står eit blandakor og framfører av slagerane til Elias Blix.

Det er altså ikkje noko å skryta av, dette heller. Det var visst slik norsk film var i åtti-åra, mykje skrik og lite ull.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Yngve Knausgård: The Aller Værste! Materialtretthet (2011)

2012-01-17T15:53:00.003+01:00

Endå ei bok om ei av topp ti-platene i kåringa til Morgenbladet, og endå ei bok eg kan kjenna meg igjen i. Denne boka handlar sjølvsagt om The Aller Værste! og den aldeles klassiske LP-en Materialtretthet, men det handlar like mykje om Knausgård. Han veks opp i Arendal, les musikkaviser og skjønar fort at The Aller Værste! er eit band som passar for han. Han las mykje om dei, og om andre band, og visste mykje om dei fleste band før han høyrde musikken deira. Interessante program på radio var det lite av, det einaste var ein time Pop Spesial kvar onsdag.

Det var slik eg hadde det. Eg hadde ikkje råd til å kjøpa alle platene eg hadde lyst på, men eg las musikkaviser om og om igjen. Og eg høyrde på Radio Luxembourg nokre kveldar kvar veke, i alle fall dei kveldane me fekk kanalen inn.

The Aller Værste! var ein fantastisk gruppe. Fem medlemmer, fire som skreiv songar, og ein relativt original trommeslagar. Dei spelte på Voss ein gong, på Dalastovo i 1980. Eg var ikkje gamal nok til å koma inn, men det var stort då eg og Helge (av alle!) kom i snakk med Sverre Knudsen på gata i storfriminuttet. Me fekk autograf med klistremerke og greier.

Eg trur denne boka er fyrste gong historia om bandet kjem i bokform, men ute på det store internettet ligg det eit langt og grundig intervju Tore Renberg gjorde med Lasse Myrvold i månadene før han døydde. Det er vel verdt å lesa, i påvente av ein skikkeleg bandbiografi. Det er ikkje det, Knausgård får med det viktigaste, men i ei større bok kan meir seiast. Ein kan til dømes nemna "Hakk", singelen dei gav ut etter at trommeslagaren Ketil Kern hadde slutta, og som var den einaste dårlege plata TAV! gav ut.

Knausgård har intervjua Kern på e-post, dei tre andre, altså Sverre Knudsen, Chris Erichsen og Harald Øhrn, har han møtt og snakka med. Han bruker sitata frå desse intervjua godt, og fyller på med utdrag frå musikkaviser og tekstar frå songane deira. Parallelt med forteljinga om bandet fortel han altså om sitt eige liv. Han flyttar til Bergen midt i 80-åra, etter at TAV! var oppløyst, men at han var i heimbyen deira prega han. Eg hadde (og har) det på same måten - omtrent kvar gong eg kryssa Nygårdsgaten svirra det ei tekstline om å vera i ville Vesten i hovudet mitt.

Knausgård var på gjenforeiningskonserten til TAV! på Hulen i 1990. Der var eg òg, og eg såg dei òg i 1984 og 1999 - fine konsertar heile vegen. Boka til Knausgård sluttar med konserten i 1990. For han er Materialtretthet ei plate som har fulgt han heile livet. Eg har ikkje hatt eit like intenst forhold til plata, men eg høyrer ofte på ho, og det er like stas kvar gong. Ei klar topp tre-plate på mi liste. At ho ikkje kom høgare enn sjetteplass på Morgenbladet si liste er altså berre litt feil.

Guffen tilrår.

Fleire bøker om Morgenbladet topp 100:
Gro Dahle: Knutsen og Ludvigsen. Juba Juba (2011)
Christer Falck og Marius Lien: Morgenbladet topp 100 (2011)
Bernt Erik Pedersen: Kjøtt. Kjøtt (2011)
Stig Sæterbakken: De Press. Block To Block (2011)

Graham Bowley: No Way Down (2010)

2012-01-15T09:00:00.001+01:00

K2 er det nest høgste fjellet i verda, 8611 moh. Det er eit langt finare fjell enn Mount Everest, og eit langt farlegare fjell å klatra. Denne boka fortel om ein dag det gjekk heilt gale.

I august 2008 låg rundt tretti klatrarar i leir fire, nær tusen høgdemeter under toppen. Før det vart myrkt la dei ut på den siste etappa, men ting skar seg fort. Dei som skulle ha starta nokre timar før dei andre, for å leggja ut tau dei andre kunne halda seg i, hadde misforstått. Dei la ut tau altfor tidleg, slik at klatrepassasjen The Bottleneck bar namnet sitt med rette. Her vart det lange køar, framdrifta var altfor dårleg, slik at bortsett frå ein baskisk klatrar som kom seg tidleg opp på dei siste snøbakkane mot toppen, var det ingen som hadde sjanse til å koma seg ned att til leir fire før det vart myrkt. Dei vurderte det likevel som mogeleg, alle hadde hovudlykter, og dei kunne jo halda seg i taua nedover.

Bortsett frå at det altså gjekk gale. Etter flaskehalsen går ruta langs ein travers under nokre enorme snø- og isskavlar, og her døydde to klatrarar på veg opp - den eine løyste seg ut frå tauet for å passera ein annan klatrar, og miste fotfestet. Den andre prøvde å redda han fyrste. På veg nedover gjekk det eit ras her, som tok med seg den norske klatraren Rolf Bae, og som òg kappa tauet i to. Klatrarane som framleis var høgare enn dette punktet fekk altså store problem med å koma seg ned, og nokre sleit òg med å finna nedgangen mot denne traversen. I alt døydde elleve klatrarar, og det kunne fort vorte fleire. Ein nederlandsk klatrar overlevde to netter ute på fjellet, og vart berga etter at folk i basecamp såg han i kikkert.

Det var altså nokre dramatiske dagar, og den amerikanske journalisten Graham Bowley fortel dette på ein fabelaktig måte. Han har ein nøktern skrivestil, han ser at materialet er dramatisk nok i seg sjølv, utan at han treng å skriva med store ord og bokstavar. Han går detaljert til verks, skriv om dramaet time for time. I starten er det mange namn å halda styr på, men etter kvart går det greitt. Han skriv at det er uråd å vita alt som skjedde, men han har intervjua så mange som råd av dei som var på og ved fjellet. Han får godt fram korleis klatrarane vert dregne mot eit så farleg fjell, korleis mange av klatrarane er så sjølvopptekne at dei tek risikoen det er å vera på K2, utan omsyn til kone og små ungar heime, og han får godt fram korleis sjølv dei mest sindige kan missa oversikta i så tynn luft.

Guffen tilrår.

Relatert bok på kulturguffebloggen:
Jon Krakauer: Into Thin Air (1997, om liknande marerittdagar på Mount Everest)

Stig Sæterbakken: De Press. Block to Block (2011)

2012-01-13T14:37:00.002+01:00

De Press var eitt av dei fyrste banda eg var på konsert med, og det aller fyrste som ikkje kom frå Voss. Eg trur det var seint i 1980, men det kan henda eg bommar litt. Og det er heller ikkje så nøye, viktigare er det at eg ikkje hugsar stort anna enn at vokalist/bassist Andrej Nebb hadde bra etniske bukser, og at me syntest det var ein finfin konsert. Bror min kjøpte debutsingelen deira, fekk bandmedlemmane til å signera han. Me kjøpte òg dei seinare platene deira, og las om dei i aviser, men fleire De Press-konsertar vart det ikkje, i alle fall ikkje før ein eller ann gjenforeiningsturne i 90-åra.

Dei gav ut to LP-ar, som begge er glimrande. Spesielt fyrsteplata, Block to Block, er god, og er nok ei av platene eg sjølv ville nemnt som ei av dei ti beste norske. Slik gjekk det òg då Morgenbladet nyleg kåra dei hundre beste norske platene. Dei fekk, saman med Falck Forlag, ti forfattarar til å skriva korte bøker om dei ti øvste på lista. Dette er altså ei av dei bøkene.

Det er mykje nostalgi i denne boka, både for Sæterbakken og meg. Eg lever utan platespelar, og har ikkje høyrt desse platene på lenge. Sæterbakken skriv mellom anna om korleis det var å sjå De Press som femtenåring, og der kjenner eg meg godt att. Han går deretter gjennom den korte historia til bandet, og siterer flittig frå ulike intervju. Nokre av desse er frå musikkaviser, og eg kjende att fleire av desse - det seier litt om korleis me las musikkaviser på den tida. Andreplata, Product, anar eg ikkje når eg høyrde sist. Men Sæterbakken siterer nokre liner frå opningssongen "The Fatal Day", og vips - heile songen er tilbake.

Det handlar like mykje om De Press som om Block to Block i denne boka. Sæterbakken skriv godt og rosande om både band og plata, og han bruker si eiga historie godt. Han skriv om korleis han sommaren 1980 fyrste gong fekk høyra Joy Division, og peikar på dei opplagde parallellane mellom dei to gruppene. Begge var svært store i heimlanda sine, begge gav ut to LP-ar, begge gav ut den andre av desse LP-ane etter at gruppa var oppløyst, og begge laga musikk som held seg godt i dag.

Boka sluttar med ein samtale mellom Sæterbakken og Nebb sommaren 2011. Tretti år tidlegare hadde Sæterbakken og ein kamerat intervjua Nebb for NRK, også det i Lillehammer, men denne gongen snakkar dei seg gjennom Block to Block, samstundes som plata surrar i bakgrunnen. I starten seier Nebb litt for lite, kanskje av di Sæterbakken seier for mykje, kanskje av di han treng litt tid på å verta varm, men etter kvart vert det ein fin og god og tidvis morosam samtale.

Guffen tilrår.

Fleire bøker om Morgenbladet topp 100:
Gro Dahle: Knutsen og Ludvigsen. Juba Juba (2011)
Christer Falck og Marius Lien: Morgenbladet topp 100 (2011)
Yngve Knausgård: The Aller Værste! Materialtretthet (2011)
Bernt Erik Pedersen: Kjøtt. Kjøtt (2011)

William Rodney Allen: The Coen Brothers Interviews (2006)

2012-01-12T15:03:00.002+01:00

Det er stas å sjå Coen-filmar, og film er sikkert best på kino og alt det der, men det er kanskje like stas å sjå filmane på dvd. Der er det jamt over litt ekstramateriale, og gjerne eit intervju med dei to brørne. Dei er alltid i form. Heller ikkje her kvir dei seg for å dikta litt, ein skjønar fort at ein må ta mykje av det dei seier med litt salt.

I denne boka er her 27 intervju med minst ein av dei to. Nokre er berre korte, andre er lengre, dei aller fleste er gode. Det eldste intervjuet er frå 1985, det ferskaste frå 2004. Det vil seia at den ferskaste filmen dei snakkar om er The Ladykillers, medan nokre filmar er tema for fleire av intervjua. Det er flest intervju om Fargo og Lebowski, og i desse vert det, ikkje uventa, ein del repetisjonar.

Det er ikkje berre filmblad eller filmnettsider som intervjuar dei. Her er intervju frå aviser, og frå all slags blad. To av dei lengste - og beste - intervjua kjem frå lett uventa blad som Vogue og Playboy.

Coen-brørne likar dårleg å verta intervjua. Dei diktar altså opp litt, og for intervjuarane må det vera krevjande å vita om dei snakkar sant eller ikkje. Det er eit gjennomgåande trekk at dei går rundt grauten, det er ikkje alle spørsmål som får presise svar. Det vert òg støtt nemnt at dei har tilnærma telepatisk kontakt, den eine fullfører setningar den andre er i gang med.

Det er ein fryd å lesa mange av intervjua, eit par gonger lo eg høgt. Dei køddar mykje med seg sjølv og om filmane og manusa sine, dei køddar litt mindre med skodespelarar og andre dei nyttar ofte, medan folk som ikkje har vore på innsida like lenge som regel får ein god omtale. Boka har ein glimrande og innsiktsfull introduksjon, noko som slettes ikkje er sjølvsagt.

Nokre smaksprøvar:
Om korleis John Turturro lett kan verka italiensk, jødisk eller meksikansk:
Joel: Yeah, John does get cast in a lot of those parts. He's very specifically ethnic, but it's very hard to tell ... which one.

Om å spela inn Raising Arizona, der ein familie har fått femlingar:
Joel: We had the baby pit - a big padded pit that they were tossed into when we weren't using them.
Ethan: Whenever we needed a baby, we reached into the pit and grabbed one. it was kind of like barbecue pit.

Om The Man Who Wasn't There:
Joel: We're doing a movie about a barber in northern California in the early 1940s.
Ethan: There's more to it than Jowl lets on. He actually is a barber, but he's interested in getting into dry cleaning.

Om korleis Billy Bob Thornton gjekk langt inn i rolla som frisør i den filmen:
Playboy: On the set, Billy Bob Thornton was giving real haircuts to extras and crew members. Did you get one?
Ethan: Are you kidding?
Joel: No way. We had to hire someone to fix the haircuts he was giving people.

Guffen tilrår.

Meir Coen på kulturguffebloggen:
Blood Simple (1984)
Raising Arizona (1987)
Miller's Crossing (1990)
Barton Fink (1991)
The Hudsucker Proxy (1994)
Fargo (1997)
The Big Lebowski (1998)
O Brother, Where Art Thou? (2000)
The Man Who Wasn't There (2001)
No Country for old Men (2007)
Burn after reading (2008)
A serious Man (2009)
True Grit (2010)

Christer Falck og Marius Lien (red.): Morgenbladet topp 100 (2011)

2012-01-04T22:12:00.003+01:00

I fjor inviterte Morgenbladet 100 norske musikarar til å vera med på å kåra dei beste norske platene gjennom tidene. Musikarane laga kvar si liste med ti favorittalbum - plata dei likte best fekk ti poeng, den nest beste fekk ni poeng, osb. Morgenbladet talde sjølv ned mot vinnaren, som vart offentleggjort i desember, viss eg hugsar rett.

Det er uråd å skriva om denne boka utan å kommentera utvalet av plater. For sjølvsagt er det mange feil på lista. Eg kjenner ikkje alle platene på lista, langt derifrå, men nokre av dei platene eg kjenner skulle aldri ha vore der. Verre er det med alle manglane - kvar er The Beste? Kvar er Stein Torleif Bjella? Kvifor er det berre ei Jaga Jazzist-plate med, og korleis i alle dagar er ho heilt nede på 94. plass? Og kvifor er berre fem av platene til Motorpsycho med, og kvifor er korkje Timothy's Monster eller, verst av alt, Demon Box på topp ti? Demon Box kjem heilt nede på 21. plass, og det er jo heilt meiningslaust. Ein kar på eit Motorpsycho-forum sa det ganske presist: "This means that there have been 20 albums released in Norway that are better than Demon Box. This is not true; these people are idiots"

Likevel - det er vel litt av poenget med slike lister, det at folk er usamde. Einaste måten ein kan verta samd med ei slik liste er om ein lagar heile lista sjølv, og sjølv då ville ein truleg finna noko å retta på dagen etterpå.

Boka har to delar. I den fyrste og lengste delen kjem det korte tekstar om dei 100 platene på lista. Desse er gjerne på ei halv side; på den motståande sida er det reine fakta om plata. Tekstane er skrivne av journalistar, forfattarar og musikarar, og her er mange fine. Nokre skriv om korleis platene var (og eventuelt har vore) viktige på eit eller anna tidspunkt i livet deira, andre går meir inn i musikken og/eller tekstane på plata. Til slutt, i ein avsluttande del, vert listene frå dei 100 musikarane lista opp.

Det er ei heilt grei bok. Det er altså vanskeleg å ikkje vera usamd i utvalet, men det er òg vanskeleg å ikkje finna omtale av ei ukjend plate du får lyst til å høyra.

Guffen tilrår.

Fleire bøker om Morgenbladet topp 100:
Gro Dahle: Knutsen og Ludvigsen. Juba Juba (2011)Yngve Knausgård: The Aller Værste! Materialtretthet (2011)
Bernt Erik Pedersen: Kjøtt. Kjøtt (2011)
Stig Sæterbakken: De Press. Block To Block (2011)

Zlatan Ibrahimovic og David Lagercrantz: Jeg er Zlatan (2011)

2012-01-04T10:19:00.002+01:00

Bøker om fotballspelarar, eller idrettsutøvarar generelt, er oftast traurige greier. Det er ein sjanger det er lett å le av, og det er sjeldan det dukkar opp bøker utanom det vanlege. Dette er ei slik bok, men så er jo òg Zlatan ein fotballspelar utanom det vanlege.

Han har uvanleg god teknikk, uvanleg god balanse, og uvanleg stor vinnarvilje. Han har sterke meiningar og eit heftig temperamant, som ofte kjem på kant med trenarar eller andre med makt. Det er ikkje tilfeldig at han har spelt i fem europeiske toppklubbar, og at han berre ved eit høve har spelt tre sesongar for det same laget. Men det er heller ikkje tilfeldig at han har vunne ligagull åtte sesongar på rad, i tre ulike land.

I boka verkar han nesten like frittalande som elles. Boka er skriven i ein munnleg og personleg stil, der han ofte vender seg direkte til lesaren med setningar som "eg lovar", eller stiller oss spørsmål. Han skriv ofte nedsetjande om folk han ikkje likar. Hasse Borg, direktør i Malmø FF då Zlatan spelte der, går til dømes frå å vera ein kjernekar til å vera ein drittsekk, då det omsider går opp for Zlatan at Borg tenkjer meir på klubben enn på Zlatan. Pep Guardiola, trenar i Barcelona, får heller ikkje rosande omtale.

Nokre fotballspelarbiografiar skriv ofte altfor detaljert om altfor mange kampar. Slik er det ikkje her. Dei gongene han skriv om kampar, er det dei viktige, dei avgjerande kampane han nemner. Han skriv mykje meir om personar i dei ulike klubbane, og om personar han møter utanfor fotballen. Mest skriv han sjølvsagt om seg sjølv, og om korleis han lærer og utviklar seg heile tida. Han framstår som rimeleg arrogant, og er klar over det.

Boka opnar med svært gode skildringar frå oppveksten i Rosengård, ein fattig bydel i Malmø. Han var berre to år då foreldra skilde lag, og han veks opp dels hjå mora, dels hjå faren. Ingen av stadene er det noko velstand å snakka om. Faren drikk for mykje, og slit òg med krigen i Jugoslavia - faren er bosnisk, mora er kroat. Han er småkriminell, og sjølv om han i dag er ekstremt velståande, strekar han ofte under at han ikkje har gløymt røtene sine. Han gjennomfører ei slags klassereise, men ho er ikkje heilt gjennomført. Han møter dei rikaste av dei rike, men oppfører seg framleis som om han var blant sine eigne i Rosengård.

Guffen tilrår.

Meir fotball på kulturguffebloggen:
Odd Iversen og Odd Vanebo: Fotball er mitt liv (1975)
Andreas Hompland: Sogndal e laget (1982)
The Gooner (Arsenalfanzine, 1987- )
Ola Chr. Nissen: Mini (1992)
Alex Fynn og Kevin Whitcher: Arsenal (2009)
Peter Storey: True Storey (2010)

Jon Krakauer: Eiger Dreams (1990)

2012-01-01T20:00:00.001+01:00

Jon Krakauer vart tidleg hekta på klatring. Han hangla seg gjennom universitetet, arbeidde litt på og mest av som snikkar, og brukte det meste av tida si til fjells. Etter kvart la han vekk snikkarverktyet, og prøvde med hell å verta frilansskribent. Han skreiv mellom anna ofte for bladet Outside, og har etter kvart gjeve ut fleire bøker.

Denne boka er ei samling artiklar, der dei fleste stod i Outside. Det er ei finfin bok. Emna varierer, her finst eigne turrapportar, her finst portrett av fargerike klatrarar, her er ein artikkel om canyonar i ørkenen i det sørvestlege USA, og her er litt til. Dei aller fleste artiklane er gode, unntaket må vera ein altfor lang artikkel om korleis det er å liggja verfast i eit telt i dagevis.

Det er ikkje berre språk og emne som er bra hjå Krakauer. Han byggjer òg opp artiklane sine på ein glimrande måte. Han kan opna med det dramatiske høgdepunktet, eller han kan opna med reine fakta om staden han skriv om. Han skriv fleire gonger om turar og område i Alaska, der han sjølv fann ei ny rute til fjellet Devils Thumb, og der han snudde på veg opp til Denali (eller Mount McKinley), det høgste fjellet i Nord-Amerika. Her skriv han òg ein fantastisk artikkel om dei rivaliserande pilotane som flyg klatrarar inn på breen under Denali.

Så det er stas å vera i naturen med Krakauer. Og etter ei jol som denne, der veret var trist omtrent heile tida, så vert lysta til å reisa til fjells endå større, etter å ha lese denne boka.

Guffen tilrår.

Meir Krakauer på kulturguffebloggen:
Into the Wild (1996)
Into Thin Air (1997)

Marit Eikemo: Samtale ventar (2011)

2011-12-30T09:08:00.001+01:00

Dette er ei fin bok. Hovudpersonen, Elisabeth Brenner, er ein journalist på attføring, og ho har fått eit oppdrag som verkar rimeleg overkomeleg. Ho skal reisa til Einvik, for å samla inn dialektprøvar for ein stipendiat på universitetet. For ein tidlegare journalist må det vera heller enkelt, det handlar stort sett om å kontakta folk, og få dei til å snakka om kva som helst i nokre minutt. Ho greier ikkje dette, tida går i staden med til å vera på Facebook, drikka, og å utsetja heile greia. Hadde Ivar Aasen vore like tafatt, hadde han aldri vorte ferdig.

Ho er altså på attføring, og då boka startar verkar det som om ho er på veg opp. Slik er det ikkje, ho er snarare på veg nedover. I Einvik vert ho ein alle veit om, etter at ho vart intervjua av lokalavisa, og fleire lurer på kvifor det kan ta så lang tid å få gjort det ho skal. Dette likar ho dårleg, ho er heile tida oppteken av kva andre meiner om ho, og er redd for at dei får eit dårleg inntrykk av ho. Er ho heime hjå folk er ho altfor oppteken av seg sjølv. Og av bryllaupsbileta som heng på veggen hjå dei ho vitjar.

Ho får høyra mykje rart når ho snakkar med folk. Det er flott med bøker som tek uventa vendingar, og her kjem det ei slik då ho intervjuar ein lokal mann. Han fortel heilt uoppfordra om då han gjekk på ungdomsskulen, og forgreip seg på ei dauddrukken jente i klassen. Brenner er heilt ute av stand til å vri samtalen over på noko anna, ho skjønar at dette er eit opptak ho ikkje kan bruka, men ser ut til å gle seg over all slik informasjon. Ho kvir seg ikkje for å nemna det for andre, når ho får høyra at ein av karane i bygda er impotent, er det heilt greitt for ho å seia det vidare.

Eikemo skriv svært godt, og fortel heile historia på ein god måte. Brenner får ein stadig større omgangskrins i Einvik, og får stadig vita meir om fleire, men me som les boka får ikkje vita mykje om Brenner. Det kjem nokre hint om fortida hennar, men det er alt. Og det er bra.

Guffen tilrår.

Meir Eikemo på kulturguffebloggen:
Arbeid pågår (2009)

Edmund Austigard: Solskinsbussen (2011)

2011-12-28T20:51:00.000+01:00

Eg har lese ei bok av Austigard tidlegare, Taxi for B.A. Beckstrøm - eller kunsten å danse på furu, og denne boka stadfesta det inntrykket eg fekk av han der: Han skriv godt, og han kan skapa humoristiske situasjonar, men han dreg dei ikkje langt nok ut. Der eg ventar at dette var ein slags introduksjon til noko retteleg morosamt, viser det seg i staden at det var alt.

Ta til dømes ein scene tidleg i denne romanen. Me er i 1944, og fire personar hoppar ut i fallskjerm ein stad over Ryfylke. Dei landar alle i ei våt myr, der dei vert ståande fast til livet. Ein glimrande situasjon, slik eg ser det, og ein situasjon Austigard kunne gjort langt meir ut av. I staden kjem dei seg laus relativt raskt, i alle fall tre av dei.

Det finst nokre liknande døme i boka. Austigard er langt betre når han skriv alvorleg. Den namnlause eg-forteljaren i boka har budd nokre år i USA, men kjem no heim for å vera med i krigen. Han har òg ei høne å plukka med dei velståande naboane frå oppveksten, der har i ei årrekkje vore ein grensetvist, noko som truleg skuldast at naboane veit at der ligg verdfulle mineralar i området dei kranglar om. Naboane er like godt tyskarvenlege, men når freden er like rundt hjørna, reknar hovudpersonen med at naboane kjem til å endevenda heimgarden hans, for å finna eit brev som stadfestar at faren faktisk betalte ned heile gjelda, og at halve mineralområdet difor er hans.

Eg-personen er altså heimvend norskamerikanar, og han funderer mykje på alt som har endra seg dei 16-17 åra han har vore borte. Det er her Austigard er best, han skriv godt om det å høyra til ein stad, og om korleis kjærleiken og nærleiken til denne staden kan verta større når ein er langt vekke.

Guffen er lunken.

Meir Austigard på kulturguffebloggen:
Jarl Austigard og Edmund Austigard: Jakta på bjednekniven (2009)

Per Petterson: I kjølvannet (2000)

2011-12-26T09:32:00.003+01:00

Me budde nokre år midt i Volda sentrum. Tvers over vegen, eller gata, låg Haugen bok, ein finfin bokhandel. Ei av dei gode sidene deira var at dei alltid hadde lagersal i kjellaren. Der var sjølvsagt mykje skvip, der låg alltid ein førti-femti ulike kokebøker, men der var òg mange godbitar. Eg fann denne boka i kjellaren der. Eg har sans for Petterson, men boka har likevel fått stå i fred fram til no.

Hovudpersonen i boka, Arvid, ser ut til å vera i slekt med Petterson. Han er forfattar, og har nyleg fått fleire slag. Sambuaren har teke med seg dei to døtrene deira og flytta frå han, og det verkar som om han har forbod mot å treffa dei. Verre er det at han nyleg har mist foreldra då ein danskebåt kom i brann. Namnet på båten vert aldri nemnt, men ein skal vera bra historielaus om ein ikkje får assosiasjonar til Scandinavian Star. Petterson miste fire familiemedlemmer då den båten brann, mellom anna foreldra.

Det sentrale i boka er korleis Arvid prøver å reisa seg etter alt som har skjedd. Han er langt nede i opninga av boka, men reiser seg gradvis. Han finn seg (truleg) ein ny kjærast. Han slettar alt han har skrive, og tek heller utgangspunkt i nokre nye og glitrande avsnitt han har skrive. Boka sluttar difor heller optimistisk, han har òg fått eit nærare forhold til bror sin, den einaste familiemedlemmen han har igjen.

Boka har ein fin tittel. Arvid er i ei rekkje kjølvatn - det spelar sjølvsagt på båtulukka, men handlar òg om korleis han på sett og vis er i sitt eige kjølvatn, han prøver å ta seg sjølv igjen, å finna attende til det livet han hadde før. Og det handlar ikkje minst om forholdet mellom Arvid og faren. Dei var ulike, og hadde ikkje noko nært forhold, men det er heilt tydeleg at Arvid saknar faren, og at han gjerne ville ha kjent han betre. Han drøymer om faren, og han snakkar om han rett som det er.

Guffen tilrår.

Meir Petterson på kulturguffebloggen:
Jeg forbanner tidens elv (2008)

Jackie Brown (1997)

2011-12-23T08:57:00.000+01:00

Denne filmen avslutta VHS-festivalen. Ei heilt grei avslutning, men ikkje noko meir.

Ordell Robbie (Samuel Jackson) er småkriminell, og får hjelp av flyvertinna Jackie Brown (Pam Grier) til å smugla pengar frå Mexico til USA. Politiet finn ut kva som skjer, men har ikkje prov som kan knyta Robbie til pengesmugling og våpenhandling. Brown foreslår at ho kan lokka han i ei felle, men planlegg samstundes å lura politiet, slik at ho kan stikka av med alle pengane sjølv. Det går sånn nokolunde etter planen, både Robbie og eit par andre misser livet, medan politiet under tvil bit på dekkhistoria til Brown.

Filmen er regissert av Quentin Tarantino, og det er ikkje den beste filmen hans, dette. I andre filmar er dialogen langt betre, her er det meir på det jamne. Det er òg rimeleg opplagt kva som kjem til å skje, her er ingen store uventa vendingar. Skodespelet er derimot bra, både Jackson og Grier er gode, og Robert DeNiro glitrar òg som den tafatte og dumme medhjelparen til Robbie. Musikken i filmen er òg glimrande.

Guffen er lunken.

Buzz Aldrin, hvor ble det av deg i alt mylderet (2011)

2011-12-21T09:49:00.000+01:00

Buzz Aldrin, hvor ble det av deg i alt mylderet, skriven av Johan Harstad, er ei av dei nyare norske bøkene eg har likt best. Eg såg difor fram til denne fjernsynsserien, og eg vart ikkje skuffa.

Den viktigaste grunnen til det er Pål Sverre Valheim Hagen. Han har hovudrolla som Matias, og det er eit så til dei grader vellukka val. Han er Matias, han spelar så bra at det er vanskeleg å tenkja seg nokon som kunne gjort det betre. Matias er ein tafatt kar, litt redd for å prøva noko nytt, han søkjer etter det trygge, og gøymer seg bak si eiga oppfatning av Buzz Aldrin: ein mann som var glad og lukkeleg over å vera nummer to. Alle kan ikkje vera nummer ein.

Matias vil gjerne at livet berre går vidare. Han har ingen store ambisjonar - sjølv om alle veit at han har ei fabelaktig songstemme, har han ikkje lyst til å syngja. Han gjer det likevel tre gonger. Ein gong på ein ungdomsskulefest, ein gong på båten til Færøyane, og, heilt til slutt i serien, på ein konsert på Færøyane. Han reiste til Wikipedia saman med bandet Perkleiva, det skar seg på båten over, og han vart verande der eitt år, i ein lettare improvisatorisk psykiatrisk institusjon. Her finn han seg til rette, han har minimal bruk for psykisk hjelp, men ser at han her kan leva eit anonymt liv. Ein snartur tilbake til Noreg gjer han berre tryggare på at han ikkje kan vera der. Han returnerer til Færøyane, og der går det betre. I alle fall tilsynelatande, filmen sluttar med at Matias og fem-seks andre legg ut på båttur til Karibia, og det er langt frå sikkert at dei når målet. Der den eigentlege Buzz Aldrin hadde eit svært NASA-apparat i ryggen, har Matias og reisefølgjet hans berre seg sjølve.

Det er ein fin serie. Det er ikkje som i boka, sjølvsagt, men det er likevel mykje fint. Noko av det beste er filminga, som er smakfull og god. Her er heile tida flotte fargar, av og til ser det heile kunstig ut, som om dei held til i ei drøymeverd. Og Valheim Hagen er her heile tida - han er med i omtrent kvar einaste scene, og han briljerer altså.

Guffen tilrår.

Meir Harstad på kulturguffebloggen:
Ambulanse (2002)
Hässelby (2007)
Darlah (2009)
Osv. (2010)

The Truman Show (1998)

2011-12-18T13:39:00.000+01:00

VHS-festivalen held fram. Ting tyder på at det berre er ein film att på programmet etter denne, men ein veit jo aldri.

Denne er uventa bra, spesielt når ein tenkjer på at Jim Carrey har hovudrolla. for ein gongs skuld har han fått beskjed om å vera skodespelar, i staden for å vera ein nisse som skal gjera rasande festlege grimasar heile tida. Han spelar Truman Burbank, som heile livet har hatt hovudrolla i eit realityshow. Livet hans vert vist nonstop på ein eigen fjernsynskanal, og alle rundt han er skodespelarar. Han bur i eit enormt fjernsynstudio, med hus og natur og himmel og hav. Gradvis skjønar han at alt ikkje er som det er, trass i at både kona og bestevenen prøver å overtyda han om at alt er OK. Til slutt har han likevel fått nok, og prøver å koma seg vekk utan å verta oppdaga av dei tusenvis av kamera som står rundt om i byen.

Kvifor vil folk vera med på realityshow? Og viktigare - kvifor orkar folk å sjå på det? Det kunstige i det heile vert understreka av kulissane i byen Truman bur i. Det er så nymåla og reint og sterilt at det heile minner om Celebration, denne Disney-byen i Florida der alle farar i det amerikanske samfunnet er luka vekk. I filmen er alle kikkarar, det mest interessante er korleis det går med Truman. Spesielt når han prøver å flykta sit folk som fjetra, og det er som det skal vera når filmen sluttar med at to som har sett på serien uttrykkjer glede over at Truman kjem seg ut, før den eine spør "ok - kva skal me sjå på no"?

Guffen tilrår.

Klaus Langen: Ivar Mortensson Egnund (1957)

2011-12-18T09:48:00.001+01:00

Ivar Mortensson-Egnund var ein av dei mest fargerike målmennene rundt det førre hundreårsskiftet. Han var på god fot med mange av dei andre store målmennene som då levde, og var aktiv på mange område. Han var i seks år redaktør for den svært viktige avisa Fedraheimen. Han gav ut fleire diktsamlingar, og skreiv òg skodespel. I godt vaksen alder utdanna han seg til prest, og arbeidde som prest nokre år, før han brukte det meste av tida si på skriving og omsetjing. Sjølv om han var prest, stod han i religiøse spørsmål eit stykke frå den norske kyrkja, og kan gjerne omtalast som mystikar. Og han var anarkist, han skreiv mykje og ofte om anarkismen, hadde god kontakt med anarkistar i andre land. Bokkafeen på Uffa i Trondheim, Ivar Matlaus, vart kalla opp etter Mortensson-Egnund.

Alt dette, og meir til, står det om i denne biografien. Det burde likevel stått mykje meir. Det er ein heller kort biografi, Langen skriv i eit føreord at han har omarbeidd magisteravhandlinga si til ei folkebok. Kor mykje han har kutta ut veit eg ikkje, men han skriv at han har fjerna alle kjeldetilvisingar, og det er sjølvsagt ein stor minus. Boka burde òg hatt register.

Boka er litt rotete, og kunne gjerne vore langt betre strukturert. Spesielt i kapitla om presten og mystikaren Mortensson-Egnund er det lett å detta av, her verkar det som om Langen anten ikkje har stor nok kunnskap om desse felta, eller som om han ikkje evnar å presentera det på ein folkeleg og forståeleg måte.

Boka kom i serien "Norske biografiar". Tre av dei andre biograferte i denne serien, Blix, Løland og Støylen, har nyleg fått store og (tidvis) solide biografiar. Nokon burde skriva ein ny og grundig biografi om Mortensson-Egnund, og for så vidt om Rasmus Steinsvik, den femte biograferte i denne serien. Inntil vidare er dette den einaste biografien om Mortensson-Egnund. Her er mykje som kunne vore gjort annleis, men her er òg mykje som ikkje står annan stad. Boka er såleis ikkje utan verdi.

Guffen er lunken.

Snow Falling on Cedars (1999)

2011-12-15T09:58:00.001+01:00

Under den lange USA-ferien i 1988 var eg innom mange museum. I eitt av dei, som eg for lenge sidan har gløymt namnet på, og som eg ikkje eingong hugsar kvar låg, var det ei utstilling om korleis japanske amerikanarar vart internerte i konsentrasjonsleirar under den andre verdskrigen. Dette var heilt nytt for meg, og folk eg snakka med sa òg at det var relativt underkommunisert i USA. Konsentrasjonsleirar var noko dei andre, altså tyskarane, dreiv med.

Tilhøvet mellom japansk-amerikanarar og andre amerikanarar dannar bakteppet for denne filmen, som var vist som ein del av VHS-festivalen i den høgst lokale filmklubben. Historia er godt oppbygd, og vert òg fortalt, eller avdekka, på ein finfin måte.

Det heile går føre seg i eit lite fiskarsamfunn i Washington, nordvest i USA. Carl, ein fiskar vert funnen drukna, og med eit sår i hovudet som kan skuldast eit slagvåpen. Den japansk-amerikanske naboen hans, Kabuo, som hadde fiska i det same området den same natta, vert arrestert, mistenkt for å ha teke livet av han andre, og filmen handlar om dei dagane rettsaka varer. Innimellom kjem det mange og lange tilbakeblikk som gradvis viser oss forhistoria. Japanske innvandrarar kunne ikkje eiga jord i Washington, men far til Kabuo fekk likevel munnleg tilslag på eit gardskjøp. Eigedommen skulle førast over på Kabuo då han vart myndig, men kjøpesummen var ikkje heilt nedbetalt då krigen braut ut, og familien vart integrerte. Det mangla berre to avdrag, men då seljaren døydde annulerte kona hans handelen, og selde garden til nokre andre. Denne selde igjen eigedommen vidare til Carl, slik at det var lett å tenkja seg kva motiv Kabuo hadde for å ta livet av Carl.

I rettssaka fortalde kona til Kabuo at Carl ikkje hadde vore uviljug til å selja delar av garden til Kabuo. Natta Carl drukna var det tjukk skodde, og etter at Kabuo hadde hjulpe Carl med eit reservebatteri hadde Carl sagt at det skulle ordna seg med handelen. Dei sa likevel ikkje noko om dette til nokon, dei ville venta til alt var formalisert.

Ishmael, den lokale aviseigaren, var tidlegare kjærast med kona til Kabuo. Ho braut med han, av di det var vanskeleg å ha ein ikkje-japansk kjærast. Han har ikkje kome over dette. Han sit med løysinga på kva som skjedde med Carl den natta han døydde, men bruker lang tid på å finna ut om han skal stå fram med det han har funne ut.

Filmen er glimrande filma. Bileta er flotte, dei bruker naturen i området glimrande, og har òg mange flotte kameravinklar. Det heile går føre seg i eit roleg og fint tempo, der kameraet flyttar seg sakte, og musikken til filmen går òg i det same tempoet. Filmen er basert på ein roman av David Guterson. Boka er (som vanleg) langt betre enn filmen - midt i filmen kjem det nokre litt for lange tilbakeblikk som gjer at framdrifta vert litt for dårleg, men i resten av filmen er det altså mykje bra.

Guffen tilrår.

The Color of Money (1986)

2011-12-12T09:38:00.001+01:00

Den høgst lokale VHS-festivalen held fram, med ein ny film eg kjende frå før. For tre-fire år sidan var eg tredje hjulet på vogna på ein skulesekk-tur til Hareid, og der var det billegsal på gamle filmar. Eg trur det var der eg kjøpte denne, og nokre andre av filmane eg ser no for tida.

Det er ein heilt grei film. I 1961 hadde Paul Newman hovudrolla i The Hustler, der han spelte den unge og litt for ambisiøse biljardhaien Fast Eddie Felson, viss eg hugsar sånn nokolunde rett. Her er Fast Eddie eldre, og langt klokare. Han kjenner alle kodane, men har ikkje lenger godt nok syn til å spela godt. Ein kveld ser han Vincent spela biljard - Vincent er drivande god, men har òg eit altfor stort sjølvbilete. Felson ser mykje av seg sjølv i Vincent, og inviterer Vincent og kjærasten hans med på ei reise rundt i landet, for å læra han opp til å verta ein skikkeleg biljardhai. Det går berre sånn middels, Vincent er for dum til å læra ting skikkeleg, og etter at Vincent endå ein gong har ignorert råda frå Fast Eddie, vert det brot mellom dei. Dei møtest likevel igjen på ei stor turnering, der Fast Eddie slår Vincent i kvartfinala. Vincent fortel etterpå at han tapte med vilje, og at han hadde sett mykje pengar på at Fast Eddie skulle vinna. Dette tek Newman ille opp - målte var å gjera Vincent opp til å verta biljardhai, men akkurat dette gjekk på æra laus.

Det er komplett uråd å lika Vincent, som vert spelt av Tom Cruise. Han står i ein enorm kontrast til Fast Eddie, som er trygg, stø og rimeleg rettferdig. Her er ei rekkje fine scener, mellom anna med mykje god filming frå biljardbuler. Mykje av dette, kanskje heile filmen, burde vore i svart/kvitt.

Guffen tilrår.

Psycho (1960)

2011-12-11T10:02:00.001+01:00

VHS-spelaren er altså på veg ut, og eg ser gjennom nokre videofilmar før spelaren tek heilt kvelden. Eg tok med meg fem-seks filmar inn frå gamlahuset i går, og bad Aslak (6) velja film for meg. Interessant nok valde han denne.

Eg har sett filmen før, for lenge sidan. Eg har sans for Hitchcock, men ser ikkje på denne som den beste filmen hans. Det minner for mykje om ein vanleg kriminalfilm, han byggjer ikkje opp den uhygga ein finn i dei beste filmane hans. Kanskje det kjem av at eg har sett han før, men eg trur ikkje det er einaste grunnen.

Filmen er bygd opp rundt fantasiane til Norman Bates, som ikkje har takla at mor hans tok sjølvmord for ti år sidan, og som framleis oppfører seg som om ho var i live. Av og til vert han mor si, han kler seg ut som ho, og snakkar med seg sjølv. Han driv eit motell med få kundar. Marion Crane, ei ung kvinne som har stole 40 000 dollar frå sjefen sin, sjekkar inn på hotellet ei mørk og regnfull natt, og vert drepen av Bates. Syster til Crane hyrer inn ein privatdetektiv, og han finn ut at Crane budde på motellet. Detektiven vert òg drepen, men systera greier, saman med kjærasten til Marion, å overmanna Bates. Filmen sluttar med at ein psykiater forklarar korleis Bates er skrudd saman, og at ein film treng ei slik detaljert forklaring er ikkje eit spesielt godt teikn.

Guffen er lunken.

Meir Hitchcock på guffekulturbloggen:
Vindu mot bakgården (1954)
North by Northwest (1959)

"Kven skal læra han Ivar å lesa?" (Voss kulturhus, 10.12.2011)

2011-12-10T18:15:00.001+01:00

Eg var djupt skeptisk til dette, og vart diverre ikkje spesielt overraska.

I utgangspunktet er eg sjølvsagt positivt innstilt til arrangement om Ivar Aasen, og det er bra at Lesehug arrangerte eit program om han. Det er ikkje noko løyndom at eg set Aasen og arbeidet hans høgt, og eg kan godt høyra folk snakka varmt om han. Det vert sjølvsagt meir interessant om dei kan koma med noko nytt, om dei kan sjå livet eller arbeidet hans frå ei ny og anna vinkling, men er det gode foredragshaldarar kan det godt vera lite nytt.

Her var det lite nytt. Rut Tellefsen snakka i rundt ein time om Aasen, og med to unntak var det berre gamalt nytt. Berre to gonger kom ho altså med eigne vurderingar, og dei vurderingane var i tillegg heller skrale. Ho opna med det mora skal ha sagt då ho låg for døden - kven skulle no læra han Ivar å lesa? Han var tre år gamal, og Tellefsen kvir seg ikkje for å tolka dette som at Aasen alt då viste at han var ekstremt oppegåande, og at mora var redd for at han ikkje skulle få brukt evnene sine. Viss det nokon gong vart sagt, kan det like godt tyda at ho visste at det var lite skulegang som venta, og at ho visste at han ville ha nytte av gode kunnskapar om lesing og skriving. Men i og med at skrive- og lesekunne var ålment utbreitt tidleg på 1800-talet, er det rart at ho var så uroleg for at han ikkje skulle læra det. I alle fall viss ho meinte at han var oppvakt.

Det hadde knapt gått eitt minutt før Tellefsen fortalde om korleis ho hadde fått interesse for Aasen: Ho hadde kome over boka Ivar Aasen i kvardagslivet, av Anders Hovden. Det er ei lita bok, med nokre fakta, mange anekdotar, og mange varme takkar til Aasen, som gav Hovden mykje økonomisk støtte då Hovden var fattig bondestudent. Tellefsen tek alt Hovden seier for god fisk, og kvir seg ikkje for å bringa alt ukritisk vidare. Det er gale nok, men verre vert det når ho mot slutten fortel at ho på eit bibliotek kom over boka Ivar Aasens kropp, skriven av ein kar med eit engelsk namn. Det er tydeleg at Stephen Walton var heilt ukjent for henne, ho funderte på om han kunne vera engelsk, og måtte sjekka på Wikipedia. Ho vitsar med boka hans, ho sa fleire gonger at boka var på 799 sider, og det var heilt tydeleg at ho meinte at så tjukke bøker var noko drit. Dessutan var det så rar kapittelinndeling i boka, Walton opnar med eit kapittel om føtene til Aasen, og arbeider seg oppover. Og det var eit rart sitat i innleiinga, Walton meinte at boka var sympatisk innstilt til Aasen, men ikkje til Aasen-kulten. Jaja, så veit me det, sa Tellefsen, og rista på hovudet.

Det kan henda at eg er heilt utanfor målgruppa til Tellefsen. Eg drog snittalderen kraftig ned, og mange av dei rundt meg smilte og lo av det ho sa. For meg var ho heilt utan komisk talent, i det heile var ho uventa dårleg på talarstolen. Når ho siterte frå Hovden (eller andre) gjorde ho v-teikn med begge hendene, før og etter sitatet. Dette skulle truleg illudera hermeteikn, og kan til nød passera - verre var det at ho av og til like godt stakk ein finger i lufta for å teikna spørjeteikna i sitata.

Ho la seg altså rett opp i senga til Hovden. I dette foredraget var Aasen ein lite sosial pusling som ofra seg for målsaka, ein som eigentleg ville ha gifta seg og hatt familie og levd eit heilt anna liv, men som ofra si eiga livslukke for at landet skulle få sitt eige språk. Ho kunne ha gått annleis til verks, og då tenkjer eg ikkje berre på at ho burde brukt Walton og Djupedal og Venås, og kanskje andre av dei som nyleg har skrive om Aasen. Ho kunne ha hatt eit langt betre strukturert manus, der ho gjerne kunne ha fletta inn nokre eigne observasjonar og tankar. Og ho burde ikkje vore like fiksert på å fletta inn referansar til Ibsen og Hamsun og Ole Bull og Edvard Munch og Wergeland og alle dei andre. Aasen står godt på eigne bein; det gjorde ikkje dette programmet.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Aasen på kulturguffebloggen:
Ivar Handagard: Ivar Aasen (1956)

Meir Hovden på kulturguffebloggen:
Anders Hovden: Attersyn (1943)

Meir Lesehug på kulturguffebloggen:
Vidare enn Voss. Johannes Gjerdåker 75 år (Voss kulturhus, 15.9.11)

The Unknown Marx Brothers (1993)

2011-12-10T09:45:00.001+01:00

Gode grunnar til å sjå akkurat den filmen: VHS-spelaren syng på det aller siste verset, og der ligg ei øskje med til dels ubrukte VHS-filmar i gamlahuset. Filmane i den øskja ser ut til å vera høgst ujamne, men denne filmen var i alle fall verdt å sjå.

Filmen tek oss med gjennom heile karriera til Marx-brørne. Det vert som ei amerikansk suksesshistorie, dei veks opp i fattigdom i New York, og endar opp som velståande skodespelarar i California. For nokre (få) av oss er det meste her kjend frå før, men det som gjer filmen sjåverdig er at her er ei mengd ukjende klipp, stort sett frå fjernsyn. Filmen handlar lite om Zeppo og Gummo, det er dei tre andre som viser best att, og på fjernsyn er dei løgnare enn på filmane. Alle tre improviserer glimrande, og ikkje minst viser dei at dei har suveren kontroll på kva som er morosamt.

To timar med ein smilande munn, og av og til ein rungande latter. Det einaste minuset er at filmen stoppar litt brått.

Guffen tilrår.

Mykje meir Marx på kulturguffebloggen:
Filmar:
Cocoanuts (1929)
Animal Crackers (1930)
Monkey Business (1931)
Horse Feathers (1932)
Duck Soup (1933)
A Night at the Opera (1935)
A Day at the Races (1937)
Room Service (1938)
At the Circus (1939)
The Big Store (1941)

Bøker:
Harpo Marx/Richard Barber: Harpo Speaks (1961)
Hector Arce: Groucho (1979)
Maxine Marx: Growing Up with Chico (1980)
Robert Dwan: As Long as they're laughing (2000)
Paul Duncan (red.): Marx Bros (2007)
Andrew T. Smith: Marx and Re-Marx (2009)
Roy Blount jr.: Hail, Hail, Euphoria! (2010)

The Last Place On Earth (1985)

2011-12-08T10:05:00.001+01:00

Denne fjernsynsserien, som eg trur eg såg litt av midt i 80-åra, handlar om kappløpet mot Sydpolen. Dei to hovudaktørane, britiske Robert Falcon Scott og norske Roald Amundsen, kom inn i kappløpet på heile ulikt vis. Scott var heile tida open om kva han ville, medan Amundsen ikkje gjorde det kjent at Sydpolen var målet hans før etter at han hadde reist frå Noreg. Scott hadde vore langt inne i Antarktis før, for Amundsen var dette nytt land. Scott trudde på dei engelske metodane, som stort sett var å gå til fots; Amundsen samla kunnskap hjå eskimoar på Grønland. Scott la planar undervegs; ekspedisjonen til Amundsen var planlagt i detalj.

Serien handlar mykje om dette, altså om motsetnadene mellom dei to. Av og til vert det for tydeleg. Scenene frå overvintringa i Antarktis, altså perioden før sjølve turen mot Sydpolen tok til, viser dette godt. I den britiske leiren spelar dei fotball og leikar seg; i den norske leiren arbeider dei heile tida for å gjera utstyret betre. Under turen til Sydpolen går det gradvis opp for Scott at det hadde vore lurare å lært seg betre skiteknikk, å bruka hundar i staden for hestar, og å leggja inn langt større marginar. Amundsen hadde skjønt dette - han brukte hundar, hadde med seg fire kompetente skiløparar, og hadde store marginar i matrasjonane. Legg til at han hadde langt lettare sledar, langt betre utstyr, og det vert heller tydeleg kvifor det gjekk som det gjekk. Amundsen kom fram ein månad før Scott, og overlevde turen. Scott kom fram, men alle fem i polpartuet hans døydde på heimvegen.

I etterkant presenterte Amundsen turen som ein grei ekspedisjon. Den siste veka Scott levde låg han verfast i teltet, og han brukte denne tida på å skriva brev til familie og hjelparar. Han skreiv òg eit brev til ålmenta, der han streka under at grunnen til at alt gjekk gale var det dårlege veret. Han la til at alle på ekspedisjonen hadde oppført seg eksemplarisk, og hadde, som gode patriotar, gitt alt for at det britiske flagget skulle plantast på Sydpolen. Denne teksten var med å gjera Scott til ein britisk nasjonalhelt, medan Amundsen til dels vart sett på som ein inntrengar og ein juksemakar - han hadde omtrent stole Sydpolen frå Scott, ved hjelp av hundar.

Serien byggjer på ein dobbeltbiografi Roland Huntford skreiv om Scott og Amundsen. Han er langt meir kritisk til Scott enn det andre hadde vore, og slik er det òg i serien. Scott framstår som blind - han er i Noreg og ser kor fort folk kan gå på ski, men ser ikkje at han bør læra seg dette. Han får beskjed om at hestane som er kjøpte i Sibir er gamle, dårleg og ubrukelege, men høyrer ikkje på det. Han ser at det går langt raskare med hundespann, men vil ikkje bruka det sjølv. Han har planlagt det siste stykket mot Sydpolen med matrasjonar og telt for fire personar, men finn i siste augneblink ut at han vil ha med ein femtemann. På veg attende slit dei seg ut - dei et for lite mat kvar dag, men likevel insisterer han på å stoppa for å samla inn steinprøver, og på at dei skal ha med seg desse steinane heile vegen. Saman med dei to andre overlevande døyr han altså i teltet sitt, atten kilometer frå det neste depotet.

Det er ein god serie. Alle nordmenn vert spelt av norske skodespelarar, og dei fleste av desse snakkar Thor Heyerdahl-engelsk, slik at det aldri er vanskeleg å sjå kva leir det vert filma frå. Sverre Anker Ousdal er god som den litt innestengde Amundsen, Martin Shaw er betre som den falske, usikre og til dels feige Scott, og Toralv Maurstad er endå betre som Hjalmar Johansen - den røynde polfararen som fortalde Amundsen at han var ein dårleg leiar, og som difor vart vraka frå firemannslaget som skulle følgja Amundsen til Sydpolen.

Guffen tilrår.

Meir Scott på kulturguffebloggen:
Reginald Pound: Scott of the Antarctica (1968)

Rosemary M. Magee (red.): Conversations with Flannery O'Connor (1987)

2011-11-29T21:20:00.001+01:00

Flannery O'Connor er, slik sikkert eg har skrive før, ein av forfattarane eg set høgast. Aller best er ho i novellene sine, der ho blandar djupt alvor med strålande komikk. I denne boka er det mange døme på begge delar.

O'Connor døydde i 1964, 38 år gamal, og var ei av desse som fekk meir merksemd etter at ho døydde. I denne boka har Magee samla alle intervjua som vart gjort med O'Connor. Det vert difor ein del repetisjon, i mange av artiklane kjem til dømes ein kort biografi - kvar ho var fødd, kvar ho studerte, og kvar ho bur no. Ho budde på ein gard utanfor Milledgeville, Georgia, saman med mor si og ein del fuglar. "I write every day for at least two hours, and I spend the rest of my time largely in the society of ducks."

Det er stort spenn i artiklane i boka. Nokre er reine spørsmål/svar-artiklar, gjerne gjort for skuleaviser. Her er spørsmåla heller enkle, men svara er, ikkje uventa, glimrande, til dømes klassikaren om den gongen ho fekk eit brev frå ei eldre dame som klaga på at boka til O'Connor "left a bad taste in her mouth". O'Connor skreiv tilbake og sa at "you weren't supposed to eat it". Andre artiklar er lengre og grundigare, og nokre artiklar er utskrift frå paneldebattar med andre forfattarar.

I desse lengre artiklar er det to merkelappar som jamleg vert klistra på O'Connor - ho er frå sørstatane, og ho er katolikk. Det ligg ofte i korta at dette kan vera med på å gjera bøkene hennar vanskelege for folk utan denne bakgrunnen. Ho svarar godt på desse spørsmåla, men vert etter kvart like lei av dei som eg vart av å lesa dei. Ein treng ikkje vera frå Odda for å lesa Frode Grytten.

Guffen tilrår.

Meir O'Connor på guffekulturbloggen:
Brad Gooch: Flannery (biografi, 2009)
Wise Blood (film, 1979)

George Harrison. Living in the Material World (2011)

2011-11-26T23:16:00.001+01:00

Eg kjenner Beatles-historia godt, og har rimeleg god oversikt over kva McCartney og Lennon har teke seg til etter at bandet vart oppløyst. Eg veit mindre om livet til Harrison, og rekna med at denne filmen kunne gjera meg litt klokare.

Eg er sjølvsagt ikkje den einaste som kjenner Beatles godt, og det er den store utfordringa for ein som skal laga ein dokumentar om Harrison. Korleis kan ein fortelja om Harrison i 60-åra på ein ny måte? Martin Scorsese gjer det enkelt, han viser filmklipp, han spelar musikk, han let folk snakka om tida Beatles eksisterte, men han gjer det ikkje i detalj. Her er mange bilete og filmar eg ikkje har sett før, og han nyttar òg brev Harrison sende til foreldra som kjelde. I tillegg vert sjølvsagt det heile vinkla rundt Harrison. Ei rekkje personar fortel om Harrison, og det er dei ein kunne venta - McCartney, Starr, Pattie Boyd, Eric Clapton, enkja Olivia, sonen Dhani, Terry Gilliam og Eric Idle, og nokre til.

Det vert grundigare etter 1970. Her har Scorsese valt ut nokre sentrale hendingar i livet hans. Den fyrste soloplata (1970). Bangladesh-konserten (1971). Life of Brian (1979) og Handmade Films. Mordet på Lennon (1980). Travelling Wilburys (1988-90). Beatles-antologien (midten av 90-åra). Kreft (1997-2001). Knivangrep (1999). Årstala har eg funne på nettet, det er eit minus med filmen at ingenting vert tidfesta. Av og til, som i arbeidet med Beatles-antologien, må ein òg vita på førehand at det er grunnen til at Harrison brått er i same rom som McCartney og Starr. Innimellom desse sentrale hendingane er det litt religion, ørlite musikk, og ein del hagearbeid på Friar Park, godset der han budde.

Harrison var 28 år då Beatles vart oppløyst. Då hadde han alt brukt mykje tid på religiøse funderingar, og han var djupt religiøs det meste av livet. Han var overtydd om at det kom eit liv etter dette, og for han var døden berre eit avskil med den kroppen ein hadde på jorda. Etter knivangrepet i 1999 brukte han mykje tid på å førebu seg på akkurat dette, altså å ta farvel med sin eigen kropp og gå over i neste fase.

Han var seriøs og alvorleg, men hadde òg ekstremt god sans for humor. To dagar før Monty Python skulle ta til med filminga av Life of Brian ville ikkje EMI betala filmen. I mangelen på andre utvegar snakka Idle med Harrison, som sa at han skulle skaffa pengane. Det gjorde han ved å pantsetja godset sitt. Han var òg morosam, i to alvorlege situasjonar kom han med gode replikkar. Etter knivangrepet vart han boren ut på båre, og ved utgangsdøra til Friar Park stod to tilsette som berre hadde arbeidde der nokre dagar. Han kika på dei, og sa "how do you like the job so far?" Nokre veker før han døydde snakka han med Ringo Starr for siste gong, på eit sjukehus i Sveits. Harrison var svak, alle visste at han låg for døden, men Starr måtte likevel reisa, av di dottera skulle gjennom ein hjerneoperasjon på eit sjukehus i Boston. Det siste Harrison sa til Starr var "Do you want me to come with you?"

Så her er mykje godt, men eg hadde venta meg meir. Kanskje filmen rett og slett burde hatt ein forteljar, som oppsummerte og kom med nokre fakta histen og pisten, kanskje filmen burde vore mindre oppramsande. Eller kanskje det berre kom av at eg visste meir om livet til Harrison enn eg var klar over, her var ikkje så mykje nytt for meg.

Guffen er lunken.

Meir Beatles på kulturguffebloggen:
A Hard Day's Night (film, 1964)
Jann Wenner: Lennon Remembers (1970)
Mark Shipper: Paperback Writer (1978)
The Beatles Anthology (fjernsynsserie, 1995)
Ringo Starr: Postcards from the Boys (2004)
Joshua M. Greene: Here Comes The Sun (biografi om George Harrison, 2006)

Meir Scorsese på kulturguffenbloggen:
No Direction Home (film om Bob Dylan, 2005)

The Apartment (1960)

2011-11-25T11:44:00.001+01:00

C.C. Baxter arbeider i eit enormt forsikringsselskap. I god amerikansk ånd er han oppteken av å koma seg opp og fram, og har kokt saman ein lur plan: Han har ei fin leilegheit som han låner ut til avdelingssjefar i selskapet, slik at dei kan ta med seg uoffisielle damer dit. Han tek ikkje betalt for det, men reknar med at han får nokre plusspoeng som kan koma godt med seinare.

Slik går det òg, han vert tilrådd for opprykk. Problemet er at personalsjefen ikkje berre vert skeptisk til alle lovorda han har fått frå dei andre, han har i tillegg så stor kontroll over alt som rører seg i firmaet at han veit at Baxter låner ut ein nøkkel til dei andre. Han vil vita kva som skjer, og det endar med at han òg får tilgang til leilegheita, når han har bruk for det.

Alt går altså etter planen for Baxter, heilt til det viser seg at personalsjefen tek med seg ho heisdama som Baxter sjølv går og siklar etter. Det skjer seg heilt då ho, etter at personalsjefen har gått frå leilegheita, tek litt for mange piller. Ho overlever, men må halda senga nokre dagar, slik at leilegheita ikkje lenger vert tilgjengeleg for alle sjefane.

Det er ei historie med passeleg mange uventa vendingar. Gledeleg nok kjem det berre ei kort scene der Baxter prøver å skyfla andre ut av leilegheita, slik at dei ikkje skal sjå heisdama - dårlegare regissørar enn Billy Wilder kunne gjort for mykje ut av akkurat det. Det som ikkje er like gledeleg er at det som fungerte som god humor for femti år sidan ikkje lenger er løye. Når Jack Lemmon, som spelar Baxter, prøver seg på kreativ mimikk og liknande, er det meir pinleg enn morosamt. Shirley MacLaine er langt betre i rolla som heisdama.

Ein sånn midt på treet-film, med andre ord. Med litt innstramming, litt betre vitsar og betre skodespel kunne dette vorte langt betre.

Guffen er lunken.

Tomas Espedal: Gå. (Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv) (2006)

2011-11-21T09:33:00.001+01:00

Dette er den tredje boka av Espedal eg les det siste halve året, og eg vert berre meir og meir imponert. Bøkene hans er så velskrivne at det er ein fryd, fleire gonger merka eg at eg sat og smilte av dei gode setningane. Nokre gonger lo eg til og med litt - ikkje av di setningane var komiske, men av di dei var så gode.

Denne gongen handlar det mest om å gå. Det kan godt henda at det spelar inn at eg sjølv likar godt å gå, gjerne lange turar, og alle helst åleine, men eg trur ikkje det er noko føresetnad for å lika denne boka. Sjølv om han fortel om fleire lange turar han har vore på, er desse turreferata berre ei påskot for å skriva om heilt andre ting. Spesielt i den fyrste delen av boka viser han til kva andre forfattarar har skrive, både om gåing og om andre emne. I boka går han ikkje berre gjennom fjellheimen, han går like mykje gjennom litteraturen. Han går både i naturen og kulturen, viss det går an å skilja dei to.

Han fortel mykje om folk han møter, og kjem i snakk med. Desse held ofte, men ikkje alltid, til der han overnattar. Mest av alt skriv han likevel om seg sjølv. Kvifor likar han å gå? Kva tenkjer han på? Er det ein måte å unngå andre på? Er det ein føresetnad for å tenkja godt? I boka fortel han om fleire lange turar han har gått, og det er lange turar det er snakk om - han går frå Bergen til Sunnfjord (og turen stoppar ikkje der), han går i Mellom-Europa, og han går ein lang tur i Hellas og Tyrkia. Den siste turen var eigentleg ikkje planlagt, men han fekk eit brev frå vandrekameraten Narve, som var i Wien, og som inviterte Espedal med på nokre månader vandring i Hellas og Tyrkia.

Bøkene til Espedal verkar sjølvbiografiske. Kor mykje som er sant og kor mykje som er dikting veit eg ikkje, og det er heller ikkje så viktig. Det viktigaste for oss som les dei er at bøkene er gode, og det er bøkene til Espedal.

Guffen tilrår.

Meir Espedal på kulturguffebloggen:
Litteratursymposiet i Odda, 2010
Imot kunsten (2009)
Imot naturen (2011)

City by the Sea (2002)

2011-11-16T20:11:00.001+01:00

Dette var vel ei slags naudløysing. Planen var å sjå ein medbrakt film, men sidan det var uråd å kopla ein dvd-spelar til fjernsynet på hotellrommet, gjekk me gjennom sendeplanane for kanalane som finst her, og samla oss om denne. Me rekna med at det var ein sånn halvgod film, og det stemde bra. Det som bergar filmen er skodespelet, Robert DeNiro er som vanleg glimrande. Manuset er knapt nok på det jamne.

DeNiro har hovudrolla som Vincent LaMarca, ein politimann med litt for mykje rusk i stamtreet. Heile vegen er det problem mellom far og son. Far hans vart henretta for eit barnemord då Vincent var liten. Sjølv flytta han frå son og kone då sonen var 14. Denne sonen er no narkoman, og han får difor ikkje sjå sonen sin. Det er altså endå ein film om fedre og søner, og det er ikkje måte på kor mange i filmen som har det slik.

LaMarca arbeider med ei sak der ein narkodealar er drepen. Det viser seg at son hans er hovudmistenkt, og LaMarca vert teken av saka. Han som får plassen hans snakkar om at han som ung flytta altfor mykje, sidan faren var yrkesmilitær, men at han sjølv no har slege seg til ro, sidan han nett har fått ein son. Og då parhesten til LaMarca, som kjem frå ein stabil heim, vert drepen, får me eit liknande tilfelle - den einaste variasjonen er at her er det ei dotter som bryt saman då ho innser at ho må leva livet utan far sin.

Så manuset burde altså vore langt betre. Der er nok av scener me har sett før, filmen går føre seg i New York, og både gatescener og politiscener og nattscener er gamle kjende. Mykje dreg altså filmen ned, men DeNiro dreg filmen opp. I opninga av filmen er han ein knallhard politimann, men etter kvart som han får kontakt med barnebarnet sitt (som han ikkje visste om), mor til barnebarnet (som han heller ikkje visste om), og med son sin (som han ikkje har sett på mange år), mjuknar han opp. Det ser så rett ut, det går nesten av seg sjølv, og det er han som er verdt å sjå her.

Guffen er lunken.

Jarl Austigard og Edmund Austigard: Jakta på Bjednekniven (2009)

2011-11-15T07:41:00.001+01:00

Rasmus Løland var ein stor barnebokforfattar. I haust har eg vore nokre veker i Ryfylke, mellom anna i nabolaget til Løland, og til denne siste veka i Ryfylke tok eg med meg denne boka. Ho er utgjeven med tilskot frå Rasmus Løland-markeringa, som like godt strekkjer seg over fem år.

Løland skreiv mellom anna forteljinga "Bjedne-kniven", som handlar om korleis Paal får ein kniv hjå Bjedne, som skal reisa til Amerika. Det er den finaste kniven Paal har sett. Han misser han ned i ein sprekk, og greier ikkje få han ut att. Han prøver andre kniver, men ingen er så gode som Bjednekniven. Eitt år seinare finn han kniven igjen, men vert skuffa då han ser at kniven ikkje er like flott som han trudde han skulle vera.

Denne forteljinga, og fleire andre, dannar eit bakteppe for Jakta på Bjednekniven. Det er ei heilt grei bok, retta mot born og unge. To familiar skal vera ei langhelg på Løland. Ungane vil helst leita etter Bjednekniven, som mormor til to av dei seier skal vera i ei stor ur like ved, men foreldra vil heller at dei skal sitja inne og spela dataspel. Ikkje uventa kjem dei seg ut, og ikkje uventa finn dei Bjednekniven i eit skrin langt inne i ura.

Før dei kjem så langt, har dei fire ungane oppført seg slik ungar skal. Dei er nysgjerrige, og spesielt Magnus, som får mest plass av dei fire, undrar seg over alt han ser, og har ein rik fantasi. Han er i slekt med ungane i bøkene til Løland, dei som mellom anna såg nashorn i skogen ved heimegarden.

Boka er altså skriven i Lølands ånd, med stadige tilvisingar til bøkene hans. Språket er til tider litt dialektfarga, og av og til dukkar det opp ord som er for vanskelege for lesarar som ikkje høyrer heime i Ryfylke.

Guffen tilrår.

Meir Austigard på kulturguffebloggen:
Edmund Austigard: Solskinsbussen (2011)
Meir Løland på kulturguffebloggen:
Olav Midttun: Rasmus Løland (1961)
Rasmus Løland: Sjølvbiografi (1988)

Trygve Mathiesen: Norsk postpunk 1980-1985. Fra hardcore til a-ha (2011)

2011-11-13T07:15:00.001+01:00

Dette er den fjerde boka til Mathiesen, trur eg, i alle fall den fjerde der han skriv om dei meir interessante delane av norsk musikk. Han har skrive to fine bøker om dei to konsertane Sex Pistols heldt i Noreg sommaren 1977, og ei bok om norsk punk fram til 1980. Denne boka held fram der den siste sluttar, og handlar om norsk postpunk fram til 1985. Diverre er ikkje boka like god som forgjengaren.

Den viktigaste grunnen til det er vinklinga Mathiesen gjev stoffet. Han var sentral i punkemiljøet i Oslo omtrent frå starten, han spelte i band, gav ut fanziner og kassettar, og har anten eit godt minne, eit godt arkiv, eller begge delar. Han har òg intervjua ei rekkje personar, slik at han har eit stort materiale å arbeida med. Det verkar likevel som om emnet vert for stort for han. Han får aldri heilt tak på det.

Det opnar heilt greitt, han skriv om korleis det var å vera punkar rundt 1980, og om punken vert gradvis hardare. Her presenterer han dei fyrste norske hardcorebanda, og eg tenkte at dette er ein god måte å gjera det på - å fletta bandpresentasjonar inn mellom meir generelle oversyn. Diverre stoppar dette opp, og rekkja med bandpresentasjonar stoppar opp. Det vil seia at lesarane til dømes får eit kort innblikk i historia til bergensbandet Fader War, komplett med oversyn over dei som var med. Fader War eksisterte i eit halvt år, spelte fem konsertar, og har med fem songar på ei samleplate frå Bergen. Andre langt meir sentrale band får ikkje denne handsaminga.

Nokre av kapitla i boka er altfor lange. I eit langt kapittel går Mathiesen detaljert gjennom ei rekkje døme på at postpunkband flørtar med totalitær estetikk. Grunnen er uklar, fleire av dei han har intervjua her seier at dette vart gjort for å sjokkera. Det kunne han ha sagt og vist på ti-tolv sider, i staden bruker han rundt sytti. I eit like langt kapittel skriv han om norske artistar som heldt konsertar i utlandet - her verkar det som om han har prøvd å få med absolutt alle slike. Også dette kapitlet kunne vore skore kraftig ned, og kapitlet om bistandskonsertane i Noreg og andre stader sommaren 1985 kunne like godt vore kutta heilt ut.

I staden for alt dette kunne han ha teke med langt meir relevant stoff. Han kunne hatt langt fleire bandportrett, slik han la opp til tidleg i boka. Han verkar veldig konsertorientert - han skriv om rockeklubbar og konsertar dei arrangerte, han skriv altså om konsertar norske band heldt i utlandet, og han kjem jamleg med fotnotar hentar frå eit konsertoversyn. Han skriv òg om plater og kassettar, men dette får langt mindre plass. Kvifor står det ikkje noko om dei viktigaste plateselskapa? Eller dei viktigaste kassettselskapa? Kor mange slike fanst? Kva med fanzinene? Og musikkavisene - kor viktige var dei? Kven var dei viktigaste journalistane der? Korleis kan han skriva om denne perioden utan å nemna sentrale journalistar som Geir Rakvaag eller Jan Arne Handorff? For oss som budde langt ute på landet var Nye Takter og Puls like viktige informasjonskjelder som fanziner.

Når Mathiesen har valt å ikkje ha for mange slike fakta i sjølve teksten, burde boka slutta med ein rein faktadel. Det hadde ikkje vore vanskeleg å få plass til dette, boka er sett med svært stort skrift, så viss ein ikkje ville auka sidetalet, kunne ein berre krympa skrifta ørlite.

Her er sjølvsagt mykje bra i boka òg, mellom anna mange gode bilete, men alt i alt vart dette ein stor skuffelse. Boka sprikar for mykje, Mathiesen burde ha samla trådane i eit sluttkapittel, og oppsummert dei fem åra han skriv om. I staden sluttar altså boka med eit kort kapittel om musikalske bistandsprosjekt. Denne perioden i norsk musikk hadde fortent ei langt betre bok.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Mathiesen på kulturguffebloggen:
Banned in the UK (2010)
Sid's Norwegian Romance (2011)

Erika Fatland: Englebyen (2011)

2011-11-08T20:23:00.001+01:00

Englebyen er namnet på ein gravplass i Beslan, ein liten by i Nord-Ossetia i Russland. Her er 186 born og 147 vaksne, dei døydde alle under eit terroråtak mot ein skule i september 2004. Terroristane sympatiserte med Tsjetsjenia, ein av naborepublikkane til Nord-Ossetia, og etter at dei hadde halde meir enn tusen personar som gislar i ein skule i tre dagar, gjekk russiske spesialstyrkar til aksjon.

Det er krevjande å skriva berre eit så kort avsnitt som det over om hendingane i september 2004. Det er fort å ordleggja seg feil, sidan så mykje framleis er uklart. Det kjem godt fram i denne boka, der Fatland ikkje legg skjul på at ho har alle svara. Tidvis var det krevjande nok å stilla dei rette spørsmåla. Ho vitja Beslan to gonger, i 2004 og 2010, og snakka med innbyggjarane om det som hende. Der finst ei rekkje versjonar, og grunnregelen ser ut til å vera at ein må vera skeptisk til den offisielle versjonen.

Å få alle brikkene på plass, og å finna ut kva som hende og kven som gjorde kva, er likevel ikkje det viktigaste for Fatland. Det ser ut til å vera minst like viktig å finna ut korleis ein slik terroraksjon påverkar eit lite lokalsamfunn. Alle vart råka, alle miste nokon i åtaket. Det er fascinerande, for å bruka eit altfor forsiktig ord, å vera med Fatland gjennom byen. Innbyggjarane der taklar det heile ulikt, nokre har slutta å le, nokre flyttar inn på kyrkjegarden, nokre kjenner skuld for at dei ikkje handla annleis dei tre dagane, andre igjen er misunnelege på dei som fekk meir i erstatning. Ikkje uventa florerer det med konspirasjonsteoriar.

Fatland har bygd opp boka på ein glimrande måte, der ho vekslar mellom personlege møte med folk som var involverte, referat frå dei tre dagane, og glimt inn i historia i Kaukasus. Ho skriv heile tida i eit nøkternt og balansert språk, men ho treng ikkje heva røysta altfor mykje: Det ho skriv om gjer likevel inntrykk.

Guffen tilrår.

Ragnar Hovland: Stille natt (2011)

2011-11-07T07:05:00.005+01:00

Eg-personen i denne boka er ein forfattar som slit litt med skrivinga. Nokre av dei han snakkar med pøser på med anekdotar dei reknar med at han kjem til å bruka i den neste boka si, utan at han viser noko større interesse for akkurat det. Tidleg i boka står det: "Eigentleg er eg vel inne i ein slik periode no. Ideane kjem ikkje så lett som før, og av og til lurer eg på om eg har brukt opp - ja, tværa ut - det nokså avgrensa stoffet eg ein gong hadde. Også den, litt anstrengde, vil vonde tunger hevde, humoren eg ein gong var kjend for, ja, som rett og slette var varemerket mitt, er nærmast blitt borte."

Det er litt der eg er med bøkene til Hovland. Det var langt meir å le høgt av i dei tidlege bøkene hans, og alvoret har vorte meir tydeleg i dei siste bøkene hans. Boka opnar med to sitat, eitt av Elias Blix, og eitt av Lewis Carroll, og det er ofte innanfor desse emna - kristendom og norskdom, og humor - at Hovland held seg. Eg har altså hatt ei kjensle av at humoren har vore mindre dominerande i dei siste bøkene hans, men det kan henda at eg tek feil. I denne boka er det i alle fall nok å le av.

Eg-personen slit altså litt med å få skrive noko. I staden bruker han tida på å drikka, å anten vitja damer eller å tenkja på dei, og på å ha litt kontakt med delar av familien sin. Han er den nest eldste av i alt fem brør. Dei to yngste veit han ingenting om, men den eldste og nummer tre har han litt kontakt med, dei bur alle i Oslo. Han eldste er djupt asosial, og sit stort sett og ser på fjernsyn. Nummer tre er advokat, med familie og greier. Det er som regel noko reising i bøkene til Hovland, og eg-personen reiser to gonger til Vestlandet, ein gong for å vitja foreldra (og nokre damer), og ein gong for å ta med seg eldstebror sin på hyttetur, og for å vitja foreldra.

Det er det som er av handling. Eg-personen kikar ofte tilbake i eige liv, og kjem med gode historier frå fortida si, men boka handlar altså om ein periode då han ikkje fekk skrive mykje. Som portrett av ein lite produktiv forfattar er det ei grei bok, det som hevar boka opp er humoren. Det sprudlar igjen av språket til Hovland, her er ei rekkje glimrande setningar. Dialogane hans er som alltid svært gode, og det er altså nok å le av, men samstundes ligg det mykje alvor i botnen.

Eg-personen møter altså gamle kjende overalt. Han tenkjer òg tilbake på mange av dei han har møtt, og det slo meg at boka verkar som ein avskjedsroman, der eg-personen nyttar det siste høvet til å ta farvel med mange av dei han har kjend. Eg-personen har mange likskapstrekk med Hovland, men eg vonar ikkje at boka skal lesast altfor sjølvbiografisk. Eg koste meg med denne boka, og vil gjerne ha fleire nye bøker av Hovland.

Guffen tilrår.

Meir Hovland på kulturguffebloggen:
Sjølvmord i skilpaddekafeen (1989)
Dr. Munks popleksikon (2008)
Kunsten å komme heim (2011)

Johan Harstad: Hässelby (2007)

2011-11-06T09:07:00.001+01:00

Eg har sansen for bøkene til Johan Harstad, men denne boka var kanskje like forvirrande som god. Romanen kan minna litt om Buzz Aldrin, også her er hovudpersonen ein ung mann som reiser frå sin eigen kvardag. Her hamnar han rett nok i eit heilt anna utland - der hovudpersonen i Buzz Aldrin reiser til den færøyske landsbygda, reiser hovudpersonen her til storbyar verda over. Han er innom i Hong Kong, han bur ei stund i Paris, og etter eit langt mellomspel i heimbyen Hässelby reiser han til München.

Vendepunktet i livet til eg-personen, Albert Åberg, kjem då far hans døyr. Dei to har budd i lag, i eit liv og ein leilegheit Albert ikkje er spesielt nøgd med, og han kjenner seg letta då han får melding om at faren er påkøyrd i Sveavägen. Frå no av skjer det ei rekkje merkelege ting. Han ser folk som følgjer etter han, og han oppdagar at nokon har vore inne i leilegheita hans. Han vil snakka med bestevenen sin, som bur i same blokka, men der oppdagar han at heile leilegheita over natta er tæmt for absolutt alt. Han mistenkjer ein kar som òg bur i same blokka, men då han lurer seg inn der, stemmer absolutt ingenting - leilegheita har ei form som bryt med forma på huset, og innanfor ei låst dør høyrer han folk snakka på ei rekkje ulike talemål.

Ingen trur på det han seier, og han vert innlagt på sjukehus. Han flyktar til Arlanda, og flyg til München. Der møter han tilfeldigvis gamlekjærasten, som no er gift og har to ungar. Dei reiser til familiehytta hennar i Normandie, der han møter igjen ein mann som har følgt etter han gjennom heile boka. Mannen tek han med attende til Hässelby, og frå no av omtalar Åberg han som demonen. Åberg skjønar at dette er siste verset, men han utfordrar demonen til ein enkel balleik. Han tapar, og det var det.

Den vaksne Albert Åberg er ein person som fleire gonger får sjansen til å løysa problem, til å ordna opp i vanskelege spørsmål, men som sviktar kvar gong. Han er feig, han tek heile tida den enklaste vegen ut. Tilhøvet til faren er eit døme på dette, han ser at faren har behov for meir kontakt, men han kvir seg for å sleppa han lengre innpå seg. Tilhøvet mellom far og son, eller mellom foreldre og ungar, går igjen gjennom heile boka. Den yngre generasjonen møter eit samfunn i forfall, alt har rakna. Det svenske systemet har gått i oppløysing, idealet om folkhemmet, der alle skal med, er ikkje lenger dominerande. Det er i staden erstatta av eit kaldt samfunn, der folk ikkje har så mykje kontakt.

Harstad skriv som vanleg knakande godt, og gode setningar og god og uventa handling gjer dette til ei bok det går fort å lesa. Likevel, ei slik forteljing der det skjer ei rekkje utrulege og umiddelbart uforklarlege ting, føreset at alt vert forklara på ein truverdig måte mot slutten. Slik er det ikkje her, i alle fall ikkje for meg.

Guffen er lunken.

Meir Harstad på kulturguffebloggen:
Ambulanse (2002)
Darlah (2009)
Osv. (2010)
Buzz Aldrin, hvor ble det av deg i alt mylderet (fjernsynsserie, 2011)

Joseph Conrad: Heart of Darkness (1902)

2011-11-03T21:55:00.000+01:00

Ein båt glir ut frå London. Ein av mennene ombord, den røynde sjømannen Charlie Marlow, fortel om ein båttur han hadde oppover ei elv i Afrika. Det vert aldri sagt kva elv det er, men referansane til ein belgisk koloni tyder på at det er Kongo-elva.

I Kongo fekk Marlow i oppdrag å sigla opp elva, for å henta Kurtz. Han handlar med elfenbein, og har vore så lenge i jungelen at han må hentast ut att. Det greier Marlow, i alle fall nesten: På veg attende til sivilisasjonen døyr Kurtz.

Heile vegen oppover elva er det Kurtz folk snakkar om, og tenkjer på. Ved huset til Kurtz møter Marlow fyrst ein russisk mann, og det er ikkje måte på kor mykje ros Kurtz får frå russaren. For meg vart Kurtz ein mindre spanande figur etter at han sjølv dukkar opp - før det skjer, er han ein nesten gudeliknande person, i alle fall for dei som bur rundt han i jungelen.

Det er ei heller tynn bok, på rundt hundre sider. Det tek likevel litt tid å lesa ho, det er eit tungt språk, kanskje av di engelsk ikkje var fyrstespråket hans. Han bruker mange lange setningar og mange lange avsnitt. Det er òg ei intens bok, som vert meir og meir klaustrofobisk jo lenger inn i jungelen Marlow og mennene hans kjem.

Guffen tilrår.

Rasmus Løland: Sjølvbiografi (1988)

2011-10-30T08:08:00.003+01:00

Midt i 1890-åra skreiv Rasmus Løland denne korte sjølvbiografien. Boka vart ikkje gitt ut medan han levde, men Martin Nag kom over manuskriptet og redigerte denne utgjevinga.

Det er altså ikkje noko omfattande verk, sjølve sjølvbiografien er på rundt sytti sider. Løland skriv kort om dei emna han er innom, og han hevar aldri stemma. Same kva han skriv om, går det i ein nøktern og roleg tone. Dei tre gjennomgåande emna er tilhøvet til familien og heimbygda, si eiga helse, og skrivinga.

Løland hadde lenge til dels store helseproblem. Han sleit med mykje, men for skrivinga sin del kan det ha vore tvangstankane som var dei verste. Det må ha vore gale nok at han ikkje kunne gå langs ein vegg, sidan han då kjende det som han fekk fliser i hovudet, det må òg ha vore gale at han alltid måtte gå på tvers av golvborda, men det verste må ha vore denne vidgjetne tråden han trudde kom ut av bakhovudet sitt. Han måtte passa på at han gjekk ut same døra han kom inn; gjekk han i skogen måtte han passa på at han gjekk attende nøyaktig same veg han gjekk fram, elles ville denne tråden vikla seg fast i trea.

Han greidde ikkje mykje kroppsarbeid då han budde på heimgarden, og brukte tida til å skriva. Han sleit også med dette, og fann ikkje heilt sin eigen tone. Det var ikkje før han las bøker av Arne Garborg og Jens Tvedt, og såg korleis dei brukte eit heilt folkeleg og enkelt språk, at han knekte koden. Då kom det ei lang rekkje bøker, kanskje for mange.

Guffen tilrår.

Upperdog (2009)

2011-10-30T07:22:00.001+01:00

Ein film der liva til fire unge personar vert vevde saman. To av dei fire, Axel og Yanne er halvsysken, men har ikkje hatt kontakt etter at dei begge vart adopterte av norske familiar. Maria, den polske veninna til Yanne, er hushjelp hjå foreldra til Axel, og oppdagar tilfeldigvis at Yanne og Axel må vera sysken. Maria og Axel får eit nært forhold, og det same gjer Yanne og Per, ein student som tidlegare har vore soldat i Afghanistan, og som slit med det han var med på der.

Historia er godt fortalt. Sara Johnsen har både regissert og skrive manus, og ho deler ikkje ut meir enn me treng. Skodespelet er godt, og det er forfriskande å sjå ein norsk film utan kjende skodespelarar i hovudrollene. Likevel engasjerer ikkje filmen noko større, kanskje det går for seint, kanskje dei fire karakterane ikkje er interessante eller spanande nok. Ein grei film, men ikkje noko meir enn det.

Guffen er lunken.

Meir Sara Johnsen på kulturguffebloggen:
Vinterkyss (2005)

Junot Diaz: Drown (1996)

2011-10-25T12:14:00.002+02:00

Eg er ofte på farten med Runar, og han tilrår ofte bøker eller filmar eller andre ting. Av og til råkar han midt i blinken, som då han prakka på meg eit opptak med den glimrande komikaren Mitch Hedberg. Andre gonger er eg ikkje like imponert, som då han tilrådde ein dokumentarfilm om Bob Dylan. Han tilrådde denne boka sterkt.dom

Det er debutboka til Diaz. Her er ti noveller, som alle handlar om den same familien. Dei veks opp i Den dominikanske republikk. Faren har budd åleine nokre år i USA, men kjem attende og hentar dei andre. Forteljingane går føre seg over eit langt tidsrom, nokre handlar om tida før dei utvandra, andre ser ut til å gå føre seg minst femten år seinare.

Alle novellene er ikkje like gode. Dei kortaste novellene gav meg lite, medan dei lengre var langt betre. Best likte eg den siste (og lengste), der det vert fortalt om dei åra faren budde åleine i USA. Korkje her eller i dei andre USA-novellene er det mykje som vitnar om at dei fekk det livet i velstand dei søkte. Dei held til på botnen, det er usikre jobbar og heller lite pengar, det er eit liv litt på utsida av lova, og det er eit liv med mykje vald. I motsetnad til den tidlege innvandringa frå Europa kjem desse innvandrarane til eit land der det ikkje er like lett å koma seg opp og fram.

For meg var dette altså ei midt på treet-bok. Det irriterer òg at han, truleg for å gjera språket meir autentisk, bruker mange spanske ord og uttrykk. Nokre av dei er forklarte i ei kort ordliste til sist i boka, men langt frå alle. Her er likevel mykje å gle seg over. Diaz har seinare gjeve ut ein roman som har fått mykje skryt, og så lenge dei lange novellene var dei beste, kan det henda at eg prøver meg på den ein gong.

Guffen er lunken.

Reprise (2006)

2011-10-23T07:18:00.003+02:00

Eg ser ingen grunn til å leggja skjul på at eg hadde litt blanda forventningar til denne. Filmen har fått mykje skryt, men det har òg mange andre norske filmar, utan at det er det same som at dei er gode. For nokre veker sidan såg eg Sønner av Norge, for litt lenger sidan såg eg En ganske snill mann - begge filmane fekk mykje skryt frå kritikarane, begge var dårlege filmar.

Dette er derimot ein god film. Filmen er stilsikker, historia vert originalt fortalt, skodespelet er godt, og det mest gledelege er at det er debutfilmen til regissør Joachim Trier.

I filmen møter me dei to kameratane Philip og Erik. Filmen opnar med at dei begge sender inn bokmanus til eit forlag. Erik får avslag, men Philip får gitt ut ei bok, som får ein del merksemd. Han taklar ikkje alt oppstyret, og vert innlagt på eit psykiatrisk sjukehus. Han kjem ut att, men slit med å få alt på plass. Erik får òg gitt ut ei bok, men den vert slakta av dei fleste. Den einaste som gjev han skryt er forfattaren Sten Egil Dahl, ein av dei største heltane hans.

Filmen hoppar att og fram i tid, og mellom røyndom og fantasi, men heile tida utan at det er vansksleg å hengja med. Fleire gonger skjer ting omtrent slik det har skjedd før. Det mest opplagte er at Philip, etter at han kjem ut frå sjukehuset, tek med seg eks-kjærasten Kari til Paris, for å prøva å verta saman med ho igjen, på nøyaktig same måte som sist. Men også mange mindre episodar tek seg opp att - Philip og Erik leverer bokmanus, dei to er (kvar for seg) på bokprogram på NRK, og to gonger i filmen har bandet Kommune avskjedskonsert, for å nemna nokre.

Guffen tilrår.

Tomas Espedal: Imot naturen (2011)

2011-10-18T20:08:00.000+02:00

Tomas Espedal skriv glimrande bøker. Denne boka er så stilsikker, ho er skriven i eit suverent språk, der omtrent kvar setning er så rein, så heil. Det han skriv om verkar sjølvbiografisk, og han utleverer seg sjølv nådelaust.

Det er ei bok full av kontrastar. Han skriv om lukke, men òg om å vera ulukkeleg. Han skriv om fødslar og død. Han skriv om vaksne menn og unge kvinner. Han skriv om huset i heimbyen Bergen, han skriv om ting som skjer i Nicaragua og Italia. Teksten kan ta nye vendingar når ein ventar det som minst. Han skriv til dømes om då han og kona og dottera kjem attende til Noreg etter å ha vore i Nicaragua. Alt har ikkje vore bra der, men han har tru på at det skal verta betre. Dei kjem heim til ei kvit jul, og feirar jul hjå foreldra hans, saman med foreldra hennar og familien til syster hans. "Vi satt rundt det lange, dekkete bordet i stuen, spiste og drakk, min far holdt en tale, det var en vakker kveld, og da vi gikk fra hverandre den kvelden, gikk hele den store familien i oppløsning."

Mest skriv han om seg sjølv. Han fortel om eigne feil, om eigne redslar, mellom anna om korleis han er redd for å ikkje strekkja til. Før han flytta til Sunnfjord saman med kona si innsåg han at han var redd for kjærleiken. Den siste delen av boka handlar om tida etter at han igjen vart buande åleine, og om korleis han heile tida tenkjer på ho som flytta ut. "Det må være noe av det verste med å være ensom: å spise sammen med noen som ikke er der, hver eneste dag".

Ho som flytta ut den gongen var langt yngre enn forteljaren. Romanen opnar med at eg-personen fantaserer rundt eit bilete han har sett, eit bilete der ein maskekledd mann kviler ansiktet på brystet til ei yngre kvinne. Han går over til å skriva om Pierre Abelard, ein fransk filosof som levde for veldig lenge sidan, og som vart tvinga til å avslutta eit forhold til ei seksten år gamal jente. Espedal kjem fleire gonger tilbake til Abelard i romanen, ein stad spør han kva som ville ha skjedd dersom Abelard hadde vore lukkeleg heile livet. Ville han ha skrive bøker då? Han svarar ikkje rett ut, men det er nærliggjande å tru at han ser seg sjølv i same situasjon. Det ventar ulukker rundt kvar sving, og det er desse ulukkene Espedal bruker i skrivinga si.

Guffen tilrår.

Meir Espedal på guffekulturbloggen:
Imot kunsten (2009)
Litteratursymposiet i Odda, 2010
Gå. (Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv) (2006)

Litteratursymposiet i Odda (15.10.2011)

2011-10-16T08:22:00.001+02:00

Det vart berre ein snartur innom Litteratursymposiet i Odda denne gongen. Me var på haustferie i Oslo fram til torsdag, og sidan eg er så mykje på farten denne hausten hadde eg ikkje hjarte til å reisa rett til Odda. I fjor fekk eg med meg ein heil dag, denne gongen vart det berre ein ettermiddag. Det var ikkje mykje, men langt betre enn ingenting. Litteratursymposiet hadde også i år eit glimrande program, og neste år legg eg inn minst ei overnatting.

På Litterær høring trudde eg Arild Linneberg skulle snakka om Torgersen-saka. Det gjorde han òg, men det viste seg at Fredrik Fasting Torgersen sjølv også var med. For meg var det ein stor bonus, eg er av dei som er overtydd om at han ikkje hadde gjort det han vart dømt for. Linneberg snakka fyrst litt om dikta til Torgersen, før Torgersen las nok smaksprøvar. Spesielt stor litteratur var det ikkje, sjølv om det dukka opp nokre finfine formuleringar av og til. Det heile hadde òg vorte betre om Torgersen var betre førebudd, han brukte mykje tid på å leita fram dikta han skulle lesa, og nokre av tekstane verka det òg som om han ikkje hadde lese i det siste.

Det neste arrangementet handla om Gunvor Hofmo og Olav H. Hauge. Dei to biografane deira, Jan Erik Vold og Knut Olav Åmås, snakka om korleis Hofmo og Hauge begge hadde lange opphald på ulike institusjonar, og korleis dette påverka skrivinga deira. Det var ein god samtale, sjølv om det vart litt sprikande av og til, og sjølv om ordstyraren Karin Haugen kunne vore myndigare.

Til sist var eg med på Parodisk aften. Parodien er ein krevjande sjanger, han krev ikkje berre at parodikaren er god, han krev òg at lesaren kjenner teksten eller forfattaren som vart parodiert. Arild Linneberg var konferansier, og las nokre parodiske tekstar frå 1850- og 1860-talet. Desse fall på steingrunn, truleg mest av di publikum, meg sjølv inkludert, ikkje kjende godt nok til tekstane og skrivestilen som vart parodiert. Då gjekk det betre med Frode Grytten, som vart presentert som Karl Ove Knausgård ukjende minstebror, og som las opp nokre avsnitt frå Min kamp 6. Til og med eg, som ikkje las mykje av Min kamp 1 før eg la boka vekk, såg at han trefte blink med nokre av formuleringane sine. Knut Nærum er løyen - han las fire tekstar frå boka Ø - parodiar på sosialrealistiske drama, på Tore Renberg, Grytten og Jo Nesbø. Litt opp og ned, men Grytten-versjonen av "Det lyser i stille grender" var god. Til slutt framførte Frode Grytten, Tore Renberg og Marit Eikemo teaterstykket Det bles opp. Det var ein parodi på Jon Fosse, og det er ikkje nokon spesielt god ide - å pariodera Fosse er altfor lett. Stykket hadde likevel sin sjarm, mest av di dei ikkje hadde øvd nok, slik at mykje gjekk gale og dei måtte improvisera seg inn igjen.

Det vart altså berre ein kort tur til Odda denne gongen, men det er sjeldan eg les gjennom programmet for ein festival og ser så mange arrangement eg kunne tenkt meg å vera med på.

Guffen tilrår.

Meir litteratursymposium på kulturguffebloggen:
Litteratursymposiet 2010

Anthony Summers & Robbyn Swan: Sinatra. The Life (2005)

2011-10-16T08:01:00.001+02:00

For nokre veker sidan las eg ei bok skriven av Barbara Sinatra, den fjerde og siste kona til Frank Sinatra. Det var ikkje rare greiene, det heile vart altfor positivt. Eg kjøpte denne, for å få eit meir nyansert bilete av kven Sinatra var. Det jamna seg ganske bra ut, her er det heller slik at eg opplevde det som altfor negativt.

Boka er velskriven, godt dokumentert og alt det der. Forfattarane skriv fleire stader at dei har gravd fram mykje nytt stoff, mellom anna frå familiesoga hans, og dei har gjort ei rekkje intervju med personar som stod Sinatra nær. For meg vart det likevel heller uinteressant, og grunnen er at forfattarane legg for mykje vekt på mindre viktige ting. For dei er det tre ting som verkeleg har interesse - damer, drikking og mafia. Det Sinatra eigentleg er kjend for, fyrst og fremst musikken, men òg skodespelet, kjem dei berre så vidt innom. Kanskje dei meiner at andre har skrive om dette, slik at dei kan konsentrera seg om å henta fram meir sensasjonelle ting, men når dei skriv at dei er dei fyrste som skriv ein komplett biografi om Sinatra, burde det fått meir plass.

Sinatra drakk mykje, og hadde eit sterkt skiftande temperament. Han var dominerande, og var uoffisiell leiar i dei fleste samkomene han var med i. Han hadde kontakt med mafiaen. Han kravde total lojalitet frå dei rundt seg, men hadde ingen porblem med å feia over alle damer han såg, også dei gongene han var gift. Det har likevel avgrensa interesse å lesa om endå ei dame han var saman med, og å høyra at ho a) var imponert over termosen hans, og b) var lite imponert over teknikken hans.

Frode Grytten sa ein gong at biografiar er Se og Hør for intellektuelle. Sjølv er eg meir intelluell enn intellektuell, men eg trur likevel det var bøker som denne han tenkte på.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Sinatra på kulturguffebloggen:
Barbara Sinatra: Lady Blue Eyes. My Life with Frank Sinatra (2011)

Sønner av Norge (2011)

2011-10-05T21:12:00.003+02:00

Det er sjeldan eg let meg imponera av norske filmar. Eg gjev likevel aldri opp, eg ser mange av dei norske filmane, i von om at det skal vera noko bra å henta. Denne vart ein nedtur, men det skulle vel òg noko til at eg skulle sjå gode norske filmar to dagar på rad.

Alt er ikkje svart i denne filmen, som er basert på romanen Teori og praksis av Nikolai Frobenius. Handlinga er lagt til slutten av 70-åra, og hovudpersonen Niko, ein gut tidleg i tenåra, veks opp i Rykkinn. Foreldra, spesielt faren, er fritenkjarar, og Niko og broren Peter får ein oppvekst litt på sida av det vanlege. Etter at mora døyr vert faren litt inneslutta ei tid, men han kjem ut igjen i tida til å verta med då Niko vert punkar. Faren spelar like godt trommer under den einaste konserten til bandet til Niko. Niko sluttar, det skjer seg mellom han og faren, men dei kjem saman igjen til slutt.

Her er småting å le av, men det er langt mellom dei. Tidsbiletet er greitt nok, men det er ikkje nok. Problemet må vera handlinga og framdrifta i filmen, det går litt for mykje i rykk og napp. Av og til vert det direkte kjedeleg, andre gonger svingar det meir. Niko og kameraten hans får i starten av filmen litt bank av tre ungdomar i nabolaget, men dette som kunne vorte ein konflikt i filmen forsvinn berre heilt. Etter at Niko og kameraten kler seg som punkarar, med både ei og to sikkerheitsnåler gjennom fjes og øyre, får dei heile tida gå i fred.

Men alt er ikkje svart, det er ikkje vanskeleg å dela ut plusspoeng for musikken i filmen. Her vert spelt litt tidleg norsk punk, og det vert spelt mykje Sex Pistols. Johnny Rotten dukkar like godt sjølv i ein kort scene mot slutten av filmen, der 2011-Rotten snakkar med 1979-Niko.

Guffen er lunken.

Få meg på,for faen (2011)

2011-10-05T07:35:00.002+02:00

Det er kjekt med ein film som er slik at du heile tida sit og smiler. Du smiler på grunn av språket, på grunn av handlinga, på grunn av at det stundom vert pinlege situasjonar, på grunn av at du kjenner deg igjen. Og på grunn av at det er ein god film.

Boka er basert på delar av ein roman av Olaug Nilssen. Hovudpersonen Alma er femten år, og tenkjer stort sett berre på ein ting. På ein fest tek Artur ut pikken og stikk han borti låret til Alma. Ho fortel det vidare til veninnene sine, men då Artur vert konfrontert med dette, gjev han inntrykk av at det ikkje er sant. Alma vert utstøytt, ho vert gåande heilt åleine i den bortgøymde bygda Skoddeheimen. Ho kan ikkje eingong snakka med mor si, sidan ho ikkje godtek av Alma er så oppteken av sex. Den einaste gongen ho vert forstått er når ho rømer til Oslo, der ho bur nokre dagar hjå ei ho kjenner. Då ho kjem tilbake til Skoddeheimen, ordnar ting seg. Ho og besteveninnga kjem på talefot igjen, og det viser seg at Artur vil ha ho.

Det er ein roleg og sjarmerande film. Her er plenty gode replikkar, og fleire av personane er så godt portretterte at det er lett å kjenna dei att, som til dømes dama i nabohuset - ho har kontroll på absolutt alt som rører seg. Dei unge skodespelarane er glimrande - dei framstår som nett like keitete og usikre som ungdom ofte er.

Guffen tilrår.

Åke Holmberg: Ture Sventon. Privatdetektiv (1962)

2011-10-02T18:04:00.001+02:00

I rein gledesrus etter å lese den glimrande Ture Sventon i London for nokre dagar sidan fann eg fram denne òg. Dette er den fyrste boka om Ture Sventon, den beste privatdetektiven i verda. Ho er diverre ikkje like god som dei to andre eg har lese.

Hovudproblemet er truleg at Holmberg her bruker for mykje tid på å presentera Sventon. Boka er omtrent like tjukk (eller tynn) som dei andre, men her går fleire kapittel med til å fortelja om korleis Sventon fekk tak i det vidgjetne flygande teppet sitt, og korleis han gjorde seg kjend med det. Det tek òg for lang tid før kriminalsaka som skal løysast sukkar opp. Og humoren er ikkje like tydeleg her.

Sventon held til Stockholm, men må her løysa eit problem i Solbærsund. Der har ein banditt med det glimrande namnet Oksen herja litt med nokre småungar, og saman med meisterhjernen Ilderen, som med tida skal verta erkefienden til Sventon, prøver han å pressa nokre gamle tanter til å betala dei for at dei ikkje skal stela ein svær sylvpokal dei har. Dei tilkallar Sventon, som blandar genialitet med flaks og fakkar tjuvane. Han flyg dei tilbake til Stockholm på det flygande teppet sitt, og over natta vert han ei superstjerne. I boka vert han introdusert for det svenske folket; boka introduserer han til dei svenske lesarane. Men det finst altså langt betre bøker om Sventon.

Guffen er lunken.

Meir Holmberg på kulturguffebloggen:
Ture Sventon i London (1950)

Magne Myhra: Sønn av en kvinne (1978)

2011-10-01T21:49:00.002+02:00

Her er eg truleg ikkje heilt nøytral. I sommar laga eg ein enkel nettstad for Myhra. Der dukkar heile tida opp ting som må endrast, og eg er jamleg innom hjå han for å retta opp det han meiner kan gjerast betre.

Dette er den andre av dei to romanane han har gjeve ut. Den fyrste kom nær tjue år tidlegare. Han har òg gjeve ut ei barnebok, men det er fyrst og fremst lyrikken han er kjend for. Sist eg var innom snakka han lenge om denne romanen, og eg fekk inntrykk av at han såg på dette som ei av dei aller viktigaste bøkene han har gjeve ut. Eg fann ut at eg burde ta meg saman og lesa ho, og då passa det jo bra at boka var ei av dei rundt hundre bøkene eg fekk i fjor haust.

Myhra har vore heilt open om at boka har sterke sjølvbiografiske drag. Hovudpersonen i boka, Åsmund, veks opp i sterk fattigdom. Faren har reist frå familien, og mora gjer det ho kan for å ta seg av dei tre ungane sine. Det er ikkje noko lett oppgåve, det er dei harde trettiåra, og der er ikkje arbeid å få. Åsmund har det ikkje godt, han har høyrt mora seia at ho eigentleg ikkje ville ha han, slik at han kjenner seg personleg ansvarleg for fattigdomen deira. Han får heile tida høyra spitord frå andre, og kvir seg for å snakka med andre folk.

Krigen kjem, og då betrar samhaldet i bygda seg. Likevel vert dette ei like vanskeleg tid for Åsmund, han slit med å sjå at menneske kan ta livet av andre menneske. Han forklarar dette med at dei er menn, kvinner ville aldri gjort noko slikt. Boka handlar om guten Åsmund, men er like mykje eit portrett av, og ein takk til, mora. Eller til kvinner generelt - den andre kvinna i boka Åsmund har mykje kontakt med er Dikter-Kari. Gjennom dikta hennar ser han konturane av ei framtid der dei andre i bygda vert mindre viktige - han kan finna eit godt tilfluktsrom i bokverda. Åsmund er ein gut som ser og ser etter heilt andre ting i kvardagen enn dei andre, ein av dei stadene han trivst best er i naturen, der han kan sitja lenge og sjå på mønstera steinar lagar på botnen av elvar.

Igjen - det kan henda at eg er farga av eg såg alvoret i augo til Myhra då han snakka om boka. Men for meg var dette ei god bok. Ikkje uventa er her mange gode formuleringar. Språket i boka er litt overraskande - boka er skriven på bokmål. Replikkane til Åsmund og familien hans er òg skrivne på bokmål, men alle andre replikkar er på vossamål. Eg ser to moglege grunnar til det - kanskje Myhra vil visa at Åsmund stod på utsida av lokalsamfunnet; kanskje Myhra har gjort det for å skapa litt avstand mellom seg og Åsmund.

Guffen tilrår.

Åke Holmberg: Ture Sventon i London (1950)

2011-09-29T20:24:00.000+02:00

Dette er solide saker. Eg hadde eigentleg lyst til å skriva at etterkrigstida var ein gullalder i svensk barne- og ungdomslitteratur, men sidan eg sjølv ser to innvendingar mot ein slik påstand, kan det vera greitt å droppa det. Eg veit for lite om svensk litteratur til å vita om det stemmer, og dessutan kjem det jo stadig ut glimrande barnebøker på svensk, både seriane om Bø og Bæ og Prikk og Flekk er fine greier. Dessutan ville eg grunngje den tynne gullalderhypotesa ved å visa til dei aldeles fabelaktige bøkene Ulf Löfgren og Leif Krantz (og til dels Astrid Lindgren) laga om Ole og Anna Fia, men dei kom tidleg i 60-åra, slik at det er kanskje for stort mellomrom mellom Sventon og dei andre til å slå dei saman til ein gullalder.

Men altså: Dette er solide saker. Eg las Ture Sventon i ørkenen for mange år sidan, og slo til då eg fann denne og ei til i eit antikvariat. Det angrar eg ikkje på, det er ikkje kvar dag eg ler så godt av bøker eg les.

Sjølve historia er grei nok. Der er nokre originale trekk, privatdetektiven Ture Sventon har til dømes ein svakheit for vassbakkels. Han har ein talefeil som gjer at han seier bannbakkesser og pitol. Og han har eit flygande teppe. I denne historia får han besøk av den engelske lord Hubbard, som har kome heilt frå London for å få svar på eit mysterie heimefrå: Kven er den mystiske mannen som brått dukkar opp heime hjå han, og som forsvinn like fort som han kom? Sventon-kjennarar veit sjølvsagt at det er Ilderen, erkefienden til Sventon, og kjennarar veit òg at Sventon kjem til å løysa mysteriet. Det er likevel ikkje der gleda over denne boka ligg.

Den ligg i språket. Boka er glimrande omsett av Zinken Hopp, og her er nok av utsøkte situasjonar og dialogar. Samtalen mellom Hubbard og Sventon er eit fint eksempel på dette, begge er like glade i å misforstå det den andre seier. På dei åtte-ti sidene denne samtalen varer er me innom ei rekkje tema, som underbukseprodusentar i England, kunstverk av ein ukjent meister ("Ukjent? Hvordan kan dere vite at det var en mester da?"), gåver frå den britiske kongefamilien, ro-tevlinga mellom Oxford og Cambridge, og sikkert nokre til, før dei endeleg kjem til poenget.

Guffen tilrår.

Meir Holmberg på kulturguffebloggen:
Ture Sventon. Privatdetektiv (1962)

Frode Grytten: Saganatt (2011)

2011-09-28T06:47:00.001+02:00

Frode Grytten byr denne gongen på tre romanar samla i eitt band. Dei tre romanane er nære slektningar, det gjennomgåande temaet er kva som har gått gale i det norske samfunnet. I dei tre romanane møter me òg tre nære slektningar. I den fyrste, Kom søndag, møter me Arvid Lunde. Far hans, Harold Lunde, har hovudrolla i den andre, I morgon er det måndag, medan son til Arvid, Ronny, har ei birolle i den tredje, Den åttande dagen.

I morgon er det måndag er den klart beste, og den einaste av dei tre som verkeleg er vellukka. Harold Lunde var lenge møbelhandlar i Åsane, men butikken hans møtte veggen då det dukka opp eit IKEA-monster i nabolaget. Lunde, som no er pensjonist, reiser til Sverige for å kidnappa IKEA-sjefen Ingvar Kamprad. Han er ikkje heilt sikker på korleis han skal gjera det, eller kva han går til, men han får det til, i alle fall sånn delvis.

I Kom søndag er utgangspunktet Odda, og handlinga dekkjer det meste av 1980-åra. Arvid Lunde kjem til Odda for å verta gymnaslærar. Det greier han sånn nokolunde, men han gjer større lukke som investor, og er ei tid god for millionar. Han flyttar til Oslo, og der står nedturane i kø. Han flyktar vestover, og døyr i ei trafikkulukke i Odda nyttårsafta 1989.

Den siste romanen er den svakaste. Her møter me Gerhardsen og Bratteli, som saman med andre ulevande køyrer rundt i Oslo for å ordna opp i situasjonar der gode sosialdemokratar har problem.

Det handlar altså mykje om endringane i det norske samfunnet dei siste tiåra. Dei to fyrste delane er lagt til Odda og Åsane, og dei to stadene er gode døme på kva som har skjedd. Odda er ein av mange industristader som har slite etter at fabrikkane vert mindre produktive eller nedlagde, medan Åsane har tapt identiteten sin på ein annan måte: Der sprett det opp svære kjøpesenter, slik at heile staden vert redusert til ein stad for auka forbruk. Møbelhandlar Lunde irriterer seg over kor upersonleg det vert, kor likt det vert. Han ser seg sjølv som ein menneskekjennar, ein som var i stand til å levera draumar på vår jord, men slik er det ikkje lenger.

Det er ei ujamn bok. Grytten skriv godt, men ikkje utan unntak. Den siste delen verkar som han er tenkt langt meir morosam enn han faktisk er - der er nok av setningar og uttrykk som ser ut til å vera der for at lesaren skal le. Eg lo ikkje.

Guffen er lunken.

Meir Grytten på guffekulturbloggen:
50/50 (2010)
Det norske huset (med Jens Hauge, 2010)
Dronninga er død (2010)
Norge og andre dikt (2009)
Flytande bjørn (2005)

Frå arkivet: Kirsty MacColl: Titanic Days (1993)

2011-09-27T12:49:00.000+02:00

Det er rart. Nokre plater berre snik seg innpå deg, og slepper aldri taket. Eg hugsar ikkje kven som fyrst spelte MacColl for meg, truleg var det Dina. I alle fall var det plater eg vart glad i - fyrst Kite, og seinare denne. Begge er gode, denne er hakket betre.

Det er snill og god popmusikk, dette. Plata har eit godt og ope lydbilete, som er dominert av stemma til MacColl. Det er denne, og orda ho syng, som fengar sterkast. Tekstane er stort sett glimrande. Ho bruker eit enkelt språk, men seier likevel langt meir enn dei orda ho bruker. Det vert hinta om både gode og mindre gode dagar. Det vanlegaste er kanskje at ho tenkjer tilbake på langt betre dagar.

Det var eigentleg berre det. Ei finfin plate eg har høyrt på i nesten tjue år.

Kva skjedde etterpå? Dei neste platene hennar høyrde eg mindre på, men eg fekk ikkje spesielt mykje ut av det. Ho samarbeidde mykje med andre musikarar, både før og etter denne plata, men gav òg ut eigne plater. I 2000 vart ho påkøyrd av ein båt i Mexico, og døydde av skadene.

Guffen tilrår.

The Tree of Life (2011)

2011-09-20T07:20:00.002+02:00

Fy fasan. Ein aldeles nydeleg film. Då filmen var over sat eg der berre - ikkje av di eg skulle sjå rulletekstane, men av di eg var heilt sett ut. Den kjensla sat i minst heile vegen attende til hotellet.

Terrence Malick lagar ikkje så mange filmar, men dei han lagar er verdt å sjå. Ingen av dei andre har likevel vore så stilreine og elegante som denne. Ingen av dei andre har heller ikkje vore så surrealistiske som denne, eller fortalt historia på ein så lite kronologisk måte.

Det er ein far-son-film, på to ulike plan. Brad Pitt er ein streng, av og til tyrannisk far, i ein familie i Texas i 1960-åra, omtrent. Den eldste sonen, som i den lengste delen av filmen er rundt tolv år, går ikkje overeins med Pitt, mest av di han treng ein heilt annan farstype enn ein som krev total disiplin, og som gjerne vil læra sønene å boksa. Sonen gjer opprør, han gjer litt hærverk og mishandlar dyr saman med andre gutar. Også dei to brørne hans er prega av den strenge faren, huset deira er berre ein retteleg heim den gongen faren reiser jorda rundt i eit mislukka forsøk på å selja ein av patentane sine.

Samstundes handlar det om forholdet mellom menneske og guden deira. Her er ei rekkje voice-overs der mora snakkar til guden sin. Her er òg nokre lange sekvensar frå skapinga av jorda, og om livet på jorda i retteleg gamle dagar, mellom anna ei scene med nokre dinosaurar. På slutten av filmen er alt harmoni, der er alle igjen gode vener, der dei går rundt på ei strand. Dette kan godt vera meint som eit himmelsk liv, eit liv ved slutten av verda.

Det er ei sterk historie, men det som gjer sterkast inntrykk er det visuelle. Det er ein fryd å sjå filmen. Bileta er finfine. Filmen vekslar mellom notid og fortid, det kjem gjerne noko som kan vera drøymesekvensar. Heile tida er kameraet i rørsle, det bevegar seg sakte, og er med på å skapa ei kjensle av at noko skummelt lurer på deg, eller at noko skummelt snart dukkar opp. Og det er musikk heile tida, mykje klassisk musikk, og denne er så til dei grader med å byggja opp under stemninga og spenninga. Eg storkoste meg altså, eg har nesten lyst til å sjå filmen igjen med ein gong.

Guffen tilrår.

Meir Malick på kulturguffebloggen:
Badlands (1973)
Thin Red Line (1998)

Kjell Hallbing: Der ørnene dør (1974)

2011-09-19T16:15:00.002+02:00

Mot slutten av 80-åra var eg ved Little Big Horn i Montana. Der stod det truleg mest vidgjetne slaget mellom indianarar og kvite soldatar, i 1876. Eg var der seint på hausten, det var nesten folketomt, og det var rart å gå gjennom det kvilande landskapet og tenkja på grunnen til at stadnamnet vart kjent. General Custer, ein spradebasse av ein general som var like ambisiøs og PR-kåt som han var dumdristig og naiv, braut ordrane han hadde fått. Han venta ikkje til alle soldatane var komne i posisjon, og var dum nok til å angripa ei av dei største samlingane av indianarar gjennom tidene. Custer hadde med seg rundt fem hundre mann, indianarane hadde bortimot 2000. Det gjekk som det måtte gå, indianarane tok lett livet av rundt 270 soldatar.

I månadene før eg var der hadde eg lese Stephen Ambrose sin glimrande dobbeltbiografi om Custer og indianaren Crazy Horse, som var ein av dei leiande indianarane ved Little Big Horn. Ambrose var klart mest sympatisk med Crazy Horse, og eg såg ingen grunn til å leggja sympatien min ein annan stad. I denne boka, der Hallbing skriv Morgan Kane inn i ekspedisjonen til Custer, ligg sympatien same stad. Custer vert framstilt som ein sjølvopptatt og eigenrådig general, som får det han ber om.

Kane er ung når dette skjer, godt og vel tjue år, og han har eigentleg ei birolle i heile historia. Det verkar som om Hallbing vil fortelja lesarane at dei amerikanske soldatane gjekk feil fram, at dei behandla indianarane på ein lite menneskeleg måte. I dag er dette sjølvsagt, i 1974 var det mindre opplagt, og - med fare for å generalisera - truleg i endå mindre grad hjå den vanlege Kane-lesaren. Boka er langt tjukkare enn dei andre bøkene i serien, og utgåva eg las kom ut åtte år seinare, i Den norske Bokklubben. Og under det eigentlege namnet til Kjell Hallbing.

Eg las mykje Morgan Kane då eg var yngre. Eg hugsa denne boka som ei av dei beste, og kjøpte ho sist eg var på Fretex. Eg vart nok ikkje altfor imponert. Hallbing stiller tidvis for små krav til lesaren, for mykje vert forklart. Det tek tid før Kane slår følgje med Custer, og fram til det skjer går boka av og til på tomgang. Kan grev etter gull, han vert (nesten) antasta av to andre gullgravarar, han drep dei, han overlever så vidt, han er med på ein militærekspedisjon, han driv dank i militærleiren, han drikk og horar.

Det er òg overraskande at ein så god forteljar som Hallbing ikkje greier å skriva om sjølve slaget på ein betre måte. Likevel - her er mange gode passasjar, og ved nokre høve dukkar det opp setningar og uttrykk som er gode. Det er òg ei god løysing at Kane ved fleire høve møter indianaren Little Big Man. Han sparar livet til Kane fleire gonger, men vert seinare med på å ta livet av sjølvaste Crazy Horse.

Guffen er lunken.

Vidare enn Voss. Johannes Gjerdåker 75 år (Voss, 15.9.11)

2011-09-17T21:53:00.003+02:00

Eit halvt år på etterskot vart 75-åringen Johannes Gjerdåker heidra. Ei rekkje personar var med denne kvelden, som både viste at Gjerdåker har gjort mykje i livet, og at han har gjort mykje bra. Det er ein del av sjangeren at jubilantar får mykje heider på arrangement som dette, men i dette høvet var det meste på sin plass. Det var òg gledeleg at det var svært få av dei som hadde ordet som greip til lause og tomme klisjear, dei fleste fekk på godt vis fram kva dei meinte om Gjerdåker.

Her var innslag frå fleire land, som fekk fram at sjølv om Gjerdåker har arbeidd mykje med lokalhistorie, er han absolutt open for det som rører seg i andre kulturar. Iranske Javid Afsari Rad imponerte stort på sutar - det var det einaste musikalske innslaget der eg tenkte at dette kunne eg høyrd i timevis. Det er ikkje det same som at resten av musikarane var dårlege, men han var i særklasse den mest originale. Dei andre framførte (utan unntak, trur eg) attdiktingar av Robert Burns. Det er vel og bra, men Gjerdåker har omsett langt fleire diktarar enn Burns. Det vart sagt av fleire, eg kunne gjerne høyrt fleire av dei dikta òg, anten med eller utan musikk til.

Eg sit saman med Gjerdåker i redaksjonen for Gamalt frå Voss. Tredjemann i redaksjonen bar fram ei helsing, men tidlegare same dagen funderte eg på kva eg ville ha sagt, viss det var eg som skulle helsa. Eg samla meg om eit sitat av Tarjei Vesaas, som eg opna hovudoppgåva mi ein gong på 1900-talet, det om at det ein seier gjerne vert liggjande på golvet som eit par skeive sko, medan det ein ville sagt kjendest som flygande fuglar (sitert etter minnet). Kristin Fridtun, språkspaltist i Dag og Tid, heldt eit fint innlegg der ho mellom anna snakka om korleis ho kjende Gjerdåker, og ho ordla seg på ein slik måte at eg tenkte at her hadde det passa med Vesaas-sitatet. Eg vart både overraska og imponert då ho faktisk drog fram akkurat det sitatet. Spooky.
Både Fridtun og islandske Bergsveinn Birgisson nemnde at telefonsamtalar med Gjerdåker har lett for å verta lange, og det vart òg nemnt at det er uvanleg at ein 75 år gamal mann heile tida vil læra noko nytt. Eg kjenner meg igjen i begge delar, og det er jo ein samanheng der: Ein mann som heile tida vil ha svar på fleire spørsmål har ofte lange telefonsamtalar.

Det var ein fin kveld, arrangert av Lesehug og Voss bibliotek. Det var òg stas at så mange møtte opp for å heidra Gjerdåker. Utan han var me mange som var fattigare.

Guffen tilrår.

Michael P. Ghiglieri og Thomas M. Myers: Over the Edge: Death in Grand Canyon (2001)

2011-09-10T09:15:00.000+02:00

Beyond the life-saving lessons that the episodes in this book may teach us, most of its stories of Grand Canyon death and disaster are amazing, a few are truly unbelievable, some are absurd, and yet others heroic. We hope you find them fascinating as well as illuminating. But be warned: the amount of astonishing history in this book may keep you up past your bedtime.

Det er ikkje så uvanleg at forfattarar vurderer sine eigne bøker som så gode og viktige at lesarane truleg ikkje greier å leggja dei frå seg. Det er litt mindre vanleg at dei faktisk skriv dette i føreordet til boka. Og det er endå mindre vanleg at det faktisk er sant. I dette tilfellet stemmer det.

Ghigliere og Myers har lang røynsle med Grand Canyon. Dei har vore innom store delar av dette enorme og til dels vanskeleg tilgjengelege området, og Myers har òg budd og arbeidd i Grand Canyon Village, som ligg ved den sørlege kanten av canyonen. Dei kjenner dalen godt, men det er ikkje den viktigaste grunnen til at denne boka er så bra. Langt viktigare er det at dei kan skriva, og byggjer opp dramaet i teksten på ein finfin måte.

For her er mykje drama. I alt har nesten 600 personar mist livet i eller ved Grand Canyon, og, slik dei sjølve skriv, her er mange utrulege historier. Så lenge mange av historiene endar med eitt eller fleire dødsfall er det sjølvsagt trist av og til, men like ofte er det noko å le av. Fleire gonger tenkte eg "går dette verkeleg an"? Eitt slikt døme er han som, på jakt etter eit godt fotomotiv, fall utfor den sørlege kanten - han stod med ryggen til canyonen, og ville ta bilete av eitt av husa i Grand Canyon Village. Eitt anna døme er han guten som overnatta nede ved Colorado-elva, og som ein av dei vaksne vaktene ikkje fann då han gjekk ein runde om natta. Det vart etter kvart klart at han hadde drukna i elva, men kvifor og korleis vart ikkje klart før det kom for ein dag at han ofte gjekk i søvne.

Det er òg utruleg å lesa om militærflyet som får motorstopp på ein nattleg flytur, og der tre av dei fem ombord kastar seg ut i fallskjerm. Flyet får motoren i gang igjen, medan dei tre siglar sakte nedover mot landjorda - ein av dei meinte at fallskjermturen hans varde i fjorten minutt. Dei såg lys frå byar i det fjerne, før alt vart myrkt, og dei skjøna at dei var på veg ned i Grand Canyon. Alle overlevde. Og det er vanskeleg å unngå å le når ein les om ho sjølvmordaren som hadde sett Thelma og Lousie meir enn femti gonger, og som ville kopiera sjølvmordet deira. Diverre køyrde ho seg fast like ved kanten. Ho gjekk ut av bilen, sprang mot kanten, og hoppa utfor. Ho landa på ei hylle seks-sju meter lengre nede. Tredje gongen gjekk det betre (evt. verre) - ho reiste seg, og stabba utfor kanten på hylla.

Dødsfalla er sortert inn i bolkar, og den lengste delen, den om alle som har drukna i elva, vart litt for repeterande. Her vart det for likt, og her burde dei ha kutta ned på dei mange historiene, som altså vert for like. Sjølv om dette er den lengste delen, er det ikkje drukning som er den vanlegaste dødsårsaka i Grand Canyon. Andre vanlege dødsårsaker er å falla frå kanten, eller dø av heiteslag, eller verta teken av ei flaumstor elv (og desse kan koma svært brått). Den vanlegaste dødsårsaka i Grand Canyon er flyulukker. Fleire personar har mist livet i slike ulukker enn alle som har drukna, falle, ikkje takla varmen, eller vorte tekne av flaum - til saman. Ein grunn er at lufta over Grand Canyon er full av turbulens, ein annan er at i 1956 kolliderte to passasjerfly over Grand Canyon. Alle dei 128 ombord miste livet.

Guffen tilrår.

Meir Grand Canyon på kulturguffebloggen:
John Wesley Powell: The Exploration of the Colorado River and its Canyons (1895)

Erling Lægreid: Nærgåande skisser (2011)

2011-09-09T20:47:00.000+02:00

Endå ei bok basert på stoff frå Dag og Tid, og endå ei bok som er verd å få med seg. Erling Lægreid har det siste året (omtrent) hatt korte artiklar der han skriv om kjende personar han har møtt på sin veg. Det er ikkje meint å vera grundige biografiar, det er skisser der han godt kan konsentrera seg om ein enkelt episode. Han skriv om godt og vel førti personar, og her er langt mellom bomskota.

Boka opnar med eit nyskrive føreord der Lægreid kort fortel om livet sitt. Oppvekst i Årdal, studiar i Oslo, der han etter kvart fekk seg jobb i NRK. I dette føreordet kjem der to kraftige hint om kva me har i vente. Han har lett for å koma i kontakt med folk, og er aktiv på mange område. Og han likar å smørja litt på når han fortel - 'lyg litt meir', seier ei av tantene hans.

Eg anar ikkje om han lyg her, eller kor mykje han eventuelt lyg, men han skriv sjølv at noko av det han ber vidare er mytar, og at han ikkje kan gå god for at alt er sant. Ein stad bruke han den opne formuleringa "det skal vera sant at ..."; ein annan stad skriv han at han aldri sjekkar ei god historie. Det er dei gode historiene som interesserer han, og det er dei interessante personane som interesserer han mest. Han skriv om møte med ei rekkje forfattarar, nokre politikarar, og nokre mediafolk. Det er spesielt fascinerande korleis han får så god kontakt med så mange forfattarar, også slik som på fleire måtar stod langt frå kvarandre.

Her er litt overlapping, både i personell og innhald. Det fyrste kan ein ikkje unngå, når han har artiklar om både Tarjei Vesaas og Halldis Moren Vesaas, vert begge to nemnde i begge artiklane. Han skriv òg om då han tok med seg Olav H. Hauge til Midtbø, altså der Vesaasane budde. Dette er greitt, det er verre når det same poenget kjem att i fleire artiklar. Spesielt når desse artiklane kjem tett på kvarandre - med fem siders mellomrom vert det to gonger nemnt at Trygve Bull sa De til Lægreid, medan Lægreid sa du til Bull.

Guffen tilrår.

Meir Lægreid på kulturguffebloggen:
Bak maska (1994)

Bristol Palin: Not Afraid of Life (2011)

2011-09-04T08:43:00.000+02:00

Dette var andre bollar. Dotter til Sarah Palin gjev ut ein slags sjølvbiografi som tjue-åring, og eg er dum nok til å kjøpa. Eg trudde nok at det kom til å verta endå løgnare enn det var, at Bristol Palin skulle - uforvarande - stilla seg i eit endå dårlegare lys. I staden vert det meir trist enn løye.

Då mora vart visepresidentkandidat før det amerikanske presidentvalet i 2008, stod ho fram som ei god, kristen, uramerikansk dame. Den eine, store bristen i dette glansbiletet var at den syttenårige dotter hennar var gravid, og det tok ikkje lang tid før det kom fram at faren ikkje var noko spesielt å samla på. Bristol Palin gjev ikkje noko truverdig forklaring på kvifor ho heile tida kom tilbake til denne guten, Levi - tvertimot skin det heile tida gjennom at ho synest han var ein tapar. Han fullførte ikkje highschool, lyg om alt mogleg, er ikkje trufast, og tek absolutt ikkje ansvar for andre enn seg sjølv. Kanskje det var akkurat dette ho fann fascinerande, kanskje han var ein betre kar enn ho framstiller han som her, kanskje ho rett og slett var kåt.

Ho lever i alle fall ikkje opp til sine eigne moralske krav. Ho har ingen problem med å sniklesa tekstmeldingar han får, ho har ingen problem med at dei har sex, og ho er grunnleggjande mistenksam. Får han ei tekstmelding spør ho kven det var frå - "er det ei jente?"

Ho vert altså gravid, dei forlovar seg, dei gjer det slutt, og ho opplever alt han som gjer som eit svik. Då son hennar, Tripp, vert fødd let ho ingen andre fotografera han. Ho reknar med at det fyrste bladet som får trykkja eit bilete av Tripp kjem til å betala så enormt mykje at det kan sikra heile framtida hennar, og dei pengane vil ho ha. Levi sel eit bilete til magasinet Star, og Palin er nærmast sjokkert over at han berre fekk 5000 dollar for det. Han tente òg pengar på andre måtar - han var mellom anna med i ein pistasj-reklame, der han stod saman med ein bodyguard, som sjekka at alt var klart før Levi opna ei pistasjnøtt. "Now Levi Johnston does it with protection". Seinare poserte han for Playgirl.

Seinare kjem dei saman igjen, og forlovar seg på nytt. Nokre dagar seinare fortel han at han truleg har gjort ei anna jente gravid, og at ho har termin om fjorten dagar. Det vert slutt på nytt. Slik held det fram - ho har eit bra talent for å vikla seg inn i situasjonar ho burde halde seg unna. Ho takkar ja til å vera med i Skal vi danse, og tek tredjeplassen, sjølv om både ho sjølv og andre seier at ho er ein svak dansar. Andre meiner at det er dei politiske supporterane til mor hennar som stemmer på ho; ein mann i Wisconsin vart så irritert då ho gjekk vidare til endå ein ny runde at han gjorde det einaste rette, sett med amerikanske auge: Han skaut fjernsynet sitt.

Men det er altså mest trist. Ho prøver å framstilla seg som ein klok og god person, kanskje til og med som ein person som har noko viktig å fortelja. For meg vert ho naiv, sjarmlaus, og ikkje spesielt reflektert. Det er greitt at sjølvbiografi er ein sjanger der forfattaren kan pynta litt på sanninga, men likevel.

Guffen er lunken.

Barbara Sinatra: Lady Blue Eyes. My Life With Frank (2011)

2011-09-01T21:43:00.000+02:00

Av og til, når ein les ei bok, funderer ein på kvifor ein kjøpte den boka. For meg var grunnen klar her - Barbara Sinatra var tidlegare gift med Zeppo Marx, den av Marx-brørne det er skrive minst om. Sjølv om dei to vart skilt, kunne det jo henda at ho hadde noko fornuftig å seia om han. Eg rekna ikkje med at ho kom til å presentera eit spesielt nyansert bilete av Sinatra, og det gjer ho heller ikkje.

Ho er litt sånn krig og fred og politikk og religion. At giftarmålet med Sinatra gav ho sjansen til å leva eit liv i luksus var for ho det beste som kunne ha skjedd. Ho vassar i diamantar, ho reiser verda rundt utan å gjera anna enn å vera kone, ho vert kjend med kongar og knektar og skodespelarar og rikfolk, og er svært nøgd med det.

Då Sinatra omsider skulle halda ein konsert i Brasil, var det møtt fram tusenvis av fans utanfor hotellet. Då dei to gjekk ut av bilen, storma alle mot dei, og det var truleg fare for livet. For Barbara Sinatra var ikkje det det viktigaste: "Reaching a bottleneck near the hotel entrance, we were pushed up against the wall as hands started tearing through our clothes. I was wearing real diamond earrings and thought, Good God! I'm gonna lose everything!" Ho dreiv med litt veldedigheitsarbeid, og oppretta mellom anna eit behandlingssenter for mishandla og misbrukte born. Ho foreslo at ein del av behandlinga burde vera at dei vart friserte og sminka, slik at dei kunne sjå seg i spegelen og sjå kor flotte dei eigentleg var. Ho verkar svært oppteken av eigen utsjånad, der er ei rekkje foto av ho i boka, og ho ser ut til å vera ei av desse som, viss det dukkar opp eit kamera, automatisk hentar fram eit smil ho truleg har øvd på.

Det er ikkje tvil om at ho var glad i Sinatra. Det er ikkje måte på kor mykje godt ho kan seia om han. Han var omtenksam, romantisk, god kokk, glad i folk, glad i dyr, rettferdig, osb. Andre har hevda at han hadde nærkontakt med mafiaen, men det stemmer ikkje, skriv ho. Han kjende nokre av dei, men det var berre av di dei åtte klubbar han song i.

Alt i alt vert det for mykje skryt. Ho rosar Sinatra, men skryt òg mykje av seg sjølv. Og det vert veldig overflatisk, og det vert for mykje namedropping. Med ein meir kritisk redaktør kunne ho sikkert hatt mykje godt å fortelja, no vert det mest svada. Nokre artige og interessante anekdotar dukkar opp histen og pisten, men det er alt.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Sinatra på kutlurguffebloggen:
Anthony Summers og Robbyn Swan: Sinatra. The Life (2005)

Ringo Starr: Postcards From the Boys (2004)

2011-08-31T13:06:00.000+02:00

Dette skjer ikkje så ofte. Eg sveipa innom Amazon, og sidan eg tidlegare har kjøpt bøker om Beatles der, fekk eg tips om denne. Prisen var det ingenting å seia på - fint brukt, ein pence. Etter å ha lese boka er eg usikker på om ho var verdt prisen. Og det er før eg reknar inn portoen.

It does exactly what it says on the tin. Boka inneheld 51 postkort, trykt med både fram- og bakside, som dei tre andre Beatlane sende til Ringo. Mange av korta fortel ingenting, det kan vera korte meldingar av typen "wish you were here", eller berre svadaord. Nokre gonger fortel teksten på korta ein historie, andre gonger kan det vera presise meldingar som "you are the greatest drummer in the world". Ringo har skrive korte tekstar til alle korta, av og til vert ein klokare av dei, av og til ikkje.

Baksideteksten omtalar boka som "A sensational collection of 51 postcards from John, Paul and George". Det mest sensasjonelle er vel at nokon gav dei ut i bokform. Og at nokon kjøpte dei.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Beatles på kulturguffebloggen:
A Hard Day's Night (film, 1964)
Jann Wenner: Lennon Remembers (1970)
Mark Shipper: Paperback Writer (1978)
The Beatles Anthology (fjernsynsserie, 1995)
Joshua M. Greene: Here Comes The Sun (biografi om George Harrison, 2006)
George Harrison. Living in the Material World (film, 2011)

Charles L. Granata: I Just Wasn't Made for These Times (2003)

2011-08-27T21:12:00.000+02:00

Pet Sounds er ei av desse platene som jamleg kjem høgt oppe på listene når verdas beste album skal kårast. Det er ikkje så rart, det er ei kanonplate. Nokre songar kunne godt vore fjerna, men andre songar dreg nivået opp igjen. I denne boka fortel Granata korleis plata vart til, og det gjer han godt.

Pet Sounds vart gitt ut i 1966. Då var Beach Boys eit av dei mest populære banda i USA, men dei var splitta i to delar. Alle dei andre i bandet var ute på turne, medan Brian Wilson heldt seg i studio. Dei andre kom attende frå turne, og vart sendt i studio for å leggja på vokalar, Wilson hadde alt spelt inn musikken saman med studiomusikarar. Carl Wilson la på litt gitar på ein song, og det var alt.

Han hadde full kontroll over alt. Alle musikarane fekk klar beskjed om kva dei skulle spela, og han hadde klar alle stemmene som skulle syngjast inn. Dei andre i bandet hadde minimal input, det avgrensa seg til nokre mindre justeringar i andrestemma. Granata vert av og til for teknisk for meg, men han får likevel fram korleis Wilson tøydde grensene for kva som kunne gjerast i eit studio. Han brukte uvanlege instrument, han brukte instrument på uvanlege måtar, og laga ei plate som ikkje likna på noko Beach Boys hadde gjort før. Og som heller ikkje likna på noko nokon andre hadde gjort.

Det er noko av det mest fantastiske med Pet Sounds. Brian Wilson høyrde alt dette inne i hovudet sitt, og greidde å få det ut. Han får uvanleg mykje skryt, både frå forfattaren, dei andre i bandet, musikarane som spelte på plata, og andre musikarar, og det er fullt fortent. Det kunne like godt vore eit soloalbum.

Plata var berre ein sånn middels suksess i USA då ho kom ut, men det tok ikkje Wilson så nøye. Han var alt i gang med eit nytt og endå meir ambisiøst prosjekt, plata Smile. Beautiful Dreamer, dokumentarfilmen om den plata er absolutt verdt å sjå; plata kjem omsider ut som Beach Boys-plate seinare i år.

Det meste i boka er bra, men det er ein ting som manglar. Granata har snakka med ei lang rekkje av dei som var involverte i plata. Tekstforfattaren Tony Asher får til dømes snakka mykje, kanskje altfor mykje. Men Granata har ikkje snakka med Wilson sjølv. Her er ein del Wilson-sitat, men desse er henta frå andre intervju. Det er greitt at Wilson alt var litt redusert for ti år sidan, men han har då vore intervjua mange gonger etter det. Kanskje han ikkje ville, kva veit eg.

Det går fort å lesa denne boka, men ein har mykje att for det.

Guffen tilrår.

Meir Brian Wilson på kulturguffebloggen:
Beautiful Dreamer. Brian Wilson and the Story of Smile. (Film, 2004)

Colum McCann: This Side of Brightness (1998)

2011-08-26T17:42:00.002+02:00

Ei bok der to parallelle handlingar møtest. Treefrog er heimlaus, og bur i ein jernbanetunnel i New York, i eit rom litt unna sjølve jernbanelina. Han har fleire naboar, og dei bur i ei verd der ein ikkje kan stola på nokon, samstundes som dei står samla mot folk utanfrå. Han har faste rutinar, han likar til dømes partal langt betre enn oddetal. Han har ei dotter, men han ser ut til å ha forgripe seg på ho; mora tok ho i alle fall med seg, truleg til Chicago.

Den andre handlinga tek til mange tiår tidlegare, og utgangspunktet er dei som laga tunnelen. Me følgjer ein av dei, Nathan Walker, gjennom det meste av 1900-talet. Han forelskar seg i dotter til ein av dei andre tunnelarbeidarane, ein som miste livet i ei ulukke, og desse to vert besteforeldra til Treefrog, viser det seg.

Denne historien, eller desse historiene, vert fortalde på ein god måte. McCann avdekkjer det heile litt etter litt, me får altså gradvis større innsikt i korleis alt heng saman. Så her er nokre plussar, men her er òg ein stor minus. Det er eit uvanleg livlaust språk, som gjer lesinga tung. Det er ei tidleg McCann-bok, så det kan henda at han i seinare bøker fortener dei mange lovorda han har fått, men for meg var dette ein nedtur.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Short Cuts (1993)

2011-08-23T17:29:00.000+02:00

Ein ambisiøs film, der Robert Altman flettar saman ni noveller av Richard Carver til ein spelefilm. Personane frå ulike noveller bumpar borti kvarandre av og til, men filmen har altså fleire parallelle handlingar. Det kunne gått heilt gale, men det gjer det ikkje. Ein av grunnane er at her er ei rekkje kjende skodespelarar med. Alle er ikkje like gode, men så lenge det er kjende fjes i så mange roller, er det lettare å hugsa kvar dei ulike høyrer til.

Ein annan grunn til at det fungerer er at novellene heng tematisk saman. Nokre av personane me møter har vanlege jobbar, som politi eller lege, andre har litt mindre vanlege jobbar, som klovn eller telefonsexseljar. Eit fellestrekk er at dei fleste gjer det dei kan for å dekkja over problema dei har, dei vil ha ein fin fasade, men under ulmar det. Det aular av problem. Nokre har forhold på si, nokre har for lite sex, nokre vil heller fiska enn å melda frå om eit lik dei har funne, nokre kjem ikkje over at det er slutt med gamlekjærasten, osb.

Mot slutten går det galt for dei fleste. Ho kunstnardama vedgår omsider at ho faktisk hadde eit kort forhold til ein annan. Han vesle guten som vart påkøyrt døyr. Ho som ikkje får nok støtte frå mor si tek livet av seg. Han som ikkje får nok sex heime og som heller ikkje får ha sex med ei tilfeldig jente, vert mordar. Og til slutt kjem det eit jordskjelv som råkar alle saman. Slik sett er det ikkje vanskeleg å sjå filmen som ein kommentar til det amerikanske samfunnet.

Guffen tilrår.

Meir Altman på kulturguffebloggen:
The Player (1992)

Malcolm X (1992)

2011-08-22T11:54:00.000+02:00

Malcolm X er eitt av dei store amerikanske ikona. Han var ein modig og velformulert talsmann for betre rettar for negrane, og vart drepen i 1965, då han heldt eit foredrag i Harlem i New York. Filmen fortel om det vaksne livet til Malcolm X, som hadde fire klare delar.

Som ung mann prøvde han, som mange andre negrar, å leva mest mogleg som dei kvite. Han flata ut håret, han kledde seg som kvite, og det aller beste var å vera kjærast med kvite kvinner. Han var småkriminell, og vart til slutt teken og dømt til ti år i fengsel.

Ein av medfangane hans fører han inn i tankeverda til Elijah Muhammad, leiaren for Nation of Islam. Han hadde ekstreme synspunkt på tilhøva mellom kvite og svarte, og Malcolm X vart ein av dei mest profilerte talsmennene for Muhammad, frå 1952 til 1963.

X vart gradvis meir skeptisk til Muhammad, mest av di han, trass i at han presenterte seg sjølv som eit moralsk fyrtårn, hadde ungar med minst to ugifte i staben sin. Etter at X omtalte mordet på John F. Kennedy i litt for lystige tonar ("the chickens are coming home to roost"), fekk han 90 dagar tale-karantene frå Muhammad. Han braut samarbeidet, og grunnla sin eigen moske.

Han dreg på pilgrimsreise til Arabia, og det endrar rasesynet hans. Han ser ikkje lenger på alle kvite som djevlar, han ser at det er uråd å skulda eit heilt folkeslag for det enkeltpersonar gjer, og etter det opphaldet argumenterte han meir for at ulike folkeslag kan leva saman i harmoni. Opphaldet i Mekka viste han at religion kan vera samlande, på tvers av raser, og han meinte at islam kunne fjerna rasismen frå det amerikanske samfunnet.

Han hadde mange fiendar. Han vart overvaka av makthavarane, men også Nation of Islam følgde med på kva han dreiv med. Då nokon kasta brannfaklar inn i huset hans ei natt, var han overtydd om at Nation of Islam stod bak. Dei tre som skaut han var alle negrar, og enkja hans var overtydd om at mordet var tinga av Nation of Islam.

Filmen fortel alt dette, og mykje meir, på eit godt vis. Spike Lee, regissøren, legg seg tett opp til sjølvbiografien til X, og det vert av og til litt mykje heltedyrking. Tidsbileta er glimrande, og Lee legg òg inn originale sekvensar i svart/kvitt. Filmen opnar òg med ei kryssklipping som viser at USA ikkje er kvitt raseproblema. Året før filmen var ferdig vart negeren Rodney King banka opp av politiet i Los Angeles, og autentiske opptak frå den rundjulinga vert sett saman med eit brennande amerikansk flagg. Til slutt står berre ein amerikansk X igjen.

Guffen tilrår.

Olav Vesaas (red): Tarjei i tale (1997)

2011-08-21T10:12:00.000+02:00

Tarjei Vesaas var ein skrivande mann. Han skriv sjølv at han likte det langt betre enn å snakka, i alle fall i større forsamlingar. Likevel hende det at han heldt talar eller kåseri, og i denne boka er ei rekkje av desse samla. Det aller meste av det som står her er bra.

Boka opnar med det glimrande kåseriet "Om skrivaren". Vesaas heldt dette kåseriet i 1963, og skrivaren har to tydingar. Den fyrste delen handlar om Vesaas sjølv, og om korleis han strevde seg fram til å verta forfattar. Den andre delen handlar like mykje om kva det vil seia å vera forfattar, og her er Vesaas innom tankar som må vera relevante og rette også for andre forfattarar.

Ei grov inndeling av tekstane i boka er helsingar til andre diktarar, prologar framførte ved runde år, takketalar for prisar han har fått, og ein siste del der det mellom anna kjem nokre radiokåseri. Han viser ofte til andre forfattarar, og nokre av desse vert nemnde fleire gonger. Edith Södergran vert nemnt fleire gonger, men den som oftast vert nemnt er Aasmund Olavsson Vinje. Det er som det er når det mot slutten av boka kjem eit kåseri Vesaas heldt i 1868, 150 år etter at Vinje vart fødd.

Her skriv han mellom anna "det blir sagt så lettvint at han gret med eitt auge og lo med det andre, og så har ein liksom gjort seg ferdig med det. Det fortel lite om dei høge kvelvingar og dei sorgfulle gaglemyrar og dei stikkande tornemoar som måtte vera Vinjes indre landskap. Og der dei sjeldnaste fuglar rauk over, og til og med slo seg ned. Her blir all teori grå." Det er flott formulert, og slike setningar møter ein overalt. Også i desse tekstane viser Vesaas kor stor han er.

Det er uråd å seia om det er noko eg saknar i ei slik bok, eg veit ikkje kor mange tekstar Olav Vesaas har lagt vekk. Det meste i denne boka er lesverdig, unntaket måtte vera ein svært kort tale Tarjei Vesaas heldt då dotter til Olav var konfirmant. Der er han enkel, og det er til dels uforståeleg kvifor denne er med.

Guffen tilrår.

Meir Vesaas på kulturguffebloggen:
Over open avgrunn (film, 1997)
Fuglane (film, 1968)
Olav Vesaas: Tarjei Vesaas om seg sjølv (1985)
Olav Vesaas: A.O. Vinje. Ein tankens hærmann (2001)

Ragnar Hovland: Sjølvmord i skilpaddekafeen (1989)

2011-08-14T16:45:00.000+02:00

Dette er ei fornøyeleg bok. Her er ei rekkje korte tekstar, og nokre av dei er berre på ein eller to setningar. Boka kan minna om ein vag og uklar sjølvbiografi, der Hovland ser ut til å ta utgangspunkt i hendingar frå eige liv. I alle fall i den fyrste halvdelen av boka, i den siste halvdelen sprikar tekstane meir. Her kjem til dømes nokre småstykke om Himmelen, og det høyrer vel ikkje heime i ein sjølvbiografi.

Her er mykje å le av, men òg mykje alvorleg. Det verkar nesten som om Hovland ikkje heilt greier å bestemma seg for om han skal vera løyen eller alvorleg, og så er han like godt begge delar. Det er han for så vidt ofte, også i andre bøker, men her vert det meir komprimert. I så korte tekstar er det godt gjort å få inn både alvor og humor.

Viss me vel å lesa dette som ein sjølvbiografi, er det nokre tema som går att - livet, døden og jenter. I svært mange av stykka frå oppveksten står netter sentralt. Ting kan skje om nettene, han er på fisketur med bestefar sin, han høyrer lyder i huset, han ser ut vindauga og ser vaksne menn som ber på åtte likkister. Mange av stykka minner òg om draumar, desse kan sjølvsagt gjerne vera drøymde på dagtid, men dei er såpass surrealistiske at dei truleg er drøymt om natta.

Høgdepunkt? Mange. Den med dei to linjalane i nasen er sjølvsagt ein av dei beste, men også "Sjølvportrett med albatross og møkakjerre" er solid.

Guffen tilrår.

Meir Hovland på kulturguffebloggen:
Dr. Munks popleksikon (2008)
Kunsten å komme heim (2011)
Stille natt (2011)

Jørgen Haugedal: Tonar frå tun (1972)

2011-08-09T23:17:00.003+02:00

"Kvar for seg er desse romanane forvitnelege. Samla og sett under eitt er dei eit monumentalt verk. Ein Blåhøtind, som ragar høgt opp i nynorsk bokheim" (om ein trilogi av Ola Setrom).

Jørgen Haugedal har skrive biografiske skisser om 17 nynorske forfattarar. Han vil ikkje skriva om dei største, dei som alle kjenner, men skriv heller om slike som er og var mindre kjende. Han skriv altså om dei nest beste forfattarane, og han gjer det på den nest beste måten. Her er mykje omtrentleg, her er ingen kjeldetilvisinga. Han bruker ord og formuleringar Oddgeir Bruaset ville nikka beundrande til, og han strør om seg med så mange lovord at til og med Anders Hovden ville meint det vart for mykje.

Ta artikkelen om Rasmus Steinsvik, til dømes. "Han var ei eldsjel, ein journalist og idealist som sleit seg gjennom alle vanskar – til mannen med ljåen hogg til – midt i rikaste arbeidsåra … Det er gamal rudd grunn han rann or. … Det var ingen lett veg Steinsvik slo inn på. Ofte sig vonløysa inn over han. Men gje opp? Ikkje tale om!" Og så vidare. I konfirmasjonsalderen kom han over avisa "Fedrehamen", og han er sambygding med Olaus Fjørtoft.

Les dette utdraget med Bruaset-røyst: "Det ligg noko byrgt og trygt over diktaren, dansaren og spelemannen Anders Underdal frå Valdres. Det fylgjer friskt ver med han. Augo blenkjer og tirer. Panna er høg og brei – og han ruver godt. Han er keisaren som har riket sitt djupt inne mellom fjell og fjord, og berre er ute som snarast og ser på verda." Sånn held det fram, om skulelys som heller rydja ny grunn på heimgarden enn å studera i storbyen, om lærarar som aldri tok ferie og som var med i alt som fanst av lag og parti, men som likevel fann tid til å skriva dikt.,om dei trauste slitarane som aldri gav opp i kampen for målet. Det er prisverdig, og her er sikkert mykje viktig samla, men med ein slik omtrentleg omgang med fakta er det uråd å stola heilt på alt han seier. Likevel er det noko flott over det heile, og når han omtalar bøker eller dikt desse har skrive, er det ikkje tvil om at Haugedal set dei høgt.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

This is England (2006)

2011-08-09T23:14:00.001+02:00

Hm. Ein film eg kjøpte for nokre månader sidan. Handlinga er lagt til 1983, men her er litt for mykje som er urovekkande aktuelt i dag.

England er i krig med Argentina. Shaun, ein tolv år gamal gut, har mist faren sin på Falklandsøyane, og leitar etter andre mannlege rollemodellar. Han kjem i snakk med nokre skinheads, og vert gradvis ein av dei. Desse er apolitiske, men dette endrar seg då kameraten til leiaren Woody, Combo, kjem ut av fengsel. Han er stor, sterk og snakkar høgt, og vil at dei som skal vera med i gjengen hans må vera med og kjempa for England. Woody og nokre andre går; Shaun og nokre andre blir.

Combo tek han med på møte i National Front, han vert med når dei ranar ein innvandrarbutikk, og han vert vitne til at Combo bankar opp Milkie, ein farga skinhead i gjengen til Woody. Den einaste grunnen er at det gradvis går opp for Combo at Milkie har hatt ein betre oppvekst enn han, ein oppvekst i ein meir harmonisk familie.

For Combo er det to hovudproblem i England, Thatcher og innvandrarane. Det er noko kjent med dette. England i 1983, slik det vert presentert i filmen, er eit England med store klasseskilje, og eit England der det ikkje skal så mykje til før det vert bråk. Det er noko kjend med det òg.

Her er mykje godt skodespel, men den som imponerer mest er Thomas Turgoose, som spelar Shaun. Sjeldan har eg sett ein så ung skodespelar gjera ein så truverdig innsats.

Guffen tilrår.

127 Hours (2010)

2011-08-09T18:06:00.002+02:00

Historia er kort og grei. Aron Ralston likar å vera i naturen, og likar seg best i Canyonlands, ein nasjonalpark i Utah. Ei helg legg han ut på tur åleine. Han møter to andre som er ute og går, men etter å ha skilt lag med dei er han åleine. Han leikar seg i smale, tronge kløfter. Ein stein gir etter, han dett nedover saman med steinen, og når dei stoppar er armen klemt fast mellom steinen og veggen i kløfta. Han prøver alt for å koma laus, og ofrar til slutt armen.

Eg hugsar eg las om dette då det skjedde. Armen vert klemt fast etter 18 minutt av filmen, og to spørsmål melder seg. Går det an å laga ein langfilm ut av dette, altså av ein kar som har eine armen fastklemt langt ute i øydemarka? Og kjem ikkje dette vil å verta rimeleg ubehageleg?

Svara på begge spørsmåla er ja. Filmen opnar med store folkmengder – maratonløp, trafikk, osb. Når Ralston vert introdusert er kontrasten openberr. Han er fri, han gjer som han vil, og det han aller helst vil er å vera heilt åleine i naturen. Likevel er det han som får det mest klaustrofobisk.

Han har ein sløv kniv, og prøver fyrst å hakka vekk sjølve steinen. Det går ikkje. Kniven er dessutan så sløv at han ikkje har sjanse til å skjera seg gjennom marg og bein. Løysinga vert at han knekkjer begge beina i armen, og skjer vekk det som måtte vera av skinn og musklar og sener. Innimellom alt dette filmar han seg sjølv, der han snakkar til familie og vener. Me får òg ein del flashback, og etter kvart kjem det òg bra med hallusinasjonar. Livet hans passerer sakte revy.

Moralen må vera at det av og til kan vera lurt å melda frå kvar du går.

Guffen tilrår.

Du levande (2007)

2011-08-08T21:51:00.001+02:00

Dette er ein flott film. Han er så elegant laga, filmen er så stilrein og så visuelt vellukka at ein kan lura på kva andre filmskaparar driv med.

Her er ikkje noko eigentleg handling. Det er ei rekkje scener frå ein svensk by. Nokre personar går igjen gjennom filmen, til dømes ein som spelar eit slags horn, og ei jente som er forelska i vokalisten i Black Devils. Trass i denne mangelen på handling heng scenene godt saman. Det er den same stemninga i dei alle, både visuelt og innhaldsmessig. Viss denne filmen var basert på ei bok, ville det ha vore ei diktsamling.

Det er jamt over trist, det er av og til komisk, men det er fyrst og fremst varmt. Det er lite varme mellom dei ulike menneska i filmen, alle verkar einsame, og alle ser ut til å lengta etter noko heilt anna. To replikkar går igjen i filmen – "ingen forstår meg", og "det kjem ein dag i morgon òg". Men sjølv om dei fleste er einsame, vert dei likevel presenterte med ein lun varme, det er personar me godt kan tenkja oss å snakka med.

Fleire av personane i filmen fortel om draumar. Ho som liker vokalisten i Black Devils fortel at ho drøymde at dei to gifta seg ("och det var himla skönt"). Ein mann som køyrer forbi kamera i ein bilkø som knapt rører seg, fortel at han drøymde at han var på eit ekstremt dystert slektstemne, og der han fann ut at han ville ta det velkjende duktrikset for å få opp stemninga litt. Det gjekk heilt gale, og sidan han mellom anna knuste ein meir enn to hundre år gamal suppeterrin, vart han like godt dømd til døden, i den elektriske stolen.

Filmen er grå, og filmen er blå. Det er dårleg ver, det regnar og tordnar, og skylaget ligg lågt. Mot slutten av filmen stoppar alle opp, og ser mot himmelen utan å seia eit ord. Når skylaget opnar seg, kjem der rundt tjue fly i formasjon over byen. Kva flya har med seg kjem ikkje fram, kanskje det er bombeflya ein av dei drøymde om, kanskje det er noko heilt anna. For meg var det ein optimistisk slutt, der det brått kom litt fleire fargar enn grått og blått.

Guffen tilrår.

My Own Private Idaho (1991)

2011-08-08T19:31:00.004+02:00

To unge menn, med litt ulike bakgrunnar, lever på gata i ulike byar nordvest i USA. Mike (River Phoenix) voks opp i ein ustabil familie, Scott (Keanu Reeves) voks opp i rikdom, og skal arva enormt med pengar når han snart fyller 21 år. Til dess lever dei av å selja seg, og av å lura til seg pengar på andre måtar.

Der gatelivet for Scott er noko som snart skal gå over, er det meir alvor for Mike. Han manglar faste haldepunkt i livet, og saman dreg dei til Idaho for å vitja broren hans. Dei finn faren, eller den han trur er faren, og han fortel kva mora held til. Dei leitar etter ho, fyrst i eit motell der ho arbeidde, deretter flyg dei til Italia for å finna ho der. Pengane til billetten fekk dei ved å selja ein stolen motorsykkel, og merkeleg nok hadde dei med seg passa sine òg. Merkeleg at Mike i det heile hadde eit pass.

På denne turen går alt gale for Mike. Han får vita at mora har flytta attende til Amerika, men ingen veit nøyaktig kvar. Han er forelska i Scott, men han forelskar seg like godt i ei italiensk jente. Dei reiser heim kvar for seg, og neste gong Mike ser Scott er han ein velståande og velkledd mann, som ikkje lenger vil ha noko med den gamle omgangskrinsen sin å gjera.

Mike har narkolepsi, han går altså rett som det er inn i ein djup svevn. Han har fleire gonger vore på ein veg i Idaho, ein veg han reknar som ein favorittveg. Vegen kan minna litt om eit ansikt, og Mike gjev denne vegen menneskelege eigenskapar, vegen vert noko han kan stola på. Filmen sluttar med at han får eit narkoleptisk anfall på ein landleg veg. medan han søv vert han fyrst rana, deretter får han (truleg) hjelp av ein forbipasserande.

Det er ein stilfull film, med mange flotte bilete. Historia er òg flott fortalt, men likevel er det noko som manglar. Det tek ikkje heilt av, det vert berre sånn nesten bra.

Guffen er lunken.

Morten A. Strøksnes: Automobil (2005)

2011-08-08T12:06:00.000+02:00

Morten Strøksnes er stadig på farten. I denne boka køyrer han, saman med kona si, sørover i ein av dei austlegaste korridorane i Europa, frå Latvia til Tyrkia. På vegen er han innom ni land. Han skildrar naturen, byane og bygningane, men det som interesserer han mest er folka og historien deira. Han prøver å snakka med politikarar høgt oppe på maktstigen, men snakkar like gjerne med andre folk. Det viktigaste er at dei har gode historier å fortelja.

Boka er ikkje altfor lystig. Dei fleste av dei han snakkar med, både yngre og eldre folk, er misnøgde med eit eller anna. Mange kjenner seg undertrykte, og skuldar på folk på toppen. Dei fleste av desse, kanskje alle, ser ut til å ha kome til makta på ufint vis. Det handlar mykje om nasjonalisme, og rota til alt dette ser ut til å vera dei stadige grenseendringane mange land i Aust-Europa har vore gjennom. Mange meiner at dei høyrer heime i eit anna land enn det dei bur i, andre meiner at landet dei bur i eigentleg høyrer til eit anna land. Kvart land er samansett av folk frå ulike folkeslag, og overalt vert minst eitt av dei undertrykt.

Det vert altså mykje trist og tungt, og det pregar skrivinga til Strøksnes. Han er ikkje like glitrande som han plar vera, unntaka er dei gongene han skriv om noko anna enn tilhøva i landa dei reiser gjennom. I Iasi, ein by nordaust i Romania, vert dei vitne til ein diktarkongress. Her skriv han glimrande om dei poetane som er med - ingen av dei har gitt ut bøker, ingen av dei verkar heilt balanserte, alle snakkar i gåter heile tida, og jo meir gåtefullt ein av dei snakkar, jo meir applaus kjem det frå dei andre.

Guffen tilrår.

Meir Strøksnes på kulturguffebloggen:
Rett vest (2009)
Et mord i Kongo (2010)

Harald Grieg: Nordahl, min bror (1956)

2011-08-04T23:07:00.000+02:00

Eg kan anten opna med å skriva noko om at då eg gjekk på folkehøgskule midt i åttiåra var "Til ungdommen" den songen lærarane ville at me skulle syngja oftast. Eller eg kan skriva noko om at det akkurat no kunne vera greitt å lesa noko utan at "Til ungdommen" vart nemnt. Eller eg kunne skriva noko om korleis dette er ei av rundt åtti bøker eg arva i fjor. Eller eg kunne fortalt om at quizlaget mitt i Volda, ein gong eg ikkje var med, svara "Bjørnstjerne Bjørnson" på spørsmålet om kven som hadde skrive Vår ære og vår makt. Eller eg kunne opna slik som dette.

Boka er bygd opp rundt breva Nordahl Grieg sende til bror sin, supplert med nokre av breva han sende til mor si, og til ho som reinskreiv alle manuskripta hans. Viss ein ikkje ventar seg noko meir enn det, er det ei heilt grei bok. Det er altså ikkje nokon full biografi, og det er det heller ikkje meint å vera. Harald Grieg, som også var forleggjaren til Nordahl Grieg, skriv ei minnebok om bror sin, ein mann han sette svært høgt.

Begge to skjønte tidleg at det var i litteraturen dei høyrde heime. Dei arbeidde med bøker på ulikt vis, Harald vart direktør i Gyldendal i ung alder, og sat i den stillinga resten av arbeidslivet og vel så det. Nordahl var heile tida på farten, han reiste over heile verda. Tonen vart sett alt då han for til sjøs i ung alder, og deretter er han omtrent over alt. Dei fleste av breva er skrivne på slike reiser, både reiser i inn- og utland. Var han i Oslo i ein lengre periode skreiv han sjølvsagt ikkje brev til bror sin.

I breva drøftar dei bøkene til Nordahl, men dei er òg innom mange andre emne. Eitt gjennomgåande tema er at Nordahl treng pengar, og det får han som oftast. Ved nokre høve vert forleggjaren storebror, og bed om at Nordahl slår seg ned, eller at han får seg fast arbeid, men til inga nytte. Nordahl var for reiseglad til det. Han ville vera der det skjedde, eller der han fann noko av interesse, og det er omtrent som det skal vera når boka sluttar med det siste møtet mellom dei to, i dagane då den andre verdskrigen kom til Noreg.

Språket i breva viser at dei er lærde, og dei refererer ofte til litterære personar eller bøker. Boka har eit godt språk, sjølv om det er eit stivt riksmål, og det aular av framandord. Eg trur det er fyrste gong eg har lese ordet "kontubernaler".

Guffen tilrår.

The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford (2007)

2011-07-28T17:35:00.000+02:00

Visuelt er denne filmen aldeles glimrande. Han er filma av Roger Deakins, som er den faste kameramannen til Coen-brørne, og han briljerer. Det er flotte naturbilete, det er like fine interiørbilete, og han bruker lys og fargar på ein makelaus måte.

Handlinga i filmen er kort fortalt. Robert Ford, ein tjue år gamal mann, har dyrka Jesse James heile livet. Han les alt han får tak i om James, han samlar på utklipp, og han snakkar seg inn i banden til James, der broren alt er med. Ford vert med på det siste ranet James-banden gjer. I etterkant er James redd at nokon av dei andre skal ta livet av han, eller senda sheriffen etter han, så han tek like godt livet av nokre av dei andre. Ford og broren vert invitert med på eit nytt ran, men dei stolar ikkje på James, og rett før ranet tek Robert livet av den store helten sin, han skyt James bakfrå. Han trur han vert ein stor helt, men folk ser på han som ein feiging, og til slutt vert han skoten, han òg.

Brad Pitt er solid i rolla som James, han viser oss ein James som var heller ustabil, og som ville ha total kontroll på alle rundt seg. For dei andre handlar det stort sett om å vera redde. Men det eg fyrst og fremst kjem til å hugsa frå denne filmen er bileta. Og musikken, for så vidt, som passar filmen perfekt.

Guffen tilrår.

Bob Mould / Michael Azerrad: See A Little Light (2011)

2011-07-25T23:31:00.001+02:00

Ein gong tidleg i åttiåra tinga Håvard den amerikanske fanzina Maximumrocknroll, og vart overraska over at det var eit amerikansk punkband som heitte Hüsker Dü. Eg trur det tok nokre år før eg høyrde noko av musikken deira. Det var sånn passeleg fengande, det var ein god kombinasjon av energi og melodi, men eg trur likevel ikkje det gjekk så langt at eg kjøpte nokre av platene deira. For litt sidan las eg Our Band Could Be Your Life, der Hüsker Dü var ei av gruppene Michael Azerrad skreiv om. Historien deira hadde nokre fascinerande innslag, og då denne boka, som er sjølvbiografien til Mould, fekk gode meldingar histen og pisten, slo eg like godt til. Boka er skrive saman med Azerrad.

Boka følgjer to liner i livet til Mould. Den eine handlar om musikaren Mould, den andre handlar om mannen Mould. Som musikar har han vore innom fleire sjangrar, han går ei stund lei av å vera i band, lei av høge gitarar. Han held nokre solokonsertar, eksperimenterer med andre instrumenteringar, før han går attende til bandformatet, med musikk som igjen er dominert av rungande og nesten like sinte gitarar. Han ser seg sjeldan tilbake, og sjølv om han synest det er stas at mange set Hüsker Dü høgt, vil han helst at dei skal høyra om den ferskaste av platene han har vore med på. Av banda han skriv om er det likevel Hüsker Dü han skriv mest om, og det er òg det bandet det er mest interessant å lesa om. Det er der dei slit mest, det er der dei jobbar hardast for å nå ut. Men aller best er det å lesa om tida rett etter at Hüsker Dü vart oppløyst. Saman med kjærasten har han kjøpt ein liten farm nord for Minneapolis, og der sit han åleine dagen lang utan heilt å vita kva han skal driva med.

Innimellom kapitla om plater og konsertar og medmusikantar fortel han ei anna historie. Han voks opp i ein liten by nord i New York, i ein ikkje heilt stabil familie. Han vert tidleg klar over at han er homo, og veit godt at det ikkje er det enklaste å vera langt ute på landet. Han flyttar til Minneapolis for å studera. Der er det lettare å vera homo, men det tek likevel lang tid før han kjem ut av skåpet, og det tek lang tid før han verkeleg oppsøkjer og utforskar miljø og klubbar der han kan treffa andre homoar. Det er ikkje før han er langt oppe i førtiåra at han finn seg sjølv, og vert trygg på kven han er.

Slik er det òg, i alle fall til ei viss grad, med musikken hans. Slik han skildrar det, er han langt meir sjølvsikker som musikar no enn det han var i åttiåra. Dei to sidene ved livet heng altså saman, det vert ein høna og egget-situasjon, der han gradvis vert tryggare på seg sjølv, på alle område. Han framstår som ærleg, og det er ei overtydande bok om å verta kjend med seg sjølv.

Guffen tilrår.

John Wesley Powell: The Exploration of the Colorado River and Its Canyons (1895)

2011-07-20T13:12:00.000+02:00

Eg var i Grand Canyon for litt over tjue år sidan, og overnatta nede ved elva. Ein gong skal eg tilbake. Det er ein fantastisk plass, fargane og lyset og variasjonen var imponerande nok, men det som gjorde mest inntrykk var kort stort det var, altså kor langt det var over til andre sida. Eg kom sørfrå, og husgar godt korleis det var dei siste metrane framover mot kanten. Det var tydeleg at det snart dukka opp eit stort hol, men det var uråd å vera budd på kor stort det faktisk var.

Denne boka gav meg litt den same kjensla. Saman med ni menn reiste John Wesley Powell nedover Green River og vidare nedover Colorado i 1869. Det tok 98 dagar, og skildringa av denne turen er det mest interessante i boka. Boka har tre delar, og denne reiseskildringa er midtdelen. Den fyrste delen er seig, der skriv Powell detaljert om landskapet i det sørvestlege USA, og som lesar sit eg berre og ventar på at turen nedover elva skal ta til. Den tredje delen handlar om då Powell to år seinare var attende i området rundt Crand Canyon.

Boka er meir interessant enn velskriven. Powell har ein heller nøktern skrivestil. Han hevar ikkje stemma der det skjer noko dramatisk, alle hendingar vert skildra på same måten. Dette var fyrste gongen nokon padla nedover elva, og med bratte canyonveggar på begge sider av elva var det ikkje alltid råd å koma seg ut, dersom noko skulle skje med båtane, eller dei kom til ein foss dei ikkje kunne passera. Ein av dei andre trekte seg ut relativt tidleg, tre av dei andre valde å gå vidare til fots då dei møtte nokre store stryk mot slutten av reisa. Dei seks resterande kom seg uventa lett ned stryka; dei tre som heldt fram til fots vart drepne av indianarar nokre dagar seinare.

Powell likte å nytta pausane til å kliva oppover dalsidene, der det let seg gjera. Dei turane var heller ikkje utan dramatikk, ved minst to høve gjekk han seg fast. Den eine gongen vart han redda av at turkameraten tok av seg dei lange underbuksene sine, og heldt dei slik at Powell kunne ta tak i dei og klatra vidare. Det kan ikkje ha vore lett - Powell hadde mist den eine armen i den amerikanske borgarkrigen.

Så der er litt dramatikk og gode episodar, men det verkar ikkje slik når Powell fortel det. Berre ein sjeldan gong kjem det livlege passasjar, oftast når han skildrar naturen. Det vert altså litt tungt å lesa dette, og det er synd, for det er ein legendarisk båttur, som hadde fortent ein lang betre presentasjon. Boka har ei rekkje samtidige illustrasjonar. Desse gjer nok naturen, slik det ofte var i naturbøker frå den tida, meir dramatisk enn han er, men bileta er gode, og sjølv når ein trekkjer frå litt ser ein at det er eit fantastisk område.

Guffen er lunken.

Meir Grand Canyon på kulturguffebloggen:
Ghiglieri og Myers. Over the Edge. Death in Grand Canyon (2001)

Johan Harstad: Ambulanse (2002)

2011-07-14T21:00:00.000+02:00

Endå ei solid bok av Johan Harstad. Dette er den andre boka hans, ei samling noveller. Dei elleve historiene er godt samanvevde - eit openbert fellestrekk er at det dukkar opp ein ambulanse i kvar av dei. I ei av novellene er hovudpersonen ambulansesjåfør; ein annan hovudpersonen er pasient i ein ambulanse, osb.

Novellene heng likevel saman på ein meir intrikat og langt meir imponerande måte. Ein biperson i ei novelle kan verta hovudperson ein annan stad, og omvendt, slik at fleire av historiene faktisk heng saman, og skjer samtidig. Eg tippar at viss eg hadde lese boka ein gong til med det same, hadde eg sett fleire slike koplingar. Det kan altså minna ein smule om Bikubesong, sjølv om koplingane i den boka, som altså er ein roman, var langt mindre tydelege enn her.

Personane Harstad skriv om har det ikkje alltid så godt. Dei er ofte einsame, dei slit med at dei lever eit falskt liv, dei vil noko heilt anna, men greier ikkje å gjera det. Mange av dei har det vondt, mange saknar noko trygt rundt seg. Fleire av dei verkar heller ustabile. Og alle er glimrande portretterte av Harstad. Han skriv nok om dei, nok til at me fattar interesse for dei og vert glade i dei. Han nyttar lange setningar, med mange komma, og det er i det heile eit svært sikkert språk han fører.

Eg veit ikkje om eg greier å setja fingeren på kvifor, men det er noko med fleire av novellene som minner om Radiohead. Det kan vera småting, og det treng ikkje vera tenkt slik frå Harstad si side, men likevel. Det er noko med stemninga, og det er noko med ordbruken. Eg får mellom anna assosiasjonar til songen "Fake Plastic Trees", og til nokre tekstliner frå songen "The Bends".

Dette er ei av dei finaste norske novellesamlingane eg har lese. Og - dette er nesten det mest imponerande - Harstad var berre 23 år då boka kom ut.

Guffen tilrår.

Meir Harstad på kulturguffebloggen:
Hässelby (2007)
Darlah (2009)
Osv. (2010)
Buzz Aldrin, hvor ble det av deg i alt mylderet (fjernsynsserie, 2011)

Jason Creed: Nick Drake. The Pink Moon Files (2011)

2011-07-12T07:35:00.000+02:00

Nick Drake må vera den musikaren eg har høyrt mest og lengst på. Eg las ein artikkel om han i Nye Takter midt i 80-åra, og forstod fort at dette var noko for meg. I 1986 fann eg samlekassetten Heaven In A Wild Flower på sal i London, og nokre år seinare fann eg samleboksen Pink Moon i ein platebutikk i Wisconsin - eg trur eg jubla då eg såg han. Då eg ti år seinare omsider kjøpte meg CD-spelar, vart Drake raskt den einaste eg hadde komplett både på LP og CD.

Han fekk ikkje noko lang karriere. Han døydde i 1974, 26 år gamal, og hadde då gitt ut tre LP-ar. I alt spelte han inn rundt 40 songar. Dei fleste av desse er aldeles fortreffelege. Han er ein ein suveren gitarist, og skreiv òg flotte, flotte tekstar. Det går mykje i moll, og det er ikkje spesielt lystige tekstar - han verkar rimeleg ærleg, og skriv til dømes om korleis han slit med å ha kontakt med andre menneske - "if songs were lines in a conversation / the situation would be fine". Han var sterkt deprimert mot slutten av livet, og døydde av ein overdose anti-depressiva. Ingen veit om det var sjølvmord eller ikkje. Dei som stod han nærmast meiner at det må ha vore eit uhell, sidan han var i betre humør enn på lenge.

Jason Creed gav ut Nick Drake-fanzina Pink Moon frå 1994, det kom i alt nitten nummer. Eg hugsar at eg såg lysingar for denne i engelske musikkblad, og det undrar meg litt at eg ikkje skreiv og tinga nokre nummer. Det hadde vore likt meg, eg har gjort det ved andre høve, når eg har sett fanziner om andre eg har sett høgt. I denne boka har han samla ei rekkje artiklar frå fanzina, og det er eit godt plaster på såret. Han har samla artiklane i fleire bolkar - plater, bøker, personlege minne, film og fjernsyn, psykologi, innspelingar, hyllingskonsertar, og Tanworth-in-Arden. Det siste var heimbyen hans, og heimen hans var lenge ein valfartsstad for Drake-fans. Foreldra hans sette merkeleg nok pris på dette, dei besøkande vart inviterte inn, fekk ein kopp te, fekk kopiar av sjeldne Drake-opptak, og fekk sjå rommet der han døydde.

Artiklane er skrivne av mange forfattarar, så det vert ein del repetering, og av og til ulike versjonar av den same hendinga. Det gjer ikkje så mykje, det vert meir personleg og ekte slik det er no. Creed skriv korte innleiingar til kvar bolk, og det som står der er truleg det korrekte. Ei av Drake-mytane seier at trass i glimrande platemeldingar selde han omtrent ingen plater medan han levde. Det er sant at han selde svært lite, men platemeldingane var ikkje spesielt glimrande. Meldinga av debutplata Five Leaves Left i Melody Maker var til dømes kort og grei - "All smokers will recognize the meaning of the title - it refers to the five leaves near the endof a packet of cigarette papers. It sounds poetic and so does composer, singer and guitarist Nick Drake. His debut album for Island is interesting".

I fanzina tok Creed med artiklar frå andre publikasjonar, og mange av desse er òg med her, mellom anna det einaste intervjuet Drake gjorde. Det var kort, og journalisten får ros frå den presseansvarlege ved platekompaniet - han meinte at det var sterkt å få så mykje ut av ein halvtime der Drake berre sa to einstavingsord.

Det er ei flott bok, som utfyller dei andre bøkene som er skrivne om Drake. Og innimellom alt det andre vert det òg fortalt at familien vil gje ut ein Drake-biografi seinare i år. Det kan verta ein litt for autorisert biografi, men sidan dei ikkje har late seg intervjua av dei andre biografane, kan det koma fram noko nytt der òg. Eg gler meg.

Guffen tilrår.

X (1986)

2011-07-09T07:41:00.000+02:00

Oslo, midt i 80-åra. Det meste er trist og grått - det aular av nedlagde fabrikkar, alle i filmen bur i kalde leilegheitar, alle er kledde i svart, og på festar er det berre lov til å sjå så trist som råd ut. Til og med veret er trist.

Jon Gabriel, ein fotograf i 20-åra, er på veg heim ein kveld då Flora, ei jente rundt 13-14 år, kjem opp til han og spør om han har ein plass å bu. Ho flyttar inn hjå han, og dei vert ein slags kjærastar. Fotografen har aldri hatt kjærast før, og synest det er stas; for Flora er det truleg noko ho gjer for å ha ein plass å bu gjennom vinteren. Når dei gjer ting i lag er det tydeleg at dei ikkje passar saman. Han vert likevel med heim til foreldra hennar ein gong. Han prøver å få ferdig bilete til ei utstilling, han slit med å konsentrera seg om det, men får det ferdig. Då spør han Flora om dei skal gifta seg, og ho takkar nei.

Filmen er tidvis visuelt fin. Kamera har god tid, og scenene kan godt vara lenge. Me ser fleire band som spelar, to av dei er heller pinlege, medan Holy Toy, som òg har laga filmmusikken, er suverene.

Her er altså ein del ting som er bra, men mykje er òg forferdeleg. Fotografen vert spelt av Jørn Christensen, ein av dei leiande rockegitaristane på den tida, og han verkar heilt hjelpelaus. Han er stiv, han slappar aldri av, og til liks med Bettina Banoun, som spelar Flora, snakkar han heilt feil. Dialogen er dårleg, og vert dårleg framført. Viss det er noko å le av i denne filmen, er det dialogane.

Guffen er lunken.

Brynjulv Jung Tjønn: Lyden av noen som dør (2008)

2011-07-04T07:55:00.000+02:00

Brynjulv Jung Tjønn skriv godt. Dette er den andre romanen hans, og både språk og handling gjer det til ei bok det er vanskeleg å leggja frå seg. Han bruker langt fleire komma enn punktum, og dette skapar eit godt driv i teksten.

Eg-personen har nett mist mor mi. Han bur saman med far sin, som slit med at mora er borte, og greier korkje å eta eller drikka. Eg-personen får ei dagbok faren skreiv i ungdomen, og sidan der er mange ledige sider, legg han til noko frå sitt eige liv. Der har det skjedd litt av kvart, det vert hinta om eller fortald ope om incest, overgrep mot mindreårige, drap på kjæledyr, familievald og mord.

Kor mykje av dette som faktisk er sant er uklart, men det er kanskje ikkje så viktig. Tjønn fortel det på ein fin måte, utan store fakter og store ord. Kanskje eg-personen blandar saman hendingar frå sitt eige liv, kanskje han fører hendingar frå andre sitt liv inn i sitt eige, kanskje han i denne skrivinga nyttar sjansen til å ta ein slags hemn over folk han ikkje har likt, kanskje han berre likar å dikta. Boka sluttar med at tanta hans, som har fått lesa det han skriv, spør om kor mykje som er sant, og han svarar "eg veit ikkje". I den same samtalen vert det hinta om at han har vore i fengsel, så noko kan ha vore sant. Kanskje.

Guffen tilrår.

Snøhulemannen (2010)

2011-07-04T01:26:00.000+02:00

Sverre Nøkling lever ikkje heilt som alle andre. Han har ikkje nokon fast heim, han fartar mellom snøholer og andre krypinn i høgfjellet. Denne dokumentarfilmen følgjer han gjennom ein vinter, der han er innom fleire av holene, som ser ut til å liggja i fjellområda sør for Hardangervidda. Han er òg innom i ei leilegheit han har arva etter mor si, og er òg innom i sivilisasjonen av og til, men stort sett er han til fjells.

Det verkar som eit godt liv, der han er sin eigen herre. Han lever mykje av det han finn, både av mat og utstyr, men han er òg uføretrygda, slik at han har litt pengar å rutta med. Han driv ikkje med jakt eller fiske, i alle fall ikkje i filmen.

Det er eit spesielt liv, men det er ikkje det same som at det er ein god film. For meg vart dette heller kjedeleg og repeterande, det er grenser for kor mange gonger det er interessant å sjå at han kokar kaffi i ei snøhole. Det vert mykje skigåing, der han har ein uventa dårleg teknikk, det vert mange naturbilete, det vert mange scener der han syng litt, og det vert mange scener der han prøver å forklara kvifor han lever som han gjer. Han er, ikkje uventa, lettare samfunnskritisk, men når han prøver seg på djupare analyser er det ingenting som tyder på at han er spesielt reflektert. Han seier at han ikkje har svar på alle spørsmål, og det trur eg stemmer, men han snakkar likevel som om han skulle ha det.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Thin Red Line (1998)

2011-07-04T01:15:00.000+02:00

Ein krigsfilm? Nja, det er vel ikkje akkurat favorittsjangeren. Men når filmen er regissert av Terence Malick, rekna eg med at det var bryet verdt. Og det var det absolutt.

To amerikanske soldatar har stukke av frå bataljonen sin, og har det fint på ei øy i Stillehavet. Dei vert henta attende til dei andre soldatane, og vert med på angrepet på Cuadalcanal, ei øy der Japan har ei flystripe. Der går det etter planen, med store tap greier dei å ta kontroll over ein japansk bunker. Under den vidare framstøyten på øya vert den eine av dei to amerikanske soldatane, Robert Witt, drepen.

Sjølve historia er ikkje altfor original. Det er andre ting som gjer sterkt inntrykk. Filminga er svært smakfull, både under slagscenene og elles. Det sterkaste er likevel måten soldatane er skildra på. Dei fleste av dei er vitskremde, det verkar som om så godt som alle helst ville vore ein heilt annan stad. Og det er ikkje så rart. Det grunnleggjande inntrykket ein får frå denne filmen er at krig er noko herk. Soldatane, og fyrst og fremst Witt, spør seg òg kvifor dei er med på dette - kva sit dei sjølve att med? Ein annan soldat, kaptein Staros, slit òg med å godta at livet til ein soldat er noko som kan ofrast. Obersten forstår ikkje desse innvendingane, det er altså eit stort sprik i menneskesyna til dei på toppen og dei lengre nede.

Guffen tilrår.

Tomas Espedal: Imot kunsten (2009)

2011-07-03T07:33:00.001+02:00

Eg har (sjølvsagt) høyrt og lese mykje om Espedal, men eg har ikkje lese noko av han før. Han snakka godt på Litteratursymposiet i Odda for to år sidan, men eg kom aldri så langt at eg kjøpte noko av han. Det burde eg ha gjort, denne boka gav absolutt meirsmak.

Det er ei fin og språksikker bok. Det er ikkje noka tjukk bok, her er berre godt og vel 160 sider, men Espedal seier likevel mykje og viktige ting om mange og viktige ting. Det handlar mykje om å høyra til, om å finna seg ein plass der ein er trygg. Det handlar òg om ein lengt etter å verta forfattar. Det handlar mykje om kontakt mellom generasjonane, og korleis dei som manglar kan vera like viktige som dei som er der.

I den fyrste delen av boka skriv Espedal mykje om tre generasjonar menn. Han vekslar mellom desse, av og til glir han over til ein annan av dei utan at ein merkar det, og får med det godt fram korleis eigenskapar går i arv, og korleis eg-personen er farga av dei nærmaste mennene i stamtreet sitt.

Eg-personen er ein forfattarar, oppvaksen i Bergen. Eg veit omtrent ingenting om livet til Espedal, men under lesinga er det lett å tru at dette er basert på han sjølv. Og då er det vanskeleg å ikkje dra samanlikningar til det svære romanprosjektet til Karl Ove Knausgård. Eg burde kanskje ikkje gjera det, sidan eg ikkje kom spesielt langt i Min kamp 1 før eg la boka frå meg, men i denne boka er språket så konsentrert at kvar setning verkar viktig. Eg greidde berre 40-50 sider av Min kamp 1 før eg la ho frå meg, det verka berre som endelaus pludring, og fleire tusen sider med pludring freista lite. Teksten til Espedal er langt meir fengande. Dette er sårt, dette er vakkert, dette er gripande, og det verkar ærleg.

Guffen tilrår.

Meir Espedal på kulturguffebloggen:
Imot naturen (2011)
Litteratursymposiet i Odda, 2010
Gå. (Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv) (2006)

Erling Lægreid: Bak maska (1994)

2011-06-30T18:42:00.001+02:00

Eg var innom ein bruktbutikk på Voss, der det aular av billege bøker, og der dei bak disken aldri greier å rekna saman rett pris. Denne boka fekk eg omtrent gratis, og det var ein høveleg pris.

Erling Lægreid har lenge vore tilsett i NRK, der han ved ulike høve har kome med kommentarar om alt mogleg. Nokre av desse er samla i denne boka. Her er ein total mangel på informasjon, ingen av dei er daterte, og av og til kunne det vore greitt å vita om me snakkar om nitti- eller åttitalet.

Lægreid kan vera god på radio. Å lesa desse tekstane er noko heilt anna. Dei munnlege verkemidla han bruker på radio forsvinn sjølvsagt her, og det kan vera grunnen til at dette ikkje er morosamt i det heile. Radio er best på radio. Det er meininga at det skal vera litt å le av her, i alle fall viss ein skal tru teksten på baksida, men for meg tok det lang tid. Det var ikkje før på side 70 at eg drog litt på smilen, der skriv han at "Thorvald [Stoltenberg] har vore den perfekte utanriksminister; for han snakkar betre engelsk enn norsk". Då var eg nesten halvferdig med boka, og stort meir er det ikkje å le av. Det er meir Are Kalvø enn Agnes Ravatn, med andreord.

Han er jamt over samfunnskritisk, det anar meg at han nærmast er samfunnskritisk av prinsipp. Av og til dukkar det opp gode poeng eller gode formuleringar, men det er eit stykke mellom dei. Og når ein les heile boka på ein gong ser ein at Lægreid har nokre favorittuttrykk han bruker ofte. Når han opnar setningar med "som kjent ...", og det gjer han ofte, er det eit signal om at han i resten av setninga skriv om noko ingen veit frå før.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Lægreid på kulturguffebloggen:
Nærgåande skisser (2011)

Marit Eikemo: Arbeid pågår (2009)

2011-06-29T14:53:00.000+02:00

Harald Strand held på med ei doktoravhandling om Ibsen. Han har reist til Spania for å fullføra denne avhandlinga, men får ikkje gjort noko som helst. Han surfar på nettet, han drikk, og han fantaserer om to damer - Alice i nabohuset, og Ellisiv i Bergen. Kvar dag seier han til seg sjølv at han skal få gjort noko med avhandlinga, men det skal ingenting til før han misser tråden, før noko kjem i vegen. Og det skal ingenting til før han avsluttar arbeidsdagen, og sjølv om han er heilt fri og frank, er det uråd å arbeida etter klokka seks, osb.

Det er eit liv som har stranda, med andre ord, og Eikemo skildrar dette livet godt. Men på same måte som med avhandlinga til Strand, som berre er halvferdig, vert det noko halvgjort over denne romanen. Eg kunne tenkt meg noko meir, noko meir uventa. No vert det ei bok som er heilt grei, som ikkje utmerkar seg altfor mykje, og som truleg ikkje vert henta fram att frå bokhylla.

Guffen er lunken.

Meir Eikemo på kulturguffebloggen:
Samtale ventar (2011)

Siri Hustvedt: The Summer Without Men (2011)

2011-06-28T23:42:00.001+02:00

Mia Fredricksen har vore gift med Boris i tretti år, då han ein dag seier at han vil ha ein pause - han har treft ei anna. Mia reiser vekk, til heimstaten Minnesota, og vert der heile sommaren. Mor hennar bur på ein eldreheim der, og Mia vert kjend med fleire av dei andre som bur der. Ho held òg eit poesikurs for ungdom, der sju jenter tek del. Og ho vert òg kjend med ei kvinne på sin eigen alder. Det skjer mykje, ikkje berre i Minnesota - ho har òg kontakt med Boris, med dottera Daisy, og med ein anonym person som sender ho e-postar.

Me møter altså mange personar, og det vert i meste laget. Ein ting er at det er vanskeleg å halda dei frå kvarandre, det er ikkje lett å hugsa kven som er kven av dei eldre kvinnene, og av poesielevane hennar. Som om ikkje dette var nok, kjem der sekvensar der Mia snakkar om bøker ho har lese, ting ho har tenkt. Det vert for mykje, og det engasjerer heller ikkje.

Eg har lese alle dei fem romanane til Hustvedt, og fram til den tredje var det jamn stigning. Den fjerde, The Sorrows of an American, var ein nedtur, og denne nedturen held diverre fram her.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

Meir Hustvedt på kulturguffebloggen:
The Sorrows of an American (2008)

Glen Matlock: I Was a Teenage Sex Pistol (1990)

2011-06-27T06:59:00.000+02:00

Dette er barnelærdom: Glen Matlock var bassist i Sex Pistols fram til 1977, då han fekk sparken. Bandet sende ut ei pressemelding der dei skreiv at den viktigaste grunnen var at han likte Beatles.

Matlock er ikkje samd i denne versjonen. Han meiner at han slutta av fri vilje, av di han ikkje greidde å samarbeida med vokalisten, Johnny Rotten. Matlock skriv at Rotten endra seg i takt med at bandet vart meir kjende, og meir berykta, og at det til slutt var uråd å vera i same rom som han.

Kva som er den rette versjonen er eg ikkje sikker på. Å bruka ein sjølvbiografi som kjelde er alltid utrygt. Matlock treivst heilt sikkert dårleg i bandet, men det er like sikkert at dei andre treivst dårleg med han. Då Sex Pistols la ut på ein gjenforeningsturne i 1996, var det med Matlock på bass, men i intervjua før turneen la ikkje Rotten og Jones skjul på at dei eigentleg ikkje likte Matlock.

Matlock var likevel viktig for Sex Pistols. Det var han som skreiv dei fleste og dei beste av songane deira, det dei skreiv etter at han slutta er ikkje mykje å skryta av. Han skriv overtydande om musikken deira, om korleis dei var meir opptekne av energi og melodi enn av fart. Han skriv òg godt om dei andre i bandet, og om forholda han hadde til dei. Han tonar òg ned rolla til manageren, Malcolm McLaren, som slettes ikkje hadde kontroll over alt som skjedde.

Men i det heile er det ei heller kjedeleg bok. Ho kan godt lesast som eit forsvarsskrift for Matlock, men eg vert ikkje overtydd. Her er ei rekkje korte anekdotar, nokre av desse er underhaldande, andre er heilt utan poeng. Matlock framstår som ekstremt oppteken av pengar. Han verkar ikkje spesielt punk, og det er lite i veremåten hans som tilseier at han faktisk var med i eit band som endra rockehistoria. Det som fanst av ideologi i Sex Pistols kom nok frå Rotten, og det var han og Sid Vicious, den nye bassisten, som var dei som sterkast påverka korleis punkarar såg ut. Dei tre andre i bandet, Matlock, Steve Jones og Paul Cook, var på alle måtar meir anonyme, og det kan gjerne vera grunnen til at sjølvbiografien til Rotten er langt meir underhaldande enn denne.

Guffen er lunken.

Meir Sex Pistols på kulturguffebloggen:
The Filth and the Fury (film, 2000)
David Nolan: I Swear I Was There (2006)
Trygve Mathiesen: Banned in the UK (2010)
Trygve Mathiesen: Sid's Norwegian Romance (2011)

North by Northwest (1959)

2011-06-25T07:17:00.000+02:00

Medan me ventar på meir Mad Men er det vel ikkje anna å gjera enn å leita etter filmar der hovudpersonen er ein språksikker og snartenkt reklamemann. North by Northwest var den einaste filmen eg kom på i farten, og det er ein heilt grei film.

Me ser aldri Roger Thornhill på kontoret. Filmen opnar med at han går derfrå, saman med sekretæren sin, på veg til ein middag med nokre andre. I restauranten skjer det eit lite samantreff som legg premissane for resten av filmen. Ein kelner går rundt i restauranten og etterlyser Mr. Kaplan, og samstundes rekkjer Thornhill opp handa for å få kontakt med ein annan kelner. Ute i gangen står to russiske agentar, som leitar etter Kaplan, og trur at Thornhill signaliserer at han er Kaplan.

Herfrå går det slag i slag. Dei tek han med til eit gods, der han, forståeleg nok, nektar for å vera Kaplan. Dei vil ta livet av han, i ei fingert bilulukke, men han slepp unna, og ligg hakket før dei resten av filmen. På vegen er han innom FN, der han kjem i skade for å verta mistenkt for eit knivdrap, han tek tog til Chicago, og på toget vert han kjend med Eve Kendall. Ho er dobbeltagent, og for å redda livet hennar vert han med ein CIA-agent vidare til Rapid City, dit ho har reist saman med nokre russiske agentar. Han greier å få ho med seg ut av huset deira, og det sluttar med ein slosskamp oppe i Mount Rushmore. På vegen har Thornhill vore i livsfare mange gonger. Den mest fantastiske scena er der han, ute på den endelause prærien, prøver å flykta frå eit småfly.

Filmen er laga av Alfred Hitchcock. Han er suveren på å halda på spenninga, der me veit at noko kjem til å skje, let han det gjerne gå lang tid før det endeleg skjer. Det er solide greier.

Guffen tilrår.

Meir Hitchcock på guffekulturbloggen:
Vindu mot bakgården (1954)
Psycho (1960)

Glen E. Friedman: Keep Your Eyes Open (2007)

2011-06-24T12:00:00.000+02:00

Eg skreiv nyleg om debutplata til Fugazi, og i kjent stil kjem det ein oppfølgjar. Det er ikkje mange vekene sidan eg fyrste gong høyrde om denne boka, og her ein dag låg ho i postkassa. Det er ei fin bok.

Friedman vart etter kvart godt kjend med bandet. Han fotograferte dei jamleg frå 1988 til bandet tok ein pause fjorten år seinare. På to av dei tidlege platene deira var der fotografi han hadde teke, og gjennom heile boka er det tydeleg at han set bandet og musikken deira høgt. Det er solid musikk. Og det er solide bilete.

Fugazi var (eller er, for dei som trur at dei nokon gong avsluttar pausen) eit svært energisk band. Det kjem godt fram i bileta til Friedman. På scena var dei to gitarist/vokalistane Ian MacKaye og Guy Picciotto dei to mest energiske. Heile tida i rørsle, ikkje alltid i lodd og vater, dei skreik like mykje som dei song, og må ha vore drøymemotiv for ein fotograf som kom så tett innpå dei. Bassist Joe Lally og trommeslagar Brendan Canty har nærmast trekt seg så langt bak på scena som råd, for at dei to andre skal få plass nok til å boltra seg på. Lally står gjerne heilt ved sida av slagverket, slik at dei to har god augekontakt. Det verkar heilt rart, men det skapar nesten inntrykk av at det er to ulike band på scena på ein gong.

Friedman tok òg mange gruppeportrett, og her er det derimot tydeleg at det er eitt band. Dei står godt til kvarandre, dei vekslar på å ta heidersplassen i bileta, og ser ut som om dei høyrer godt saman. Der er lite smiling på desse bileta, og det er ikkje uventa. Friedman skriv i ein bilettekst at "attitude works well on film", og det stemmer.

Boka kom ut på dagen tjue år etter den fyrste Fugazi-konserten. Ho kunne gjerne vore tjukkare, men forklaringa ser ut til å vera grei: I staden for sidetal står det namnet på ein Fugazi-song nedst på kvar side, i kronologisk rekkjefølgje. Boka har òg eit føreord der Ian F. Svenonius med vekslande hell forklarar kvifor Fugazi var viktige.

Guffen tilrår.

Meir Fugazi på kulturguffebloggen:
Michael Azerrad: Our Band Could Be Your Life (2001)
Fugazi: Fugazi (1988)

En håndfull tid (1989)

2011-06-23T23:25:00.000+02:00

Var verkeleg norsk film så dårleg i åttiåra? I mai såg eg Orions belte, og vart overraska over kor dårleg han var. Denne filmen fekk veldig mykje skryt då han kom, og slik han står i minnet mitt var det ein fin film, ei god forteljing om korleis nokre minne kan leva livet ut. I dag var filmen meir patetisk enn poetisk.

Alt er ikkje svart. Martin Martinsen, fint spelt av Espen Schønberg, bur på gamleheim, men dett rett som det er inn i ei drøymeverd der han snakkar med enkja si, som døydde i barselseng medan dei var på Vestlandet for å kjøpa hestar. Han stikk av frå gamleheimen, og går opp att turen dei to gjorde femti år tidlegare, og sjølv om han er gamal og skral, kjem han seg fram til grava hennar før han sjølv døyr. Me ser ikkje så mykje til vandringa hans, det handlar meir om turen dei to gjorde då dei var yngre.

I filmen skjer omtrent det same med ulike personar til ulike tider. Martin er farlaus, Anna vert med han vestover av di faren misbrukar henne, dei to slår seg ned hjå eit par der det manglar både foreldre og ungar, og den gamle Martin er sjølv vitne til at ein far misbruker dotter si. Og Anker, son hans, miste altså mor si alt då han vart fødd. Eg trur det er dette filmskaparane vil seia noko om, kanskje noko om at levetida vår er rimeleg kort, sånn totalt sett, kanskje noko om at folk opplever tid ulikt. Eg veit ikkje, eg får ikkje heilt tak i det. Der er i alle fall nok av klokker i filmen.

Ein pyntar gjerne på minnene sine. For den gamle Martin var tida han hadde saman med Anna den beste tida han hadde hatt; for den unge Martin var hestane langt viktigare. Han ville heller sjå til ei hoppe som venta føll, enn ein kjærast som venta unge.

Det som dreg filmen ned er mangelen på originalitet. Eller rettare, den hyppige bruken av det ein nesten kan kalla klisjear i dårlege norske filmar. Her er det litt av kvart - det er mykje natur, det er mykje blod, det er fuglar, fjell og fjord, det er uekte latter, det er folk som badar nakne, det er incest, det er slakting, det er stavkyrkjer. Det vert for mykje av dette, og når det mot slutten av filmen dukkar opp ein engelsk forfattar som meiner at alle hendingar skjer samtidig, i ulike tidslag, verkar det nesten som om filmen er meint som ein komedie.

Guffen kan ikkje tilrå dette.

David Nichols: The Go-Betweens (2003)

2011-06-21T23:09:00.000+02:00

Hm. Litt rar bok dette. Boka har sine manglar, men er likevel verdt å lesa. The Go-Betweens er eitt av dei finaste popbanda som har eksistert, og det er skrive skammeleg lite om dei. Boka fyller difor eit hol, og gjev eit greitt innblikk i historia til bandet.

Likevel er her altså nokre manglar. Den største er at Nichols aldri prøver å gje eit fullgodt svar på det store spørsmålet rundt The Go-Betweens: Kvifor vart dei aldri større? Dei hadde det meste som skulle til - fabelaktige melodiar, glimrande tekstar, to passeleg eksentriske gitarist-vokalistar, og dei fekk i tillegg jamt over gode meldingar for platene sine, i alle fall frå og med meisterverket Liberty Belle and the Black Diamond Express, som kom i 1986. Kanskje dei ikkje ville det nok sjølv, kanskje dei hadde det fint slik dei hadde det, eg veit ikkje. Det spelte sikkert inn at dei aldri fekk ein skikkeleg manager, at der ofte var utskiftingar av medlemmer, og at dei sleit med å finna eit plateselskap som verkeleg ville satsa på dei, men likevel: Så lenge platene dei gav ut var gode nok, burde vel det vera det viktigaste? Dei var der nesten, men greidde aldri heilt å ta det siste steget.

Nichols går kronologisk til verks. Han vektlegg ting litt rart, eg synest han bruker altfor mykje tid på dei tidlegaste åra deira, åra då dei prøvde og feila i heimbyen Brisbane i Australia. Alt her viste dei god språkbruk, det tidlege bandet The Godots fekk slagordet "the band you've been waiting for". Deretter går det slag i slag, frå plate til plate, fram til dei to viktigaste i bandet, Robert Forster og Grant McLennan, oppløyste bandet på ein rimeleg mislukka måte. Trommeslagaren Lindy Morrison hadde vore med i ti år, multiinstrumentalisten Amanda Brown hadde vore med i fire-fem år, medan bassisten Michael Armiger hadde vore med nokre månader. Forster og McLennan fann ut at dei tre andre måtte få beskjed på nøyaktig same tidspunkt. Dei hadde kanskje tenkt at dei ville heva Armiger opp på nivået til Brown og Morrison; resultatet var at dei følte seg redusert til nivået hans. Og det gjorde ikkje ting betre at McLennan og Brown var sambuarar då han fortalde ho at han og Forster ville halda fram utan dei andre. Dei var ikkje sambuarar mange timar etter det.

Nichols skriv òg uventa mykje om kva dei tidlegare bandmedlemmane gjorde i 90-åra. Den fyrste utgåva av denne boka kom i 1997, men etter at bandet kom saman igjen i 2000 kom det ei ny og utvida utgåve i 2003. Då var Go-Betweens igjen eit relevant band, dei hadde nett gitt ut den fine Bright Yellow Bright Orange, og to år seinare skulle dei gje ut den endå finare Oceans Apart. Lenger kom dei ikkje, McLennan døydde i 2006.

Eit så fint band som The Go-Betweens fortener ei betre bok enn denne. Men i mangelen på noko anna er ho altså likevel verdt å lesa. Nichols siterer mykje frå intervju, både eigne og frå andre kjelder, og det er eit pluss ved boka - bandet formulerte seg godt også i slike samanhengar.

Guffen tilrår.

Meir Go-Betweens på kulturguffebloggen:
Liberty Belle and the Black Diamond Express (1986)

Sindre Kartvedt: Vest for Eden (2003)

2011-06-19T18:40:00.000+02:00

Endå ei bok om USA, skriven av ein nordmann, den andre i dag. Måten dei to forfattarane nærmar seg emnet sitt kunne knapt vore annleis. Sigmund Skard har ein akademisk skrivemåte, og viser stort sett til forskarar og teoretikarar. Sindre Kartvedt har røtene og føtene sine i populærkulturen, og let til ei viss grad musikkinteressa si styra reiseruta.

Kartvedt har budd i Los Angeles sidan midt i 80-åra. Han bur ikkje i den rikaste bydelen, og i kapitlet om Los Angeles skriv han meir om bydelane der folk ikkje vassar i pengar. Slik er det òg dei andre stadene han tek utgangspunkt i. Han reiser til område som anten er ekstreme, som Las Vegas, eller den Disney-styrte og sterile byen Celebration i Florida. Og han reiser til stader som er ekstremt utypiske i USA, som statane Montana eller Wyoming, område der ein knapt ser dei kjedebutikkane ein ser overalt elles.

Han får fram at det er mykje rart i USA. Han skriv likevel med respekt, det er ikkje den latterleggjeringa ein ofte kan finna elles. Han prøver å forstå det, og han prøver å sjå korleis dei amerikanske mytene lever i ulike delar av landet. Han skriv godt om dei opne og enorme naturområda i Montana, der alle elvar har poetiske og stemningsrike namn. Han skriv diverre ikkje like godt om dei fyrste som reiste gjennom det området, omtalen av ekspedisjonen til Lewis og Clark (eller Crook, som han ein gong skriv), og omtalen av delar av Black Hills er ikkje heilt presis. Han er langt betre når han skriv om populærkultur, eller når han med ei setning punkterer amerikanske myter. Han skriv til dømes om korleis dei rikaste i USA likar å kalla landet eit meritocracy, eit samfunn som i tråd med ideala til Jefferson er eit land der dei flinkaste når lengst. "Det er imidlertid et vanskelig premiss å anvende på en nasjon der George W. Bush er blitt president".

Guffen tilrår.

Sigmund Skard: Amerikanske problem (1949)

2011-06-19T09:32:00.000+02:00

Sigmund Skard var ein klok mann. Han var lenge i USA under andre verdskrigen, og vart etter krigen tilsett ved Universitetet i Oslo, for å undervisa i amerikansk litteratur og kultur. Denne boka er skriven nokre år etter at han tok til, og viser at han har svært god oversikt over korleis USA var bygd opp. Han skriv godt og informativt. Han er positiv til USA, han er glad i landet, men han er òg svært kritisk til mykje av det han finn.

Boka er farga av at ho er skriven rett etter krigen. Der er ein stor optimisme i landet, og det er rett før den verkeleg store auken i det personlege forbruket tek til. Amerikanske kulturprodukt når òg vidare og vidare i verda. Skard ser at dette vil utvikla seg, og han er ikkje spesielt glad for det. Han meiner at den amerikanske kulturen som vert eksportert er tanketom, og at dette er til skade både for amerikanarar og andre. Folk frå andre nasjonar får eit feil bilete av korleis landet er. Han er òg uroleg for korleis dei ulike delane av landet vert likare og likare. Ein kjøper meir og meir frå store postordrekatalogar, slik at alt vert meir standardisert.

Boka har fire delar. I den fyrste presenterer han landet, både geografisk og litt historisk. I dei to neste bolkane går han inn på det han ser som amerikanske problem, fyrst samfunnsproblema, deretter kulturproblema. I ein siste del skriv han om etterkrigs-USA, der han viser at han har stor sans for Franklin D. Roosevelt, og det han fekk gjort. For Skard er dei største problema at pengar er viktigare enn menneskeverd, og at landet ikkje ser ut til å ha ei god løysing på integreringsutfordringane i sørstatane. Han jamfører landet med ein person, og skriv at det fyrst nokre tiår inn på 1900-talet vart vakse. Det har kvitta seg med nokre pubertetsproblem, det politiske systemet vert til dømes mindre og mindre korrupt.

Boka opnar og sluttar med noko Henrik Wergeland skreiv i 1835, at Europa ligg i ein skuggedal mellom to mektige makter, USA og Russland. Skard meiner at slik er det framleis i 1949, og han skriv at for han er begge desse stormaktene like lite freistande. Han vil finna ein annan veg, men er ikkje i tvil om at det er lurare å støtta seg på stormakta i vest.

Boka kom ut for seksti år sidan, og er sjølvsagt utdatert på mange område. Her er likevel nok av gode poeng.

Guffen tilrår.

Mr. Smith Goes to Washington (1939)

2011-06-15T00:04:00.000+02:00

Det vert ikkje akkurat spart på dei amerikanske symbola i denne filmen. Det er likevel noko anti-amerikansk over det heile, filmen fortel om eit korrupt politisk system. Når det strøymer på med bilete av George Washington, når det kjem heile eller halve djupt patriotiske eller nasjonale songar, når Mr. Smith tek turen til Lincoln-monumentet, når senatorar omtalar senatssalen som "the greatest floor in the country" handlar det like mykje om at det kan vera råd å få dei amerikanske verdiane attende til den amerikanske politikken.

Filmen opnar med at ein senator døyr. Han kjem frå ein ikkje namngjeven stat i den amerikanske midtvesten, og guvernøren i den staten må utnemna ein ny senator. Han greier ikkje å velja mellom dei to mest opplagde kandidatane, og tek like godt ein tredje, ein populær speidarleiar. Namnet hans, Jefferson Smith, er symboltungt - Thomas Jefferson var ein av dei viktigaste tidlege presidentane, og Smith er ... vel, det vert ikkje mykje vanlegare enn Smith. I ei ideal amerikansk verd kan ein vanleg mann påverka det som skjer, og det er òg det som skjer her.

Smith landar uforvarande midt i ei sak som stinkar. Paine, den andre senatoren frå heimstaten til Smith, har saman med Taylor, ein rik pressemann som styrer det meste i staten, anonymt kjøpt opp alt land rundt ein dal som skal demmast ned. Planen er å tena store pengar på å selja dette landet til staten, men ut av det blå foreslår Smith i senatet at området skal verta ein leir for gutar frå heile landet, ein leir der dei kan lærast opp til å verta gode amerikanske patriotar. For Paine vert den einaste utvegen å skulda Smith for juks, og han skaffar dokument som viser at det faktisk er Smith som eig dalen der leiren skal vera. Smith er på nippet til å verta kasta frå senatet, men får ordet i ein debatt. Og i det amerikanske senatet er det så viseleg laga at ein kan snakka så lenge ein vil. Det gjer Smith, han snakkar i 24 timar før han besvimer. Paine får så dårleg samvit at han seier det som det er.

James Stewart har hovudrolla, og han er som vanleg glimrande. Frå å vera ein naiv, usikker, stammande og fersk senator tidleg i filmen vert han meir sjølvsikker, og er ein heilt annan person når filmen sluttar. Eg likar Stewart.

Guffen tilrår.